Sách cũ là mọi cuốn đã qua tay người đọc, còn sách hiếm là cuốn khó tìm lại được bản tương tự: in ít, không in lại, còn sót ít bản nguyên vẹn, hoặc mang dấu riêng như chữ ký tác giả. Một cuốn có thể rất cũ mà không hiếm, vì nó từng được in đi in lại nhiều lần; ngược lại, một cuốn mới in mươi năm vẫn có thể hiếm nếu chỉ in một lần rồi thôi. Với người chơi sách, "hiếm" là chuyện khó tìm, chưa phải chuyện đáng giá hay đáng đọc.
Người mới bước vào chợ sách cũ hay nhầm hai chữ này, rồi hoặc ôm về cả chồng sách vàng ố tưởng là của quý, hoặc bỏ qua một cuốn bìa mềm mỏng dính mà người lâu năm nhìn là biết khó gặp. Bài dưới đây đi qua cách phân biệt bằng mắt và bằng tay, những dấu hiệu thật sự đáng chú ý, và mấy hiểu lầm làm người mới tốn công vô ích.
Cũ là chuyện tuổi, hiếm là chuyện số bản còn lại
Hãy hình dung một sạp sách vỉa hè dưới gốc cây. Phần lớn sách ở đó là sách cũ đúng nghĩa: sách giáo khoa vài năm trước, tiểu thuyết dịch đã tái bản nhiều lần, truyện tranh lẻ tập, sách dạy nấu ăn. Chúng cũ vì đã qua tay người khác, gáy hơi bạc, mép ngả màu. Nhưng nếu ngày mai muốn tìm lại đúng cuốn đó, bạn chỉ cần dạo thêm vài sạp hay ra nhà sách là có bản mới hơn. Cái cũ của chúng không làm chúng khó tìm.
Sách hiếm thì khác ở chỗ: tìm lại rất khó. Lý do thường là một trong mấy điều sau. Cuốn đó chỉ in một lần với số lượng nhỏ rồi không ai in lại. Cuốn đó in nhiều nhưng phần lớn đã mất vì giấy xấu, vì ẩm, vì chiến tranh, vì người ta đọc xong bỏ đi. Cuốn đó có điểm riêng mà bản khác không có, như lời đề tặng tay của tác giả hay bản in khác bìa. Hoặc cuốn đó là một lần in sớm của tác phẩm về sau nổi tiếng, khi chưa ai biết mà giữ.
Người chơi lâu năm hay nói gọn: sách cũ là chuyện tuổi đời của một cuốn, sách hiếm là chuyện số bản còn sống sót. Tuổi thì nhìn bìa là đoán được, còn số bản sống sót thì phải có kinh nghiệm, phải đi nhiều sạp, hỏi nhiều người, mới biết cuốn nào mười năm mới gặp một lần.
Vì vậy, khi ai đó khoe một cuốn sách "vừa cũ vừa hiếm", hãy nghe như hai thông tin riêng. Cũ thì nhìn là thấy. Hiếm thì cần một câu chuyện đi kèm: gặp bao nhiêu lần, ở đâu, so với bản nào.
Bốn điều làm một cuốn sách trở nên hiếm
In ít và không in lại. Đây là trường hợp phổ biến nhất. Những tập thơ in góp tiền, sách của tác giả ít người biết, sách chuyên ngành cho một nhóm nhỏ thường chỉ in một đợt. Mấy chục năm sau, phần lớn bản đã thất lạc. Lật trang cuối, gặp dòng ghi số lượng in nhỏ, đó là dấu đầu tiên đáng để ý.
Giấy xấu nên ít bản còn lành. Nghe ngược đời nhưng đúng: sách in trên giấy xấu, giấy báo, giấy có nhiều axit lại dễ trở nên hiếm, vì giấy giòn, ố, rách theo năm tháng, người ta vứt đi. Một cuốn từng in nhiều mà còn lại bản lành lặn thì bản lành đó mới khó tìm, còn bản rách gáy thì vẫn gặp.
Dấu riêng trên đúng một bản. Chữ ký tác giả, lời đề tặng tay, ghi chú bên lề của một người có tiếng, con dấu tủ sách của một gia đình. Những dấu này làm bản đó khác mọi bản cùng lần in. Nhưng phải chắc dấu là thật; chữ ký thì nhiều người viết giống nhau lắm.
Lần in sớm của tác phẩm về sau nổi tiếng. Khi một cuốn sách mới ra, ít ai nghĩ tới chuyện giữ. Đến lúc tác phẩm thành kinh điển, người ta mới đi tìm lần in đầu, và lúc đó số bản còn lại đã rất ít. Đây là loại hiếm mà người chơi sách để tâm nhiều nhất.
Đặt cạnh nhau: dấu hiệu "chỉ là cũ" và dấu hiệu "có thể hiếm"
Bảng dưới gom những gì người chơi sách hay nhìn khi cầm một cuốn lên ở chợ sách cũ. Không dấu nào tự nó quyết định, nhưng càng nhiều dấu ở cột phải thì càng đáng lật kỹ:
| Chỗ nhìn | Thường chỉ là sách cũ | Đáng để ý hơn |
|---|---|---|
| Trang cuối, trang thông tin xuất bản | Ghi tái bản lần thứ mấy, số lượng in lớn | Lần in đầu, số lượng in nhỏ, không thấy ghi tái bản |
| Bìa | Bìa giống bản đang bán ở nhà sách | Bìa khác hẳn bản sau này, kiểu vẽ tay hoặc chữ khắc gỗ |
| Giấy | Giấy trắng đều, mới ngả màu nhẹ ở mép | Giấy khác hẳn sách đời sau, có khi dày mỏng không đều |
| Cách đóng | Gáy dán keo nóng, trang rời khi mở mạnh | Khâu chỉ theo từng tay sách, có khi còn trang chưa rọc |
| Dấu tay | Tên học sinh, gạch chân bút bi | Chữ ký, lời đề tặng có tên người viết sách, dấu tủ sách cũ |
| Độ phổ biến | Đi ba sạp gặp ba bản | Hỏi người bán lâu năm, họ bảo lâu rồi mới thấy |
Cột "đáng để ý" không có nghĩa là quý hay đáng tiền. Nó chỉ nói rằng cuốn này khó tìm lại, nên nếu bạn thích nội dung, thích tác giả, thì đừng để đến tuần sau. Còn nếu không thích, một cuốn hiếm nằm trên kệ nhà bạn cũng chỉ là một cuốn chiếm chỗ.
Hiếm không có nghĩa là quý, càng không có nghĩa là đáng đọc
Người mới vào nghề hay mắc một vòng lặp: nghe ai nói sách hiếm, tìm bằng được, mang về, đặt lên kệ, rồi không bao giờ mở ra. Sau vài năm, kệ đầy những cuốn khó tìm nhưng không có cuốn nào gắn với mình. Người chơi sách lâu năm thường khuyên ngược lại: bắt đầu từ cái mình muốn đọc, muốn giữ, rồi mới để ý tới chuyện bản nào hiếm.
Có những cuốn hiếm chỉ vì chẳng ai cần: một cuốn sách hướng dẫn máy móc đời cũ, một tập kỷ yếu của một cơ quan, một quyển sách học tiếng ngoại ngữ in một lần. Chúng khó tìm thật, nhưng giá trị với bạn có khi bằng không, trừ khi bạn đang sưu tầm đúng mảng đó. Ngược lại, một bản in lại sạch sẽ của một tác phẩm hay lại là thứ bạn sẽ mở ra đọc nhiều lần.
Một chuyện nữa: Sách Quý không bàn giá và không định giá sách. Lý do đơn giản là giá sách cũ phụ thuộc người bán, người mua, lúc đó ai đang tìm, và nhiều tin đồn trên mạng. Người chơi sách bền là người hỏi "cuốn này có gì riêng", chứ không hỏi "cuốn này đáng bao nhiêu".
Những hiểu lầm hay gặp ở người mới chơi sách cũ
Mấy hiểu lầm dưới đây không gây hại gì lớn, nhưng làm người mới mất nhiều công và chỗ trên kệ:
- Sách càng vàng càng xưa. Giấy ngả vàng nhanh hay chậm tuỳ loại giấy và chỗ cất. Giấy báo để chỗ nắng vài năm đã vàng như sách mấy chục năm, còn giấy tốt để trong tủ kín có khi vẫn trắng.
- Bìa cứng là bản tốt hơn bìa mềm. Nhiều sách Việt đời trước chỉ có bìa mềm; bìa cứng có khi là do chủ cũ mang đi đóng lại. Đóng lại thì tiện giữ, nhưng đã khác bản gốc.
- Có chữ ký là có giá trị. Chữ ký của chủ cũ, của người tặng sách cho bạn bè thì gặp rất nhiều. Chỉ chữ ký của chính người viết sách, mà lại chắc là thật, mới làm bản đó khác biệt.
- Người bán nói hiếm là hiếm. Người bán có thể thật lòng, cũng có khi chỉ nói theo thói quen. Hỏi thêm vì sao hiếm, và tự đi thêm vài sạp.
- Sách cũ nào cũng nên mua về giữ. Một cuốn mốc nặng mang về có thể làm mốc lây sang sách khác trên kệ. Sách ẩm, có mùi hắc, có vết bột trắng thì cân nhắc kỹ.
Hiểu lầm nào cũng có phần đúng, vì đôi khi sách vàng thật là xưa, bìa cứng thật là bản đặc biệt. Cái sai là dùng một dấu hiệu duy nhất để kết luận.
Bắt đầu chơi sách cũ từ đâu cho khỏi lạc
Cách bền nhất là chọn một mảng nhỏ mình thật sự thích: một tác giả, một thể loại, một giai đoạn, thậm chí một kiểu bìa. Ví dụ bạn mê truyện ngắn của Thạch Lam, thì mỗi lần ra chợ sách cũ, bạn chỉ để ý những cuốn có tên ông, lật xem lần in, xem bìa, xem giấy. Sau một năm, bạn sẽ nhận ra bản nào gặp thường, bản nào lâu lắm mới thấy. Đó là lúc bạn tự biết "hiếm" trong mảng của mình nghĩa là gì, không cần ai nói.
Việc thứ hai là ghi chép. Một cuốn sổ nhỏ, mỗi lần gặp một bản thì ghi lại: bìa thế nào, lần in mấy, tình trạng ra sao, gặp ở đâu. Không cần mua, chỉ cần ghi. Sau vài chục dòng, sổ của bạn thành bản đồ riêng. Nhiều người chơi sách lâu năm vẫn giữ thói quen này, vì trí nhớ không đáng tin bằng mấy dòng chữ.
Việc thứ ba là hỏi người đi trước, hỏi đúng câu. Thay vì hỏi "cuốn này có hiếm không anh", hãy hỏi "anh gặp bản này mấy lần rồi" và "bản này với bản in sau khác nhau chỗ nào". Câu trả lời của người đã đi chợ sách nhiều năm thường cho bạn nhiều thông tin hơn một chữ "hiếm" hay "không".
Cuối cùng, cho mình thời gian. Người chơi sách lâu năm nào cũng từng mua nhầm, từng tưởng một cuốn hiếm rồi tuần sau thấy nó nằm đầy ở sạp khác, từng bỏ qua một bản mà về sau mới biết là khó gặp. Những lần nhầm ấy không phải tiền mất tật mang, mà là học phí của nghề chơi. Ghi lại cả những lần nhầm vào sổ, kèm lý do vì sao nhầm, là cách nhanh nhất để lần sau nhìn tinh hơn.
Câu hỏi thường gặp
Sách cũ và sách hiếm khác nhau ở điểm nào chính?
Sách cũ là mọi cuốn đã qua tay người khác, còn sách hiếm là cuốn khó tìm lại được bản tương tự. Một cuốn rất cũ vẫn có thể dễ tìm nếu từng in lại nhiều lần. Điểm phân biệt chính là số bản còn lại, không phải tuổi của cuốn sách.
Sách hiếm có phải lúc nào cũng quý không?
Không. Có cuốn hiếm chỉ vì chẳng ai cần tới, như sách hướng dẫn máy móc đời cũ hay kỷ yếu của một cơ quan. Một cuốn hiếm chỉ có ý nghĩa với bạn khi nó nằm trong mảng bạn thích đọc hoặc đang sưu tầm.
Làm sao biết một cuốn sách đã không còn in lại?
Lật trang thông tin xuất bản để xem lần in, rồi so với bản đang có ở nhà sách và thư viện công cộng. Nếu chỉ thấy đúng một lần in và mấy người bán lâu năm đều bảo lâu rồi mới gặp, khả năng cao là cuốn đó không được in lại. Ghi chép nhiều lần gặp sẽ cho câu trả lời chắc hơn.
Sách vàng ố nhiều có phải là sách rất xưa không?
Chưa chắc. Giấy báo hay giấy nhiều axit để chỗ nắng chỉ vài năm đã vàng đậm, trong khi giấy tốt cất trong tủ kín có thể giữ màu sáng rất lâu. Muốn biết tuổi sách, hãy đọc trang thông tin xuất bản và nhìn cách đóng, đừng chỉ dựa vào màu giấy.
Người mới chơi sách cũ nên sưu tầm gì trước?
Nên bắt đầu từ một mảng nhỏ mình thật sự thích, như một tác giả hay một thể loại. Đi chợ sách đều đặn, ghi sổ những bản đã gặp, rồi dần dần bạn tự biết bản nào khó tìm. Cách này giữ cho kệ sách gắn với mình chứ không chỉ đầy sách lạ.
Có nên tin khi người bán nói cuốn sách này rất hiếm?
Nên nghe nhưng nên hỏi thêm vì sao hiếm và họ đã gặp bản này mấy lần. Rồi tự đi thêm vài sạp, hỏi thêm một hai người chơi sách lâu năm. Một chữ hiếm không đủ để kết luận, câu chuyện phía sau mới là thứ đáng nghe.