Người không học kinh tế nên đọc sách kinh tế học phổ thông bắt đầu từ cuốn kể chuyện như Kinh tế học hài hước của Steven Levitt và Stephen Dubner, sau đó sang Kinh tế học trong một bài học của Henry Hazlitt để nắm một cách nghĩ, rồi mới tới những cuốn lớn như Của cải của các dân tộc của Adam Smith hay Tại sao các quốc gia thất bại. Những cuốn ấy giải thích vì sao giá cả lên xuống, vì sao người ta hành xử theo lợi ích, vì sao có nước giàu nước nghèo, mà không cần đồ thị hay công thức.
Bài không bàn chuyện đầu tư hay làm giàu; sách kinh tế học ở đây là sách giúp hiểu, không phải sách hướng dẫn kiếm tiền. Danh sách dưới đây là những cuốn có thật, kèm những câu hỏi đời thường mà mỗi cuốn giúp trả lời, và cách đọc một cuốn kinh điển dày mà không bỏ giữa chừng.
Sách kinh tế học không phải sách làm giàu
Ở nhà sách, kệ kinh tế thường bị xếp chung với kệ kinh doanh, làm giàu, đầu tư. Người mới vì thế hay nhầm: tưởng đọc kinh tế học để biết mua gì bán gì. Thực ra kinh tế học là môn học về cách con người lựa chọn khi nguồn lực có hạn: tiền có hạn, thời gian có hạn, đất có hạn. Nó giải thích vì sao chợ quê họp theo phiên, vì sao giá vé xe Tết tăng vọt, vì sao một chính sách nghe hợp lý lại cho kết quả ngược. Không cuốn nào trong danh sách dưới đây hứa làm bạn giàu hơn.
Điều sách kinh tế học cho được là một thói quen nghĩ: luôn hỏi "rồi sau đó thì sao", "ai được, ai mất", "người ta được khuyến khích làm gì". Thói quen ấy có ích khi đọc tin tức, khi nghe một lời quảng cáo hấp dẫn, khi gia đình bàn chuyện chi tiêu. Nó không thay được lời khuyên tài chính cá nhân, càng không phải lời khuyên đầu tư.
Một lý do nữa để đọc: kinh tế học là đề tài người ta hay tranh cãi trong bữa cơm, ở quán nước. Đọc vài cuốn nền tảng giúp phân biệt đâu là điều các nhà kinh tế đồng thuận rộng rãi, đâu là chỗ họ còn cãi nhau, đâu là ý kiến riêng của người nói. Có thế thì tranh luận bớt nóng mà có ích hơn.
Danh sách cuốn có thật, xếp từ nhẹ tới nặng
Thứ tự dưới đây là gợi ý cho người chưa đọc sách kinh tế nào, không phải bảng xếp hạng.
- Kinh tế học hài hước, Steven Levitt và Stephen Dubner (Mỹ). Một nhà kinh tế và một nhà báo dùng cách nghĩ kinh tế để trả lời những câu hỏi lạ, như giáo viên có gian lận điểm cho học sinh không, đô vật sumo có dàn xếp trận đấu không. Sợi chỉ xuyên suốt là động cơ khuyến khích.
- Cuốn về nhà kinh tế học ẩn mình của Tim Harford (Anh). Mở đầu bằng câu hỏi vì sao ly cà phê ở nhà ga đắt hơn ngoài phố, rồi đi dần tới chuyện vì sao có nước nghèo. Giọng nhẹ nhàng, ví dụ quen thuộc.
- Kinh tế học trong một bài học, Henry Hazlitt (Mỹ). Mỏng, xoay quanh một ý: nhìn tác động của một chính sách không chỉ tới nhóm người trước mắt mà tới mọi nhóm, không chỉ hôm nay mà cả lâu dài. Câu chuyện cửa kính bị vỡ ở những chương đầu rất dễ nhớ. Sách theo một trường phái rõ, nên đọc thêm cuốn khác góc nhìn.
- Cuốn nhập môn kinh tế học của Ha-Joon Chang, nhà kinh tế người Hàn Quốc. Giới thiệu nhiều trường phái kinh tế khác nhau, nói thẳng rằng kinh tế học không chỉ có một câu trả lời. Hợp làm đối trọng với Hazlitt.
- Tại sao các quốc gia thất bại, Daron Acemoglu và James Robinson. Lập luận rằng thể chế, tức luật chơi của một xã hội, quyết định giàu nghèo lâu dài. Mở đầu bằng một thị trấn bị đường biên giới chia đôi, hai nửa sống khác hẳn nhau.
- Của cải của các dân tộc, Adam Smith (Scotland). Cuốn kinh điển đặt nền móng cho kinh tế học hiện đại, nói về phân công lao động, thị trường, cụm "bàn tay vô hình" ai cũng từng nghe. Dày, viết theo lối thế kỷ mười tám.
Người mê sách lâu năm có lời khuyên: đừng mở Adam Smith đầu tiên chỉ vì nó nổi tiếng. Đọc ba cuốn nhẹ trước, khi gặp Smith sẽ nhận ra những ý quen thuộc và thấy ông thật sự đi trước thời đại ra sao.
Câu hỏi đời thường, cuốn nào giúp trả lời
Cách đọc kinh tế học vui nhất là bắt đầu từ thắc mắc của chính mình. Bảng dưới gom vài thắc mắc quen thuộc và cuốn sách bàn tới chúng.
| Thắc mắc | Cuốn nên mở | Ý chính trong sách |
|---|---|---|
| Vì sao cà phê ở sân bay, nhà ga đắt hơn hẳn ngoài phố? | Cuốn của Tim Harford | Chỗ khan hiếm thì người chủ chỗ có lợi thế định giá |
| Thưởng tiền cho con khi đọc sách có phản tác dụng không? | Kinh tế học hài hước | Động cơ khuyến khích có thể đổi hành vi theo hướng không ngờ |
| Một chính sách giúp nhóm này có làm hại nhóm khác không? | Kinh tế học trong một bài học | Nhìn cả những người không đứng trước mắt |
| Vì sao các nhà kinh tế hay cãi nhau? | Cuốn nhập môn của Ha-Joon Chang | Kinh tế học có nhiều trường phái, mỗi phái nhìn một mặt |
| Vì sao có nước giàu, nước nghèo? | Tại sao các quốc gia thất bại | Luật chơi khuyến khích hay kìm hãm người làm ăn |
| Vì sao chuyên môn hoá làm ra nhiều của cải hơn? | Của cải của các dân tộc | Phân công lao động, ví dụ xưởng làm kim găm |
Đọc theo thắc mắc có cái lợi là sách luôn có lý do để mở. Ghi thắc mắc của mình lên trang lót, đọc tới chỗ có câu trả lời thì gạch chân, cuối cuốn còn câu nào chưa gạch thì mang sang cuốn sau.
Đọc Của cải của các dân tộc mà không bỏ giữa chừng
Cuốn của Adam Smith dày và cũ, nhưng có cách đi qua nó. Người đọc lâu năm thường làm thế này:
- Đọc kỹ ba chương đầu của quyển một, nói về phân công lao động. Ví dụ xưởng làm kim găm, mỗi người chỉ làm một công đoạn mà cả xưởng làm ra số kim gấp nhiều lần, là đoạn nổi tiếng nhất và dễ đọc nhất.
- Đọc lướt các chương dài về giá bạc, giá lúa mì qua nhiều thế kỷ ở châu Âu. Đây là dữ liệu thời ông, người đọc hôm nay không cần nhớ.
- Đọc kỹ các phần nói về thị trường tự điều chỉnh và về tiền lương. Đánh dấu chỗ thấy giống chuyện ở Việt Nam hôm nay.
- Đọc phần về vai trò của nhà nước như giáo dục, đường sá. Nhiều người ngạc nhiên vì Smith không hề cho rằng thị trường làm được mọi việc.
- Ghi lại mỗi phần một câu tóm ý bằng lời của mình vào một tờ giấy kẹp ở cuối sách.
Không cần đọc hết mới được tính là đã đọc. Với sách kinh điển dày, đọc kỹ những phần cốt lõi và biết phần còn lại nói gì đã là cách đọc của nhiều người trong nghề. Cuốn sách sẽ ở trên kệ, khi cần thì mở đúng chương.
Hay làm và nên làm khi đọc sách kinh tế
Hay làm: bỏ dở vì gặp một đồ thị. Sách phổ thông rất ít đồ thị, nhưng gặp một cái là nhiều người gập sách. Nên làm: đọc phần chữ giải thích ngay bên dưới trước, rồi mới nhìn lại hình; phần lớn đồ thị chỉ minh hoạ điều câu chữ đã nói.
Hay làm: đọc một cuốn rồi tin đó là toàn bộ kinh tế học. Hazlitt và Ha-Joon Chang nhìn cùng một chuyện mà ra hai kết luận khác. Nên đọc theo cặp, mỗi cặp hai góc nhìn, để thấy chỗ đồng thuận và chỗ còn tranh cãi.
Hay làm: dùng sách kinh tế để quyết định đầu tư. Sách kinh tế học giải thích cơ chế chung, không dự báo giá một mặt hàng hay một tài sản nào. Quyết định tiền bạc của gia đình cần thông tin cụ thể và sự thận trọng riêng.
Hay làm: bỏ qua phần ví dụ vì thấy xa lạ. Ví dụ trong sách nước ngoài là về nước họ, nhưng cơ chế thì giống. Thử đổi ví dụ sang chuyện của mình: chợ phiên, giá thuê trọ gần trường, xe ôm ngày mưa.
Hay làm: đọc một mình, không nói với ai. Kinh tế học hiểu rõ nhất khi tranh luận. Kể lại một ý trong sách cho người trong nhà, xem họ phản bác thế nào.
Đọc cùng con lớn và đọc tiếp hướng nào
Kinh tế học hài hước và cuốn của Tim Harford hợp để đọc cùng con tuổi trung học. Cha mẹ chọn một chương, đọc trước, rồi đặt cho con một câu hỏi từ đời thường: "Vì sao trà sữa gần cổng trường đắt hơn ở xa trường?". Con tự đoán, rồi mở sách xem các tác giả nghĩ gì. Không chấm đúng sai, chỉ cùng nhau nghĩ.
Đọc xong danh sách trên, hướng đi tiếp tuỳ vào chỗ bạn thấy hứng thú. Ai thích tâm lý trong chuyện tiền bạc thì sang sách về kinh tế học hành vi, nơi Kahneman và những người sau ông chỉ ra con người không hề tính toán lý trí như sách giáo khoa giả định. Ai thích lịch sử thì đọc lịch sử tiền tệ, lịch sử thương mại. Ai thích chuyện phát triển thì đọc thêm về các nước từng nghèo rồi giàu lên.
Câu hỏi đáng tự hỏi sau mỗi cuốn: Tác giả đang đứng ở trường phái nào? Có dữ liệu nào ủng hộ hoặc phản bác điều này? Mình đã nhìn một chuyện quen thuộc theo cách khác chưa? Nếu sau một cuốn sách bạn nghe tin giá cả mà bắt đầu tự hỏi ai được ai mất, thì cuốn sách ấy đã làm đúng việc của nó.
Câu hỏi thường gặp
Người không học kinh tế nên đọc sách kinh tế nào đầu tiên?
Kinh tế học hài hước của Steven Levitt và Stephen Dubner là cửa vào dễ nhất, vì sách trả lời những câu hỏi lạ bằng cách nghĩ kinh tế. Sau đó có thể đọc Kinh tế học trong một bài học để nắm một cách nhìn chính sách.
Sách kinh tế học có giúp đầu tư hay làm giàu không?
Không. Sách kinh tế học phổ thông giúp hiểu cơ chế giá cả, thị trường và chính sách, không dự báo giá tài sản nào. Quyết định tiền bạc của gia đình cần thông tin cụ thể và sự thận trọng riêng.
Của cải của các dân tộc có nên đọc hết không?
Không nhất thiết. Đọc kỹ các chương đầu về phân công lao động, phần về thị trường và vai trò nhà nước, lướt qua các chương dữ liệu giá cả cũ. Biết phần còn lại nói gì là đủ với người đọc phổ thông.
Vì sao nên đọc nhiều sách kinh tế khác góc nhìn?
Vì kinh tế học có nhiều trường phái, cùng một chuyện có thể được giải thích khác nhau. Đọc theo cặp như Hazlitt và Ha-Joon Chang giúp thấy chỗ đồng thuận và chỗ còn tranh cãi.
Sách kinh tế nào hợp đọc cùng con tuổi trung học?
Kinh tế học hài hước và cuốn của Tim Harford hợp vì ví dụ gần gũi, giọng nhẹ. Cha mẹ đọc trước một chương rồi đặt cho con câu hỏi đời thường để cùng nghĩ.