SachQuy.comSách Quý
Sách hay theo chủ đề

Sách tiểu sử và hồi ký đáng đọc: đọc đời người khác sao cho đúng

Tiểu sử Steve Jobs, Leonardo da Vinci, Marie Curie, tự truyện Benjamin Franklin, nhật ký Anne Frank và Đặng Thùy Trâm: đọc đời người khác mà không thành công thức.

A retired Vietnamese woman in a slate grey coat sits on a museum bench in a sunlit gallery holding a thick book with a plain blank cover, side view, calm midday

Sách tiểu sử và hồi ký đáng đọc là những cuốn cho thấy một con người thật với cả chỗ mạnh lẫn chỗ yếu, như tiểu sử Steve Jobs và Leonardo da Vinci của Walter Isaacson, tự truyện của Benjamin Franklin, Nhật ký Anne Frank hay Nhật ký Đặng Thùy Trâm; đọc chúng để hiểu một đời người trong thời của họ, không phải để chép công thức thành công. Điều quan trọng là biết mình đang đọc loại nào: tiểu sử do người khác viết, hồi ký do chính người ấy kể lại, hay nhật ký viết từng ngày không định cho ai đọc.

Bài gợi ý một danh sách có thật, nói mỗi cuốn đáng đọc vì điều gì, cách đọc một cuốn tiểu sử dày cho trọn, và những câu hỏi giúp đọc đời người khác cho tỉnh táo. Có một phần riêng cho việc đọc nhật ký cùng con tuổi mới lớn.

Tiểu sử, hồi ký và nhật ký: ba cách kể khác nhau

Người chơi sách lâu năm còn để ý thêm một điều: cùng một con người thường có nhiều cuốn tiểu sử, mỗi cuốn đứng ở một góc. Đọc hai cuốn về cùng một nhân vật là cách nhanh nhất để thấy người viết chọn lọc như thế nào.

Ba loại sách này hay bị xếp chung một kệ nhưng đọc khác nhau. Tiểu sử do người khác viết, thường là nhà báo hay nhà sử học, dựa vào phỏng vấn, thư từ, tài liệu. Người viết giỏi giữ khoảng cách, kể cả chuyện nhân vật không muốn kể. Walter Isaacson được Steve Jobs đồng ý cho viết mà không đòi duyệt bản thảo, nên cuốn tiểu sử có cả những đoạn không đẹp về tính khí của Jobs.

Hồi ký và tự truyện do chính người trong cuộc viết. Cái quý là giọng thật và chi tiết chỉ người ấy biết; cái phải dè chừng là người ta luôn kể về mình theo cách mình muốn được nhớ. Đọc hồi ký cần nhớ rằng mình đang nghe một phía. Tự truyện của Benjamin Franklin là ví dụ đáng yêu: ông kể cả những lần làm sai, nhưng vẫn là một người đang chọn lọc đời mình để kể cho con cháu.

Nhật ký thì khác hẳn: viết từng ngày, không biết ngày mai ra sao, nhiều khi không định cho ai đọc. Vì thế nhật ký có sức nặng mà tiểu sử, hồi ký không có: người đọc biết điều người viết chưa biết. Đọc Nhật ký Anne Frank hay Nhật ký Đặng Thùy Trâm, câu chữ hằng ngày trở nên nặng trĩu chính vì thế.

Danh sách có thật và lý do đáng đọc

Mỗi cuốn dưới đây là sách có thật. Cột cuối nói điều mà cuốn sách có, khó tìm thấy ở nơi khác.

CuốnLoạiKể về aiĐiều riêng của cuốn này
Steve Jobs, Walter IsaacsonTiểu sửNgười đồng sáng lập một công ty máy tính lớn của MỹKhông tô hồng: cả tài năng lẫn tính khí khó chịu
Leonardo da Vinci, Walter IsaacsonTiểu sửDanh hoạ, kỹ sư, nhà quan sát thời Phục hưng ÝDựa nhiều vào sổ tay của chính Leonardo, thấy cách ông tò mò về mọi thứ
Tiểu sử Marie Curie do con gái bà, Ève Curie, viếtTiểu sửNhà khoa học nữ nghiên cứu phóng xạMột người con viết về mẹ, ấm áp nhưng cần nhớ là góc nhìn người thân
Tự truyện Benjamin FranklinTự truyệnThợ in, nhà khoa học, chính khách MỹĐoạn ông lập bảng các đức tính rồi tự ghi lỗi mỗi ngày
Nhật ký Anne FrankNhật kýCô bé Do Thái trốn trong căn gác bí mật ở AmsterdamGiọng tuổi mới lớn thật, giữa hoàn cảnh chiến tranh
Nhật ký Đặng Thùy TrâmNhật kýNữ bác sĩ trẻ làm việc ở một trạm xá chiến trường miền TrungTình thương người bệnh, nỗi nhớ nhà, những trăn trở rất riêng

Hai cuốn của Isaacson dày, nhưng chương ngắn và kể theo thời gian nên dễ theo. Tiểu sử Marie Curie đọc nhẹ hơn, hợp với tuổi mới lớn mê khoa học. Tự truyện Franklin ngắn, có thể đọc trong vài buổi; nhiều người giữ lại để đọc đúng đoạn ông tự rèn mình.

Đọc đời người khác mà không biến thành công thức

Đừng tách người khỏi thời của họ. Steve Jobs lớn lên trong một nền công nghiệp mới ở California; Leonardo sống giữa các thành bang Ý giàu có thuê hoạ sĩ, kỹ sư. Một quyết định đúng ở thời ấy có thể sai ở thời mình. Đọc tiểu sử, luôn để ý bối cảnh trước khi rút bài học.

Đừng chép thói quen như chép bài. Sách tiểu sử hay bị cắt ra thành những danh sách kiểu "thói quen buổi sáng của người thành công". Franklin tự lập bảng đức tính vì đó là cách hợp với ông; bài học là ông chịu quan sát mình, không phải mình phải dậy đúng giờ ông dậy.

Đọc cả những đoạn khó chịu. Cuốn tiểu sử tốt cho thấy người tài cũng làm tổn thương người khác. Đừng bỏ qua những đoạn ấy; chúng giúp nhìn người thật, không phải tượng đài.

Hỏi ai đang kể. Với hồi ký, tự hỏi người kể được lợi gì khi kể như vậy. Với tiểu sử, xem người viết dựa vào nguồn nào: phỏng vấn trực tiếp, thư từ, hay chỉ tổng hợp sách khác.

Đừng so đời mình với đời họ. Đọc xong tiểu sử một thiên tài mà thấy đời mình nhạt là đọc sai. Người ta đọc tiểu sử để mở rộng hiểu biết về con người, không phải để chấm điểm bản thân.

Đọc một cuốn tiểu sử dày cho trọn

Tiểu sử của Isaacson có thể dày tới mức nhiều người bỏ giữa chừng. Vài việc nhỏ sau giúp đi tới trang cuối:

  1. Trước khi đọc, kẻ một đường thời gian đơn giản trên tờ giấy kẹp sách: tuổi thơ, đi học, những năm đầu làm việc, giai đoạn đỉnh, tuổi già. Đọc tới đâu điền vào đó vài chữ.
  2. Lập một danh sách nhân vật phụ: cha mẹ, bạn đồng hành, đối thủ. Tiểu sử dày có hàng chục cái tên; nhiều người bỏ sách vì quên ai là ai.
  3. Mỗi phần lớn, viết một câu trả lời cho câu hỏi: giai đoạn này nhân vật muốn gì, và cái gì cản họ?
  4. Gặp những đoạn kỹ thuật như cách vẽ, cách làm máy, đọc lướt nếu không hứng thú; tiểu sử tốt luôn kể lại ý chính ở đoạn sau.
  5. Đọc xong, xem lại đường thời gian, tự kể đời nhân vật trong năm phút. Chỗ nào kể không được là chỗ nên đọc lại.

Người hay đọc tiểu sử còn có thói quen tìm thêm tác phẩm của chính nhân vật để xem kèm: tranh của Leonardo trong sách tranh, vài trang viết của Franklin, thư của Marie Curie. Nhìn tận mắt điều nhân vật làm ra, đời họ hiện lên rõ hơn nhiều so với chỉ đọc lời kể.

Đọc nhật ký cùng con tuổi mới lớn

Nhật ký Anne Frank thường được trao cho tuổi mới lớn vì Anne viết đúng ở tuổi ấy: cãi nhau với mẹ, khó chịu với người ở chung, thích một bạn trai, mơ làm nhà văn. Con mười ba, mười bốn tuổi đọc sẽ thấy mình trong đó. Nhưng cuốn nhật ký cũng đặt con trước một sự thật lớn của lịch sử. Cha mẹ nên đọc trước, rồi đọc cùng con, dừng lại ở những trang nặng để trò chuyện, và nói với con điều đã xảy ra với gia đình Anne một cách nhẹ nhàng, khi con hỏi.

Nhật ký Đặng Thùy Trâm hợp với tuổi lớn hơn, cuối cấp trung học trở lên. Đọc cùng con, có thể chú ý vào những trang chị viết về người bệnh, về nỗi nhớ gia đình, về những băn khoăn của một người trẻ muốn sống tốt, tránh biến buổi đọc thành bài giảng. Một câu hỏi nhẹ sau mỗi phần là đủ: "Con thấy chị ấy lo nhất điều gì?".

Một chi tiết người đọc sách lâu năm hay để ý: nhật ký nổi tiếng thường có nhiều bản khác nhau, vì người thân hay người biên tập đã lược bớt hoặc bổ sung những trang trước đó bị bỏ. Nếu con hỏi vì sao bản ở nhà khác bản của bạn, đó là dịp tốt để nói với con rằng ngay cả một cuốn nhật ký cũng đi qua tay nhiều người trước khi tới tay mình, và đọc kỹ lời nói đầu của mỗi bản sẽ biết bản ấy đã được làm ra như thế nào.

Đọc nhật ký cũng là cách gợi ý con tự viết nhật ký. Một cuốn sổ trơn tặng con sau khi đọc xong, kèm lời hứa không ai đọc trộm, có khi là món quà quý hơn chính cuốn sách.

Câu hỏi tự hỏi khi đọc và cuốn đọc tiếp

Mấy câu nên chép vào trang lót: Người này muốn gì nhất trong đời? Điều gì ở thời của họ giúp họ, điều gì cản họ? Ai đang kể câu chuyện này, và người kể có lý do gì để tô đậm hay làm nhạt một đoạn? Mình đồng cảm với nhân vật ở chỗ nào, và chỗ nào thì không?

Đọc xong, hướng đi tiếp có thể theo người hoặc theo nghề. Thích Isaacson thì ông còn viết tiểu sử Einstein, Benjamin Franklin, đọc theo tác giả sẽ thấy cách một người viết tiểu sử làm việc. Thích chuyện các nhà khoa học thì từ Marie Curie sang các cuốn về những người làm khoa học khác. Thích nhật ký thì tìm đọc nhật ký, thư từ của các nhà văn mình yêu.

Ai chưa nên đọc tiểu sử dày? Người đang cần một cuốn nhẹ để thư giãn cuối ngày sẽ thấy hai cuốn của Isaacson nặng nề, vì chúng đòi theo dõi nhiều tên, nhiều năm tháng. Lúc ấy nên chọn tự truyện ngắn như của Franklin, hoặc đọc một chương rời trong tiểu sử Leonardo, nơi mỗi chương xoay quanh một bức tranh hay một mối quan tâm của ông.

Một gợi ý của người mê sách: thỉnh thoảng đặt hai cuốn về hai con người rất khác nhau cạnh nhau trên kệ, ví dụ Franklin và Leonardo, rồi tự hỏi họ giống nhau ở đâu. Câu trả lời thường bất ngờ: cả hai đều ghi chép không ngừng. Có lẽ đó là bài học duy nhất đáng chép từ tiểu sử, và nó không cần ai phải là thiên tài.

Câu hỏi thường gặp

Tiểu sử và hồi ký khác nhau thế nào?

Tiểu sử do người khác viết dựa trên phỏng vấn và tài liệu, thường giữ khoảng cách với nhân vật. Hồi ký do chính người trong cuộc kể, giọng thật nhưng chỉ là một phía, nên cần đọc với chút dè dặt.

Tiểu sử Steve Jobs của Walter Isaacson có đáng đọc không?

Đáng đọc vì sách không tô hồng, kể cả tài năng lẫn tính khí khó chịu của Jobs, dựa trên nhiều cuộc phỏng vấn. Sách dày nhưng chương ngắn, kẻ một đường thời gian kẹp trong sách sẽ dễ theo hơn.

Nhật ký Anne Frank hợp với con mấy tuổi?

Thường hợp với tuổi mới lớn từ khoảng mười ba tuổi trở lên. Cha mẹ nên đọc trước, đọc cùng con và dừng lại trò chuyện ở những trang nặng về hoàn cảnh chiến tranh.

Đọc tiểu sử người thành công có giúp mình thành công không?

Không nên đọc với kỳ vọng ấy. Tiểu sử giúp hiểu một con người trong thời của họ; chép nguyên thói quen của họ thường không hợp với hoàn cảnh của mình. Bài học đáng giữ thường là cách họ quan sát và tự sửa mình.

Nhật ký Đặng Thùy Trâm nên đọc như thế nào?

Nên đọc chậm, mỗi lần vài trang, chú ý tới tình thương người bệnh và những trăn trở rất riêng của một bác sĩ trẻ. Đọc cùng con lớn thì đặt câu hỏi nhẹ, tránh biến thành bài giảng.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138