Sách tâm lý học đáng đọc là sách dựa trên nghiên cứu hoặc kinh nghiệm lâm sàng thật, nói rõ giới hạn của mình, như Đi tìm lẽ sống của Viktor Frankl, Tư duy nhanh và chậm của Daniel Kahneman, Trí tuệ cảm xúc của Daniel Goleman hay Sức mạnh của thói quen của Charles Duhigg. Những cuốn ấy giúp hiểu vì sao mình và người quanh mình hành xử như vậy, khác với sách mẹo hứa thay đổi đời trong vài tuần.
Bài gợi ý một danh sách ngắn có thật, cách nhận ra cuốn nào là tâm lý học, cuốn nào chỉ mượn tên, và cách đọc sao cho sách thành việc làm cụ thể trong nhà, ở chỗ làm. Bài cũng nói thẳng chỗ sách không thay được: khi buồn bã kéo dài, cần người thân và chuyên gia chứ không chỉ cần thêm một cuốn sách.
Nhận ra sách tâm lý học thật giữa kệ sách mẹo
Tác giả là người nghiên cứu hoặc làm nghề. Kahneman là nhà tâm lý học cả đời làm thí nghiệm về cách con người phán đoán. Frankl là bác sĩ tâm thần. Goleman là nhà tâm lý học viết báo khoa học. Duhigg là nhà báo, nhưng sách của ông dẫn từng nghiên cứu một. Lật trang giới thiệu tác giả trước khi đọc nội dung.
Có nói về nghiên cứu, không chỉ nói về giai thoại. Sách mẹo hay kể một câu chuyện cảm động rồi rút ra quy luật. Sách tâm lý tử tế kể thí nghiệm: làm với ai, bao nhiêu người, kết quả ra sao, và kết quả ấy chắc chắn tới đâu.
Thừa nhận chỗ còn tranh cãi. Tâm lý học là ngành trẻ, một số thí nghiệm nổi tiếng từng được nhắc nhiều trong sách phổ thông về sau làm lại không ra kết quả như cũ. Sách đáng tin không giấu điều này; sách cũ hơn thì người đọc tự nhớ mà đọc thận trọng.
Không hứa kết quả theo ngày. Một cuốn hứa "thay đổi tính cách trong hai mươi mốt ngày" gần như chắc chắn là sách mẹo. Con người thay đổi chậm, không đều, và sách tử tế nói thẳng điều ấy.
Không chẩn đoán người đọc. Sách tâm lý đời thường giải thích các cơ chế chung, không bảo bạn mắc chứng gì. Cuốn nào kèm bài kiểm tra rồi kết luận bạn mắc rối loạn này nọ thì nên dè dặt; chẩn đoán là việc của chuyên gia gặp trực tiếp.
Sáu cuốn và chuyện mỗi cuốn giải thích
Những cuốn dưới đây đều có thật, xếp theo độ dễ đọc cho người mới. Cột cuối là ví dụ chuyện đời thường mà cuốn sách giúp hiểu.
| Cuốn | Tác giả | Nói về gì | Giúp hiểu chuyện gì |
|---|---|---|---|
| Đi tìm lẽ sống | Viktor Frankl, bác sĩ tâm thần người Áo | Trải nghiệm sống sót trong trại tập trung và ý tưởng con người cần một ý nghĩa để đi tiếp | Vì sao có người vượt qua mất mát, người khác thì gục |
| Sức mạnh của thói quen | Charles Duhigg, nhà báo Mỹ | Thói quen vận hành theo vòng lặp tín hiệu, hành động, phần thưởng | Vì sao bỏ thói quen lướt điện thoại khó tới vậy |
| Trí tuệ cảm xúc | Daniel Goleman, Mỹ | Nhận biết và điều khiển cảm xúc quan trọng không kém trí thông minh | Vì sao người giỏi chuyên môn vẫn khó làm việc nhóm |
| Những đòn tâm lý trong thuyết phục | Robert Cialdini, Mỹ | Các nguyên tắc khiến người ta dễ gật đầu: đáp lễ, khan hiếm, làm theo số đông | Vì sao lời rao "chỉ còn hôm nay" làm mình muốn mua |
| Cuốn về người hướng nội | Susan Cain, Mỹ | Giá trị của người thích yên tĩnh trong một thế giới đề cao nói nhiều | Vì sao có người đi tiệc về mệt rã |
| Tư duy nhanh và chậm | Daniel Kahneman, nhà tâm lý học Israel và Mỹ | Hai lối nghĩ: nhanh theo cảm giác và chậm có cân nhắc, cùng những lỗi phán đoán quen thuộc | Vì sao quyết định vội hay sai theo cùng một kiểu |
Tư duy nhanh và chậm để cuối vì nó dày và đặc nhất trong nhóm. Nhiều người đọc nửa đầu rồi dừng, vẫn được nhiều điều. Cuốn của Cialdini thì hữu ích theo cách ngược: đọc để nhận ra khi mình đang bị thuyết phục, không phải để đi thuyết phục người khác.
Đi tìm lẽ sống: cuốn mỏng nên đọc trước tiên
Người mê sách hay giữ cuốn này ở chỗ dễ lấy, vì nó mỏng đủ để cho mượn và đọc lại trong một buổi chiều. Nhiều người kể đọc lần đầu ở tuổi hai mươi thấy là chuyện lịch sử, đọc lại ở tuổi bốn mươi sau một biến cố lớn trong đời thì thấy đó là chuyện của chính mình. Sách không đổi, người đọc đổi.
Nếu chỉ đọc một cuốn trong danh sách, nhiều người mê sách sẽ chọn Đi tìm lẽ sống. Sách mỏng, chia hai phần: phần đầu Frankl kể những gì ông chứng kiến và trải qua trong trại tập trung, phần sau ông giới thiệu cách trị liệu ông xây dựng, đặt ý nghĩa vào trung tâm. Phần đầu đọc như hồi ký, nặng nhưng không phô bày đau đớn; phần sau ngắn và gọn.
Điều làm cuốn sách khác những cuốn khác là nó không dạy vui lên. Frankl không bảo người đọc hãy lạc quan; ông kể những con người giữ được phẩm giá trong hoàn cảnh tồi tệ nhất, và lý giải vì sao một mục đích, một người đang chờ mình, một việc còn dang dở lại giúp người ta đứng vững. Người đọc tự rút ra bài học cho chuyện của mình, nhỏ hơn rất nhiều nhưng cũng thật.
Ai chưa nên đọc ngay? Người vừa trải qua mất mát lớn trong vài tuần gần đây có thể thấy phần đầu quá nặng. Đợi một thời gian, hoặc đọc phần sau trước. Còn tuổi mới lớn thì đọc được, nhưng nên có cha mẹ hoặc thầy cô cùng trò chuyện sau khi đọc.
Thử sách trên chính mình: hai tuần với một cuốn sổ
Sách tâm lý chỉ có ích khi được thử. Đây là cách làm với Sức mạnh của thói quen, áp dụng được cho nhiều cuốn khác:
- Chọn một thói quen nhỏ muốn đổi, ví dụ cầm điện thoại ngay khi vừa thức dậy. Chỉ một thói quen, không ôm ba bốn cái cùng lúc.
- Ba ngày đầu chưa đổi gì, chỉ ghi lại: mấy giờ, đang ở đâu, vừa làm gì trước đó, cảm thấy thế nào. Đây là cách tìm ra cái tín hiệu châm ngòi mà Duhigg nói tới.
- Đoán xem phần thưởng thật sự là gì. Cầm điện thoại buổi sáng có khi không phải vì tò mò tin tức mà vì ngại bắt đầu ngày mới.
- Giữ nguyên tín hiệu và phần thưởng, chỉ thay hành động ở giữa. Ví dụ để cuốn sách mỏng cạnh gối, thức dậy đọc một trang thay vì mở điện thoại; điện thoại sạc ở phòng khác.
- Ghi sổ mỗi tối một dòng: hôm nay làm được hay không, vì sao. Không tự trách những hôm trượt.
- Sau hai tuần, đọc lại sổ. Thấy được quy luật của mình còn quý hơn việc đã đổi được thói quen hay chưa.
Cuốn sổ không cần đẹp, một quyển vở học sinh là đủ. Người đọc sách tâm lý lâu năm thường có một cuốn sổ như thế cho mỗi cuốn sách quan trọng, vì đọc mà không thử thì sách nào cũng thành chuyện hay để kể.
Hay làm và nên làm khi đọc sách tâm lý
Mấy thói quen dưới đây khiến sách tâm lý mất tác dụng, thậm chí phản tác dụng:
- Dùng sách để "đọc vị" người khác. Đọc xong cuốn về người hướng nội liền dán nhãn cho cả nhà, đọc xong cuốn thuyết phục thì nhìn ai cũng thấy đang thao túng mình. Sách để hiểu người, không để xếp người vào ô.
- Đọc liên tiếp năm cuốn, không thử cuốn nào. Ý của các cuốn chồng lên nhau rồi trôi hết. Nên đọc một cuốn, thử trong vài tuần, rồi mới sang cuốn tiếp.
- Tin hết vào một thí nghiệm nổi tiếng. Một kết quả đơn lẻ chưa phải quy luật. Ghi chú bên lề những chỗ sách nói chắc quá mức.
- Tự chẩn đoán mình qua sách. Thấy mình giống một mô tả trong sách không có nghĩa mình mắc chứng ấy. Lo lắng kéo dài thì gặp chuyên gia.
- Đọc sách tâm lý thay cho nói chuyện. Có những chuyện trong nhà không cần thêm sách mà cần một buổi ngồi xuống nói với nhau.
Cái không cần mua: các bộ sách "giải mã tính cách" theo nhóm máu, theo ngày sinh, theo nét chữ. Chúng không phải tâm lý học, dù được xếp chung kệ.
Khi sách không đủ, và đọc tiếp hướng nào
Một cuốn sách hay cũng không nên trở thành lý do để trì hoãn việc đi khám.
Sách tâm lý đời thường là bạn đồng hành, không phải liệu pháp. Nếu bạn hoặc người trong nhà buồn bã kéo dài nhiều tuần, mất ngủ, chán ăn, không còn muốn làm những việc từng thích, hoặc có ý nghĩ làm hại bản thân, thì việc cần làm là nói với người thân ngay và tìm gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý. Đọc thêm sách lúc ấy không thay được sự giúp đỡ trực tiếp.
Với người đọc vì tò mò, sau danh sách trên có thể đi theo vài hướng. Ai thích phần phán đoán và ra quyết định thì đọc tiếp các cuốn về kinh tế học hành vi, nơi tâm lý học gặp chuyện tiền bạc. Ai thích chuyện não bộ thì sang sách của Oliver Sacks. Ai thấy mình được an ủi qua Frankl thì có thể đọc thêm triết học khắc kỷ, như Suy tưởng của Marcus Aurelius, có nhiều điểm gặp nhau.
Câu hỏi tự hỏi sau mỗi cuốn: Điều gì trong sách mình đã thử, kết quả ra sao? Mình có hiểu ai đó trong nhà rõ hơn không? Có chỗ nào sách nói mà mình nghi ngờ, và mình có thể kiểm bằng cách nào? Một cuốn sách tâm lý đọc tốt là cuốn làm bạn quan sát chính mình kỹ hơn, chứ không phải cuốn làm bạn tin chắc hơn vào điều mình đã nghĩ.
Câu hỏi thường gặp
Người mới nên đọc sách tâm lý học nào trước?
Đi tìm lẽ sống của Viktor Frankl là lựa chọn tốt vì mỏng, dễ đọc mà sâu. Sau đó có thể đọc Sức mạnh của thói quen để thử ngay trên chính mình, rồi mới sang Tư duy nhanh và chậm dày hơn.
Làm sao phân biệt sách tâm lý học với sách mẹo vặt?
Xem tác giả có phải người nghiên cứu hoặc làm nghề không, sách có dẫn thí nghiệm hay chỉ kể giai thoại, có thừa nhận chỗ còn tranh cãi không. Sách hứa thay đổi đời trong vài tuần thường là sách mẹo.
Tư duy nhanh và chậm có khó đọc không?
Sách khá dày và đặc, nhiều thí nghiệm nối nhau. Có thể đọc nửa đầu về hai lối nghĩ nhanh và chậm trước, dừng lại thử quan sát mình vài tuần, rồi đọc tiếp phần sau.
Đọc sách tâm lý có giúp hết buồn không?
Sách có thể làm bạn đồng hành và giúp hiểu cảm xúc của mình hơn. Nhưng buồn bã kéo dài nhiều tuần, mất ngủ, chán ăn thì cần nói với người thân và gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý.
Sách tâm lý có hợp cho tuổi mới lớn không?
Một số cuốn như Đi tìm lẽ sống hay cuốn về người hướng nội hợp với tuổi mới lớn. Cha mẹ nên đọc trước hoặc đọc cùng, rồi trò chuyện với con, tránh để con tự dán nhãn mình qua sách.
Những đòn tâm lý trong thuyết phục có phải sách dạy lừa người khác không?
Không. Robert Cialdini giải thích những nguyên tắc khiến người ta dễ đồng ý, và cuốn sách hữu ích nhất khi đọc để nhận ra lúc mình đang bị thuyết phục, chẳng hạn trước một lời rao hàng gấp.