SachQuy.comSách Quý
Chơi sách cũ, sách hiếm

Bản in đầu tiên là gì: phân biệt lần xuất bản đầu, lần in đầu và tái bản

Bản in đầu tiên là lần in sớm nhất của lần xuất bản đầu. Ba khái niệm hay bị trộn, cách nhận ra bản in đầu bằng mắt và vì sao người chơi sách để tâm.

A collector's glass-door cabinet in a quiet study, an older woman in a wine red blouse lifting out a slim volume, plain unmarked spines inside, warm afternoon light

Bản in đầu tiên, theo cách người chơi sách hiểu, là đợt in sớm nhất của lần xuất bản đầu tiên một tác phẩm: cùng bản thảo, cùng khuôn chữ, ra lò trong đợt đầu tiên. Nó khác "tái bản" ở chỗ tái bản có thể đổi bìa, đổi khổ, sửa câu chữ; và khác "lần in thứ hai" ở chỗ lần in sau dùng lại khuôn cũ nhưng in vào một đợt khác. Ba khái niệm này hay bị trộn vào nhau, kể cả trong lời người bán sách.

Người chơi sách để tâm tới bản in đầu vì đó là hình hài đầu tiên tác phẩm đến tay người đọc, trước mọi chỉnh sửa về sau. Bài dưới đây gỡ ba khái niệm cho rạch ròi, chỉ cách nhận ra bản in đầu trên kệ, và nói thẳng những trường hợp không thể chắc chắn được.

Ba chữ hay bị trộn: xuất bản, in, tái bản

Lần xuất bản. Là một hình hài của tác phẩm: một bản thảo đã chốt, một cách dàn trang, một khổ sách. Khi tác phẩm được sửa câu chữ, thêm lời tựa, đổi khổ, dàn trang lại từ đầu, đó là một lần xuất bản mới. Sách nước ngoài gọi là ấn bản, kèm số thứ tự: ấn bản thứ hai, thứ ba.

Lần in. Là một đợt chạy máy. Cùng một lần xuất bản có thể in nhiều đợt, mỗi đợt một số lượng. Lần in thứ hai thường giống lần in thứ nhất gần như hoàn toàn, chỉ khác ở trang thông tin xuất bản, đôi khi sửa vài lỗi chính tả nhỏ đã phát hiện.

Tái bản. Ở sách tiếng Việt, chữ tái bản được dùng khá rộng, có khi chỉ một lần in lại, có khi chỉ một lần xuất bản mới có sửa chữa. Thấy chữ "tái bản có sửa chữa bổ sung" thì gần như chắc đó là hình hài mới; còn chữ "tái bản lần thứ ba" trơn thì có thể chỉ là in lại.

Bản in đầu tiên. Là giao của hai cái đầu tiên: lần xuất bản đầu và lần in đầu của nó. Một cuốn ghi lần xuất bản đầu nhưng là đợt in thứ hai thì người chơi sách vẫn coi là khác, dù nhìn qua gần như y hệt.

Vì sao người chơi sách để tâm tới bản in đầu

Lý do đầu tiên là chuyện văn bản. Nhiều tác phẩm được tác giả sửa qua các lần in: bỏ một đoạn, đổi một cái tên, viết lại một chương. Bản in đầu giữ hình hài khi tác phẩm vừa rời tay tác giả, trước khi bị ai biên tập lại vì lý do nào đó. Người đọc kỹ đôi khi muốn biết câu chữ nguyên sơ trông thế nào, và bản in đầu là chỗ để nhìn.

Lý do thứ hai là chuyện hình thức. Bìa của lần in đầu thường do người vẽ bìa đầu tiên làm, mang hơi thở của thời đó: kiểu chữ tay, nét khắc, màu in ít mà đậm. Các lần in sau hay thay bìa cho hợp thị hiếu mới. Người sưu tầm bìa sách nhìn thấy cả một thời làm sách qua những tấm bìa ấy.

Lý do thứ ba là số lượng. Lần in đầu của một tác phẩm, nhất là của tác giả khi còn chưa nổi tiếng, thường in ít. Phần lớn bản bị đọc đến rã, cho mượn không về, ẩm mốc vứt đi. Khi tác phẩm về sau thành sách ai cũng biết, số bản in đầu còn lại đã rất ít. Cái hiếm đến từ đó, không phải từ bản thân chữ "đầu tiên".

Cần nói thêm: với người chỉ muốn đọc, một bản in sau cẩn thận, ít lỗi, có chú thích tốt thường dễ chịu hơn bản in đầu giấy đã giòn. Bản in đầu là chuyện của người giữ sách, không phải điều kiện để đọc sách cho trọn.

Nhận ra bản in đầu trên kệ, theo thứ tự

Đứng trước một kệ sách cũ, người lâu năm làm theo thứ tự dưới đây, từ dấu chắc nhất tới dấu yếu nhất:

  1. Đọc trang thông tin xuất bản. Sách Việt tìm chữ "in lần thứ nhất" hay không có chữ tái bản; sách ngoại văn xem dòng số đếm ngược còn số một không, và có chữ báo lần xuất bản đầu không.
  2. So bìa với bản bạn đã từng thấy hoặc đã ghi sổ. Bìa khác hoàn toàn với bản sau, kiểu vẽ đời trước, thường là dấu tốt.
  3. Xem trang quảng cáo cuối sách, nếu có. Danh sách sách "đã phát hành" và "sắp phát hành" cho biết bản này ra đời trước hay sau những cuốn khác của cùng nơi in.
  4. Tìm những lỗi in đã biết. Với tác phẩm nhiều người sưu tầm, người chơi hay truyền tai nhau một hai lỗi chỉ có ở lần in đầu, đã sửa ở lần sau. Hỏi nhóm chơi cùng mảng.
  5. Xem giá bìa và các chi tiết in ở bìa sau. Giá bìa đổi qua các lần in; bạn không cần quan tâm con số, chỉ cần biết nó khác hay giống bản đối chiếu.
  6. Ghi lại cả những gì không chắc, rồi đối chiếu sau khi về nhà.

Bước một là quan trọng nhất, nhưng cũng hay bị đọc vội. Không ít người đã đọc chữ "lần xuất bản đầu" bằng tiếng Anh rồi mừng rỡ, quên kiểm dòng số ngay bên dưới chỉ còn từ số ba trở lên.

Những trường hợp không thể chắc chắn

Có những lúc dù làm đủ các bước vẫn không chắc được. Biết trước những trường hợp này giúp bạn khỏi tranh cãi vô ích:

Tình huốngVì sao khóNên làm gì
Sách đời cũ không ghi lần inKhông có dòng chữ nào để dựa vàoSo với nhiều bản khác, ghi sổ những gì nhìn thấy
Trang cuối bị xé hoặc dán đèMất đúng phần thông tin quan trọng nhấtDựa vào bìa, giấy, trang quảng cáo; không kết luận vội
Sách đóng lại bìa mớiBìa gốc đã mất, gáy có thể bị xénNhìn ruột sách, giấy, cách dàn trang
Hai lần in giống hệt nhauNơi in không đổi gì ngoài số lượngChấp nhận ghi là "lần xuất bản đầu, chưa rõ đợt in"
Người bán khẳng định chắc nịchLời nói không phải bằng chứngHỏi họ dựa vào đâu, rồi tự kiểm

Trong sổ của người chơi sách tử tế, chữ "chưa rõ" xuất hiện khá thường. Đó là dấu của người cẩn thận, không phải người kém hiểu biết.

Câu hỏi nên tự hỏi trước khi đi tìm bản in đầu

Trước khi dành nhiều buổi sáng cuối tuần lùng một bản in đầu, hãy tự hỏi: mình muốn bản này để đọc, để giữ, hay để có? Nếu để đọc, bản in sau tốt hơn trong nhiều trường hợp. Nếu để giữ vì thương tác giả, bản in đầu là một niềm vui có thật, nhưng một bản in sau có chữ ký hay lời đề tặng cũng có thể gần gũi không kém. Nếu chỉ để có, để khoe, thì niềm vui đó thường nhạt nhanh.

Câu hỏi thứ hai: mình có chỗ và điều kiện để giữ một cuốn giấy đã giòn không? Bản in đầu của sách đời cũ thường in trên giấy kém, cần tủ khô, tránh nắng, ít mở. Nếu căn hộ của bạn ẩm quanh năm và kệ sách sát tường ngoài, có khi bạn đang mang về một cuốn sách để nhìn nó hư dần.

Câu hỏi thứ ba: mình đã biết đủ về tác phẩm này chưa? Người tìm bản in đầu tốt nhất là người đã đọc kỹ tác phẩm, biết nó được sửa qua những lần nào, biết bản nào phổ biến. Đọc trước, tìm sau, là thứ tự ít sai nhất.

Nếu cả ba câu đều được trả lời rõ, việc đi tìm bản in đầu sẽ thành một cuộc chơi dài hơi và vui. Bạn sẽ đi chợ sách với một mục tiêu cụ thể, nói chuyện với người bán bằng những câu hỏi đúng, và khi tìm được, bạn biết chính xác vì sao cuốn sách ấy có ý nghĩa với mình. Còn nếu chưa trả lời được, cứ đọc thêm, đi thêm, để câu trả lời tự tới.

Không cần làm, không cần mua

Người mới bắt đầu tìm bản in đầu hay được khuyên mua đủ thứ. Phần lớn là không cần:

  • Không cần mua cả bộ sách hướng dẫn nhận diện bản in đầu bằng tiếng nước ngoài nếu bạn chủ yếu chơi sách Việt; sổ ghi chép của chính bạn hữu ích hơn.
  • Không cần hộp đựng đắt tiền cho từng cuốn; một kệ khô, tránh nắng, sách đứng thẳng và không chèn chặt là đủ cho phần lớn trường hợp.
  • Không cần bọc nhựa kín cho bản in đầu; bọc kín ở xứ nóng ẩm có thể giữ hơi nước bên trong.
  • Không cần mua bản in đầu khi bạn chưa đọc tác phẩm; mua bản in sau đọc trước, thích rồi hẵng tìm.

Cái cần duy nhất là thời gian: đi nhiều, nhìn nhiều, ghi nhiều. Không có món đồ nào thay được cho việc đã cầm hai ba chục bản cùng một tác phẩm trên tay.

Giữ một bản in đầu khi đã có trong tay

Bản in đầu của sách đời cũ thường là cuốn yếu nhất trên kệ: giấy nhiều axit đã giòn, gáy khâu chỉ đã lỏng, bìa giấy mềm sờn góc. Việc đầu tiên khi mang về là để nó nằm yên vài ngày trên một mặt bàn khô, xa sách khác, xem có mùi mốc hay đốm trắng nào hiện ra không. Sách từ chợ sách cũ hay mang theo hơi ẩm của kho, đặt ngay vào tủ là dễ lây sang những cuốn đang khoẻ.

Khi đã yên tâm, cho sách đứng thẳng giữa hai cuốn cùng cỡ, không chèn chặt, không nằm nghiêng lâu ngày vì gáy sẽ lệch. Đừng mở bung sách ra một trăm tám mươi độ để đọc hay chụp ảnh; mở vừa đủ, đỡ bìa bằng lòng bàn tay. Muốn đọc nhiều lần thì kiếm một bản in sau để đọc, giữ bản in đầu để thỉnh thoảng lấy ra xem.

Ghi vào sổ ngay ngày mang về: bản này gặp ở đâu, tình trạng thế nào lúc mua, có dấu tay gì của chủ cũ. Vài năm sau, chính mấy dòng đó làm cuốn sách có thêm câu chuyện, và giúp bạn biết nó hư thêm hay vẫn giữ được như ngày đầu.

Câu hỏi thường gặp

Bản in đầu tiên khác tái bản ở chỗ nào?

Bản in đầu là đợt in sớm nhất của lần xuất bản đầu, giữ nguyên hình hài khi tác phẩm vừa ra đời. Tái bản là lần in sau, có thể giữ nguyên hoặc đổi bìa, đổi khổ, sửa câu chữ. Chữ tái bản có sửa chữa bổ sung gần như chắc là một hình hài mới.

Lần xuất bản đầu và lần in đầu có giống nhau không?

Không hoàn toàn. Một lần xuất bản có thể in nhiều đợt, mỗi đợt là một lần in. Người chơi sách gọi là bản in đầu khi cuốn sách vừa thuộc lần xuất bản đầu vừa thuộc đợt in đầu tiên của lần đó.

Làm sao biết sách tiếng Việt là bản in lần thứ nhất?

Xem trang thông tin xuất bản ở trang cuối hoặc trang tên sách, tìm chữ in lần thứ nhất hay không thấy chữ tái bản. Sau đó so bìa, khổ sách, trang quảng cáo cuối sách với những bản khác bạn đã gặp. Sách đời cũ không ghi gì thì phải dựa vào đối chiếu nhiều bản.

Bản in đầu có đáng đọc hơn bản in sau không?

Không hẳn. Bản in sau thường đã sửa lỗi chính tả, có chú thích tốt hơn và giấy bền hơn, nên dễ đọc hơn. Bản in đầu có ý nghĩa với người giữ sách và người muốn xem câu chữ nguyên sơ của tác phẩm.

Có cách nào chắc chắn tuyệt đối một cuốn là bản in đầu không?

Với sách hiện đại ghi rõ lần in thì khá chắc. Với sách đời cũ không ghi lần in, bị mất trang cuối hay đã đóng lại bìa, nhiều khi không thể chắc tuyệt đối. Lúc đó nên ghi là chưa rõ và để dành thêm thông tin sau.

Người mới có nên bắt đầu sưu tầm bằng bản in đầu không?

Nên bắt đầu bằng việc đọc và đi chợ sách để quen mắt trước. Khi đã đọc kỹ một tác phẩm và gặp nhiều bản của nó, việc tìm bản in đầu sẽ có ý nghĩa hơn và ít nhầm hơn. Đi tìm bản in đầu khi chưa đọc tác phẩm thường chỉ để có chứ ít khi để giữ.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138