Bản chụp lại của sách cũ có thể nhận ra bằng ba chỗ: nét chữ nhoè và dày đều không có vết lõm, những đốm bẩn của bản gốc bị chụp luôn lên trang, và giấy trắng mới cùng gáy dán keo không hợp với tuổi của cuốn sách. Bản in lại tử tế thì khác: dàn trang lại, chữ sắc, có trang thông tin xuất bản riêng ghi rõ là in lại. Cả hai đều có chỗ dùng, miễn là người mua biết mình đang cầm cái gì.
Ở chợ sách cũ, sách xưa chụp lại khá nhiều, có khi bìa còn được làm cũ cho giống. Người bán không phải lúc nào cũng có ý lừa, nhiều người cũng mua lại từ nơi khác. Bài dưới đây chỉ cách nhìn từng chỗ, những câu nên hỏi, và vì sao một bản chụp rõ ràng, bán đúng tên gọi, vẫn có thể là thứ đáng có trên kệ của người đọc.
Vì sao sách cũ hay được chụp lại
Nhiều cuốn sách đời trước không được in lại, hoặc in lại rất lâu sau, trong khi người muốn đọc thì nhiều. Bản gốc ít, giấy giòn, người giữ không muốn cho mượn. Thế là một số người chụp từng trang của một bản gốc rồi in ra, đóng thành cuốn. Có bản làm để đọc trong nhà, có bản làm ra để bán ở chợ sách.
Việc chụp lại sách đặt ra chuyện quyền tác giả, và cách ứng xử đúng là tôn trọng quy định hiện hành về quyền tác giả. Với người chơi sách, câu hỏi thực tế hơn là: cuốn mình đang cầm có phải bản gốc như người bán nói không. Một bản chụp được bán như bản chụp thì người mua biết mình mua gì; một bản chụp được làm cũ để bán như bản gốc thì là chuyện khác.
Kỹ thuật chụp ngày càng tốt, máy in gia đình cũng in được đẹp, nên không thể chỉ nhìn bìa mà đoán. Cách chắc nhất vẫn là cầm lên, mở ra, soi từng chi tiết nhỏ mà bản chụp khó giả: vết lõm của chữ, mép giấy, lỗ khâu chỉ, và chính những vết bẩn của bản gốc.
Soi từng chỗ: bản gốc, bản chụp, bản in lại
Bảng dưới gom những chỗ người chơi sách hay soi. Mang theo kính lúp nhỏ và nghiêng trang dưới ánh sáng xiên sẽ thấy rõ hơn nhiều:
| Chỗ soi | Bản gốc đời cũ | Bản chụp lại | Bản in lại tử tế |
|---|---|---|---|
| Nét chữ | Sắc, đôi chỗ đậm nhạt không đều; sách in chì có vết lõm sờ được | Dày đều, viền chữ hơi nhoè, không lõm | Sắc, đều, kiểu chữ thường khác bản gốc |
| Vết bẩn, đốm | Đốm nâu nằm trong thớ giấy, mỗi trang mỗi khác | Đốm và vết ố bị chụp thành màu in, nằm phẳng trên mặt giấy | Trang sạch |
| Lề trang | Đều theo cách dàn trang gốc | Hay lệch, có viền xám của mép bản gốc | Dàn trang lại, lề đều |
| Giấy | Ngả màu theo tuổi, mép vàng hơn giữa trang | Trắng hoặc nhuộm màu đều, mép và giữa như nhau | Giấy mới |
| Gáy | Khâu chỉ theo tay sách hoặc đóng ghim đời cũ | Thường dán keo, trang rời từng tờ | Tuỳ nơi in, thường dán keo hoặc khâu |
| Trang thông tin | Thông tin gốc | Chụp lại thông tin gốc, không có gì thêm | Có trang riêng ghi rõ lần in mới |
Dấu dễ thấy nhất với người mới là vết bẩn bị chụp. Ở bản gốc, một vết ố là chỗ giấy đổi màu, nhìn nghiêng vẫn thấy thớ giấy. Ở bản chụp, vết ố là mực, nằm phẳng lì, có khi lặp lại đúng hình dạng ở mặt sau của chính tờ đó vì máy chụp thấy xuyên qua giấy mỏng.
Kiểm một cuốn nghi là bản chụp, ngay tại sạp
Không cần đồ nghề gì nhiều. Làm lần lượt, mỗi bước vài chục giây:
- Mở sách ở giữa, xem gáy: thấy sợi chỉ khâu chạy giữa tay sách hay chỉ thấy lớp keo và từng tờ rời? Sách xưa khâu chỉ mà bản trong tay toàn tờ rời dán keo là dấu đầu tiên.
- Nghiêng một trang dưới ánh sáng xiên, lướt nhẹ đầu ngón tay. Sách in chì đời cũ để lại vết lõm nhẹ của từng con chữ; bản in từ máy hiện đại thì phẳng.
- Soi một chữ bằng kính lúp. Chữ bản chụp có viền răng cưa hoặc nhoè, các nét mảnh hay bị dày lên hoặc đứt.
- Tìm một vết ố, một vết mực, một dấu ngón tay. Nhìn nghiêng xem nó nằm trong giấy hay nằm trên mặt giấy.
- So màu mép giấy với giữa trang. Giấy cũ thật vàng từ mép vào; giấy được làm cũ hay nhuộm thường đều màu.
- Hỏi người bán một câu bình thường: "Cuốn này anh lấy từ đâu, bản gốc hay bản chụp lại vậy anh?" Người bán thật thà thường nói ngay.
Nếu sau năm bước vẫn lưỡng lự, hãy coi như bản chụp. Người chơi sách lâu năm hay nói: nghi là bản chụp thì gần như là bản chụp, vì bản gốc thật hiếm khi gây nghi ngờ đến mức ấy.
Khi bản chụp vẫn đáng có trên kệ
Người đọc thuần tuý có khi chỉ cần nội dung. Nếu cuốn sách bạn muốn đọc không còn in ở đâu và chỉ còn bản chụp, một bản chụp rõ, bán đúng tên gọi là bản chụp, cho phép bạn đọc được thứ mà không thì không đọc được. Nhiều người giữ bản chụp để đọc và để ghi chú thoải mái, còn bản gốc nếu có thì cất kỹ, ít mở.
Bản chụp cũng hữu ích như bản đối chiếu. Người sưu tầm một tác giả có khi giữ bản chụp của những cuốn chưa tìm được bản gốc, ghi rõ trên trang đầu bằng bút chì: "bản chụp, đọc tạm, còn tìm bản gốc". Kệ sách không mất mạch, sổ sưu tập vẫn trung thực.
Điều cần tránh chỉ là nhầm lẫn: mang bản chụp về mà tưởng là bản gốc, rồi về sau kể với người khác hay tặng cho ai như một cuốn sách xưa. Lúc đó cái sai không nằm ở bản chụp, mà ở lời kể. Và nếu cuốn sách đang được in lại chính thức, mua bản in lại vẫn là cách tử tế với người viết và người làm sách.
Với tủ sách có trẻ con, bản chụp còn có một cái lợi ít ai nghĩ tới: con được cầm, được lật, được đọc thoải mái những cuốn mà bản gốc thì bố mẹ không dám đưa. Đọc bằng bản chụp, giữ bản gốc trong tủ, rồi khi con lớn hơn mới lấy bản gốc ra kể chuyện cuốn sách đã đi qua những nhà nào. Cách này giữ được cả nội dung lẫn đồ vật.
Sai hay gặp khi phân biệt bản chụp
Mấy cái sai này gặp cả ở người đã chơi sách vài năm:
- Chỉ nhìn bìa. Bìa có thể được chụp màu rất đẹp, thậm chí dùng bìa thật của một bản gốc rách ruột ghép vào ruột chụp. Bìa đúng chưa nói lên gì về ruột.
- Tin vào mùi. Mùi sách cũ có thể đến từ ẩm mốc của chỗ cất, không phải từ tuổi của giấy. Bản chụp để lâu trong kho ẩm cũng có mùi y như vậy.
- Thấy giấy vàng là yên tâm. Giấy nhuộm, giấy pha màu, hay giấy rẻ để nắng vài tháng đều vàng. Hãy so mép với giữa trang.
- Ngại hỏi người bán. Một câu hỏi bình thường không làm ai phật lòng. Người bán tử tế thường còn kể thêm nguồn gốc cuốn sách.
- Bỏ qua gáy. Gáy là chỗ khó giả nhất, nhưng cũng là chỗ người mới ít nhìn nhất vì phải mở rộng sách.
Cái sai chung của những điều trên là dựa vào một dấu duy nhất. Nhìn đủ bốn năm chỗ, sai sót sẽ ít đi rất nhiều.
Câu hỏi nên hỏi người bán và cách nghe câu trả lời
Người bán sách cũ lâu năm thường biết khá rõ món hàng của mình, chỉ là không phải ai cũng nói trước. Một câu hỏi mở, nói bằng giọng bình thường, thường được trả lời thật: "Anh ơi, cuốn này là bản gốc hay bản chụp lại vậy, em định mua để đọc thôi." Câu thêm vế "để đọc thôi" làm người bán bớt phòng thủ, vì họ hiểu bạn không đi bắt lỗi.
Nếu câu trả lời là "bản gốc đó em, sách xưa mà" nhưng gáy dán keo và chữ dày đều, hãy hỏi tiếp một câu cụ thể: "Sao gáy lại dán keo hả anh, em thấy sách đời này hay khâu chỉ." Người bán thật thà sẽ nói có thể sách đã được đóng lại, hoặc họ cũng không chắc. Người bán chỉ muốn chốt nhanh thì hay lảng sang chuyện khác. Cả hai cách phản ứng đều cho bạn thông tin.
Có một câu nên tránh: "Cuốn này giả phải không anh?" Chữ "giả" làm cuộc nói chuyện căng ngay, và người bán thường sẽ chối dù họ biết hay không. Hỏi về nguồn gốc, về cách đóng, về những bản khác họ từng gặp, bạn sẽ biết nhiều hơn là đặt một câu buộc tội.
Ghi rõ bản chụp trong tủ sách nhà mình
Nhiều tủ sách gia đình có vài cuốn chụp lại mà không ai nhớ. Ông bà mua từ lâu, bố mẹ đọc, con cái lớn lên thấy cuốn sách cũ kỹ trên kệ, đinh ninh đó là sách xưa thật. Đến khi đem cho, đem tặng, hay kể với bạn bè, câu chuyện đã sai từ gốc mà không ai cố ý.
Cách giữ cho trung thực rất đơn giản: với mỗi cuốn biết chắc là bản chụp, viết nhẹ bằng bút chì ở góc trên trang đầu một dòng ngắn, ghi là bản chụp và ngày mang về. Bút chì không làm hỏng giấy, xoá được khi cần, và không ai nhầm. Với những cuốn còn nghi, ghi chữ "chưa rõ" thay vì để trống.
Trong sổ bộ sưu tập, bản chụp nên có một cột riêng hoặc một ký hiệu riêng. Khi về sau tìm được bản gốc, bạn chỉ việc ghi thêm một dòng, chuyển bản chụp sang ngăn sách đọc hằng ngày. Cách làm này cũng giúp con cháu sau này biết cuốn nào là cuốn gia đình thật sự giữ từ xưa, cuốn nào chỉ là bản đọc tạm.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao phân biệt sách gốc và sách chụp lại nhanh nhất?
Mở giữa sách xem gáy có khâu chỉ không, rồi soi một vết ố xem nó nằm trong thớ giấy hay nằm phẳng trên mặt giấy như mực in. Bản chụp thường dán keo, chữ dày đều và vết bẩn của bản gốc bị chụp luôn lên trang. Nghiêng trang dưới ánh sáng xiên cũng giúp thấy rõ.
Sách in chì đời cũ sờ vào có khác gì không?
Sách in chì thường để lại vết lõm nhẹ của từng con chữ trên mặt giấy, lướt đầu ngón tay hoặc nghiêng trang dưới ánh sáng xiên sẽ thấy. Bản in từ máy hiện đại hay bản chụp thì mặt giấy phẳng. Đây là một dấu khó giả với người làm sách chụp lại.
Có nên mua sách chụp lại không?
Nếu bạn chỉ cần đọc nội dung và cuốn sách không còn bản in nào khác, một bản chụp rõ, bán đúng tên gọi có thể giúp bạn đọc được. Nếu sách đang được in lại chính thức, nên mua bản in lại để tôn trọng người viết và quy định hiện hành về quyền tác giả. Điều cần tránh là mua bản chụp mà tưởng là bản gốc.
Bản in lại khác bản chụp lại ở chỗ nào?
Bản in lại tử tế được dàn trang lại, chữ sắc đều, có trang thông tin xuất bản riêng ghi rõ lần in mới. Bản chụp chỉ sao lại từng trang của bản cũ, kể cả vết bẩn và lề lệch. Bản in lại không giả làm bản cũ, còn bản chụp đôi khi bị làm cũ cho giống bản gốc.
Giấy vàng có chứng minh sách là bản gốc không?
Không. Giấy rẻ để nắng vài tháng, giấy nhuộm hay giấy pha màu đều có thể vàng. Giấy cũ thật thường vàng từ mép vào, mép đậm hơn giữa trang, còn giấy làm cũ thường đều màu. Hãy so mép với giữa trang và xem thêm gáy, nét chữ.
Bìa thật mà ruột là bản chụp thì có xảy ra không?
Có xảy ra. Người ta có thể lấy bìa của một bản gốc đã rách ruột ghép với ruột chụp lại, hoặc chụp màu bìa rất khéo. Vì vậy đừng dừng ở bìa, luôn mở ra xem gáy, nét chữ và vết bẩn bên trong.