SachQuy.comSách Quý
Chơi sách cũ, sách hiếm

Đọc trang bản quyền sách cũ: cách biết cuốn trong tay là lần in thứ mấy

Trang cuối sách Việt và trang sau trang tên sách ngoại văn ghi lần in, khổ sách, số lượng in. Cách đọc từng dòng, dãy số đếm ngược và những chỗ dễ đọc nhầm.

Overhead shot of an old book page under a round magnifier on a desk, a young woman in a pistachio green cardigan leaning in, pages softly out of focus

Muốn biết cuốn sách cũ trong tay thuộc lần in nào, hãy lật trang thông tin xuất bản: với sách tiếng Việt thường nằm ở trang cuối, với sách ngoại văn thường ở mặt sau trang tên sách. Ở đó có dòng ghi lần in hay tái bản, khổ sách, số lượng in, thời điểm in xong. Với nhiều sách tiếng Anh, có thêm một dãy số đếm ngược mà con số nhỏ nhất còn lại chính là lần in.

Đây là thói quen đầu tiên của người chơi sách cũ, có trước cả chuyện nhìn bìa. Người lâu năm cầm một cuốn lên là lật ngay ra sau, đọc trang cuối chừng mười giây rồi mới quyết định có xem tiếp hay không. Bài dưới đây chỉ cách đọc từng dòng, những chỗ hay đọc nhầm, và khi nào trang này không trả lời được câu hỏi của bạn.

Trang thông tin xuất bản nằm ở đâu và trông thế nào

Sách tiếng Việt in trong nước mấy chục năm gần đây thường dồn thông tin xuất bản vào trang cuối cùng, có khi là mặt trong của bìa sau. Đó là một khối chữ nhỏ, căn giữa, ghi người chịu trách nhiệm, người biên tập, người trình bày, rồi tới khổ sách, số lượng in, nơi in, các dòng số đăng ký và dòng in xong, nộp lưu chiểu. Người trong nghề gọi vui là "trang lý lịch" của cuốn sách, vì nó kể cuốn sách ra đời lúc nào và bao nhiêu bản.

Sách tiếng Việt đời cũ hơn thì không theo một khuôn chung. Có cuốn ghi ở trang cuối một dòng ngắn về ngày in xong và nơi in; có cuốn ghi ở trang đầu, ngay dưới tên sách; có cuốn gần như không ghi gì. Gặp trường hợp này, người chơi sách phải dựa vào bìa, giấy, cách đóng và đối chiếu với những bản khác đã thấy.

Sách ngoại văn, nhất là sách tiếng Anh, đặt thông tin ở mặt sau trang tên sách, ngay đầu cuốn. Khối chữ đó có ghi bản quyền, năm, nơi xuất bản, và với nhiều sách, một dòng gồm các con số xếp hàng. Dòng số này là thứ người chơi sách ngoại văn nhìn đầu tiên.

Đọc trang cuối một cuốn sách tiếng Việt theo thứ tự

Cầm cuốn sách, lật ra trang cuối, đọc theo thứ tự dưới đây. Mỗi bước chỉ mất vài giây khi đã quen:

  1. Tìm chữ "tái bản" hay "in lần thứ". Nhiều sách ghi ngay dưới tên sách ở trang tên, nhiều sách ghi ở trang cuối. Không thấy chữ tái bản thì chưa vội kết luận là lần in đầu, đọc tiếp.
  2. Xem dòng khổ sách, ví dụ dạng hai con số nhân nhau tính bằng xăng-ti-mét. Cùng một tác phẩm, các lần in khác nhau hay đổi khổ; khổ sách là một trong những cách nhanh nhất để biết bản trong tay khác bản mình đã gặp.
  3. Xem dòng số lượng in. Một lần in nhỏ thì vài trăm tới một hai nghìn bản là chuyện thường gặp với thơ và sách chuyên ngành; tiểu thuyết phổ biến thì nhiều hơn. Số này giúp bạn đoán cuốn sách có dễ gặp lại không.
  4. Xem dòng in xong và nộp lưu chiểu, thường ghi tháng và năm. Đây là mốc thời gian chắc nhất của bản in đó, đáng tin hơn năm ghi ở bìa.
  5. So các dòng số đăng ký với một bản khác cùng tác phẩm nếu có. Hai bản có cùng khổ, cùng số lượng in, nhưng khác dòng số đăng ký thường là hai lần in khác nhau.
  6. Ghi lại những gì đọc được vào sổ ngay tại chỗ, kể cả khi không mua. Lần sau gặp bản khác, bạn có cái để so.

Một chi tiết người mê sách lâu năm hay dặn: đọc trang cuối trước khi lật xem các trang giữa. Lý do là nếu trang cuối bị xé hoặc dán đè, đó đã là một thông tin quan trọng. Trang cuối bị mất ở sách cũ không hiếm, có khi do người bán cũ xé để giấu nguồn, có khi đơn giản là sách bị rách theo năm tháng.

Dãy số đếm ngược ở sách ngoại văn

Mở một cuốn sách tiếng Anh, lật sang mặt sau trang tên sách, bạn hay gặp một dòng như các con số từ mười xuống một, hoặc một dãy số lẻ, số chẵn tách hai bên. Người làm sách ở nhiều nước dùng dòng này để đánh dấu lần in: mỗi lần in lại, nhà in bỏ đi con số nhỏ nhất. Vậy nên con số nhỏ nhất còn lại trên dòng chính là lần in của cuốn bạn đang cầm.

Ví dụ dễ hiểu: dòng số còn đủ từ mười xuống một, số một vẫn nằm đó, thì đây là lần in thứ nhất. Dòng số bắt đầu từ mười và dừng ở bốn, thì đây là lần in thứ tư. Có dòng xếp số không theo thứ tự, kiểu số lẻ một bên, số chẵn một bên; cứ tìm con số nhỏ nhất là được.

Cẩn thận ba chỗ. Một là không phải nhà xuất bản nào cũng dùng dòng số này, và có nơi dùng theo cách riêng. Hai là có sách ghi chữ "lần xuất bản đầu" bằng tiếng Anh nhưng dòng số lại không còn số một, nghĩa là đây là lần in sau của lần xuất bản đầu, khác hẳn lần in đầu tiên. Ba là sách in lại bởi một nhà khác thường có trang bản quyền riêng, không nối tiếp dòng số của bản gốc.

Những chỗ dễ đọc nhầm trên trang bản quyền

Những nhầm lẫn này gặp rất thường ở người mới, kể cả người đã đọc sách nhiều năm nhưng chưa từng để ý trang cuối:

Thấy gìHay hiểu nhầm làThật ra thường là
Năm bản quyền ghi rất sớmBản trong tay in năm đóNăm tác phẩm được bảo hộ lần đầu; bản trong tay có thể in sau nhiều năm
Không thấy chữ tái bảnChắc chắn là lần in đầuCó thể là lần in đầu, cũng có thể nơi in không ghi; cần so thêm
Chữ "lần xuất bản đầu" trên sách ngoại vănBản in đầu tiênPhải xem thêm dòng số; lần in thứ hai của lần xuất bản đầu vẫn ghi như vậy
Trang cuối bị dán một miếng giấy nhỏChỉ là vết dán váCó khi là thông tin đính chính hoặc dán đè thông tin cũ; soi dưới đèn xem
Khổ sách khác bản mình cóMột bản bị cắt xénThường là một lần in khác; đôi khi là sách đóng lại bị xén mép

Khi không chắc, cách an toàn nhất là ghi lại đúng những gì nhìn thấy, không ghi kết luận. Sổ của người chơi sách lâu năm thường đầy những dòng kiểu "không thấy chữ tái bản, khổ nhỏ hơn bản nhà mình, giấy xám" thay vì "bản đầu".

Khi trang cuối bị mất hoặc không ghi gì

Gặp cuốn sách mất trang cuối, đừng vội bỏ qua nếu bạn thích nội dung, nhưng cũng đừng nghe ai nói đó là bản sớm mà tin ngay. Lúc này bạn dựa vào những thứ khác: bìa có giống bản nào bạn từng thấy không, giấy dày mỏng thế nào, gáy khâu chỉ hay dán keo, trong sách có trang quảng cáo những cuốn sắp ra không. Trang quảng cáo cuối sách đời cũ là một manh mối hay: nó cho biết lúc cuốn này ra đời, những cuốn nào đã có, cuốn nào còn "sắp phát hành".

Với sách đời cũ không ghi gì, người chơi sách hay đặt hai bản cạnh nhau rồi so từng chi tiết nhỏ: lỗi chính tả ở một trang nào đó có được sửa không, hình minh hoạ có bị bỏ không, lời tựa có thêm đoạn nào không. Những khác biệt nhỏ đó là dấu vân tay của từng lần in. Muốn so được thì phải có nhiều bản hoặc có ghi chép của người đi trước, nên nhóm người chơi cùng một mảng hay trao đổi với nhau rất kỹ.

Còn khi trang cuối bị xé hẳn để lộ mép giấy lởm chởm, hãy hỏi người bán một câu nhẹ nhàng: "Anh có biết trang cuối mất từ lúc nào không?" Nhiều khi họ cũng không biết, nhưng câu hỏi đó cho thấy bạn đang để ý, và người bán lâu năm thường sẽ kể thêm những gì họ biết về cuốn sách.

Một chỗ nữa đáng xem khi trang cuối không giúp được: mặt trong bìa và trang lót đầu sách. Sách đời cũ đôi khi có dấu của nơi phát hành, của hiệu sách ngày xưa đóng lên, hoặc dòng chữ tay của chủ đầu tiên ghi ngày mua. Những dấu ấy không cho biết chính xác lần in, nhưng cho bạn một mốc thời gian: cuốn sách chắc chắn đã có trước ngày đó. Nhiều khi chỉ cần một mốc như vậy là đủ để loại bớt những phỏng đoán sai.

Tự kiểm sau vài tuần đọc trang bản quyền

Sau chừng ba bốn lần đi chợ sách, thử tự hỏi những câu dưới đây để biết mình đã quen tay chưa:

  • Cầm một cuốn tiếng Việt lên, mình có lật ngay ra trang cuối mà không cần nghĩ không?
  • Mình có đọc được khổ sách và số lượng in trong vòng mười giây không?
  • Gặp một cuốn ngoại văn, mình có tìm ra dòng số và đọc được lần in không?
  • Sổ của mình có ít nhất vài chục dòng ghi bản đã gặp, kể cả bản không mua không?
  • Mình có từng phát hiện hai bản cùng tác phẩm mà khác lần in chỉ nhờ trang cuối không?

Câu cuối cùng là câu khó nhất, và cũng là câu cho thấy thói quen đọc trang cuối bắt đầu có ích. Người chơi sách lâu năm hay kể lần đầu họ nhận ra hai cuốn trông y hệt nhau trên kệ hoá ra khác lần in, khác khổ một chút, khác cả màu giấy, chỉ vì đã quen tay lật ra sau. Từ lúc đó, họ không còn nhìn sách cũ như một đống bìa giống nhau nữa.

Nếu câu trả lời phần lớn là có, bạn đã có thói quen mà nhiều người đọc sách lâu năm vẫn chưa có. Từ đây trở đi, mỗi lần đi chợ sách sẽ cho bạn thêm thông tin, không chỉ thêm sách.

Câu hỏi thường gặp

Trang bản quyền của sách tiếng Việt nằm ở đâu?

Với sách in trong nước những năm gần đây, thông tin xuất bản thường nằm ở trang cuối hoặc mặt trong bìa sau. Ở đó có khổ sách, số lượng in, nơi in và dòng in xong, nộp lưu chiểu. Sách đời cũ thì không theo khuôn chung, có cuốn ghi ở trang đầu, có cuốn gần như không ghi.

Dãy số từ mười xuống một ở sách tiếng Anh có nghĩa là gì?

Đó là dòng đánh dấu lần in mà nhiều nhà làm sách dùng. Mỗi lần in lại, con số nhỏ nhất bị bỏ đi, nên con số nhỏ nhất còn lại là lần in của cuốn trong tay. Còn số một nghĩa là lần in thứ nhất, tuy không phải nơi nào cũng dùng cách này.

Năm ghi bên cạnh chữ bản quyền có phải là năm in cuốn sách không?

Thường là không. Năm đó là mốc tác phẩm được bảo hộ hay xuất bản lần đầu, còn bản trong tay bạn có thể in sau nhiều năm. Muốn biết bản đó in lúc nào, hãy xem dòng in xong ở sách Việt hoặc dòng số lần in ở sách ngoại văn.

Không thấy chữ tái bản thì có phải lần in đầu không?

Chưa chắc. Nhiều nơi in không ghi rõ lần tái bản, nhất là sách đời cũ. Bạn cần so thêm khổ sách, bìa, giấy và dòng số đăng ký với những bản khác cùng tác phẩm trước khi kết luận.

Sách cũ bị mất trang cuối thì làm sao biết lần in?

Dựa vào những dấu khác: bìa, giấy, cách đóng gáy, trang quảng cáo những cuốn sắp ra ở cuối sách, lỗi chính tả hay hình minh hoạ khác biệt. Đặt cạnh một bản đầy đủ để so là cách chắc nhất. Không so được thì ghi lại đúng những gì nhìn thấy và chưa vội kết luận.

Có cần mang kính lúp khi đi chợ sách cũ không?

Không bắt buộc, nhưng một chiếc kính lúp nhỏ bỏ túi giúp đọc những dòng chữ rất nhỏ ở trang cuối và soi vết dán đè. Nhiều người chơi sách mang theo cùng một cây bút chì và cuốn sổ nhỏ. Đèn điện thoại cũng đủ dùng khi sạp sách nằm trong bóng râm.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138