SachQuy.comSách Quý
Sách hay theo chủ đề

Sách triết học cho người mới bắt đầu: đi từ Thế giới của Sophie tới Suy tưởng

Lộ trình đọc triết cho người chưa học triết: tiểu thuyết Thế giới của Sophie, Câu chuyện triết học, Suy tưởng của Marcus Aurelius, Luận ngữ và cách đọc giọng cổ.

University lawn under tall trees, a young Vietnamese man in a plum sweater lying on the grass reading a book with plain unmarked spines, wide shot, golden afternoon

Người mới đọc triết nên bắt đầu bằng một cuốn tiểu thuyết như Thế giới của Sophie của Jostein Gaarder, sau đó đọc Câu chuyện triết học của Will Durant để có bản đồ các triết gia, rồi mới mở trực tiếp một tác phẩm gốc ngắn như Suy tưởng của Marcus Aurelius hoặc Luận ngữ. Đi theo thứ tự ấy, người đọc làm quen với câu hỏi trước, với người đặt câu hỏi sau, và gặp văn bản gốc khi đã có chỗ đứng.

Bài này dành cho người chưa từng học triết, chỉ thấy tò mò sau một lần nghe ai đó nhắc tới Socrates hay chủ nghĩa khắc kỷ. Không cần thuộc thuật ngữ, không cần đọc sách giáo trình; chỉ cần chịu đọc chậm và chịu để một câu hỏi lơ lửng trong đầu vài ngày mà không vội tìm đáp án.

Triết học nhập môn khác sách dạy sống ở chỗ nào

Trên kệ sách bây giờ có rất nhiều cuốn mượn chữ triết học: triết lý sống, triết lý kinh doanh, triết học cho người bận rộn. Phần lớn là sách khuyên sống, đưa ra lời khuyên sẵn để làm theo. Sách triết học nhập môn thật thì ngược lại: nó đặt câu hỏi, kể các câu trả lời khác nhau của nhiều người qua nhiều thời đại, rồi để người đọc tự nghĩ. Đọc xong, bạn không có thêm nhiều lời khuyên, nhưng có thêm vài câu hỏi tốt.

Một dấu hiệu dễ nhận: sách dạy sống hay trích một câu của triết gia rồi bẻ nó thành một lời khuyên hiện đại. Sách triết nhập môn sẽ kể triết gia ấy sống thời nào, đang tranh luận với ai, câu nói ấy nằm trong lập luận gì. Hai cách đọc cho ra hai kết quả khác hẳn. Cách thứ nhất dễ chịu ngay nhưng nhanh quên; cách thứ hai chậm hơn nhưng thay đổi cách nghĩ lâu dài.

Người mới cũng hay sợ triết học khô khan. Thực ra những triết gia lớn nhất thường viết rất đời: Socrates nói chuyện ngoài chợ, Khổng Tử trả lời học trò về chuyện cha mẹ, bạn bè, Marcus Aurelius tự nhắc mình đừng nổi nóng với những người phiền phức trong ngày. Chỗ khô khan nằm ở các giáo trình tóm tắt, không nằm ở chính các ông.

Lộ trình bốn chặng cho người chưa học triết

Mỗi chặng có một việc riêng. Đọc xong chặng nào cũng có thể dừng mà vẫn có được gì đó.

  1. Chặng một, làm quen với câu hỏi: Thế giới của Sophie, tiểu thuyết của nhà văn Na Uy Jostein Gaarder. Cô bé Sophie nhận những lá thư lạ hỏi những câu như "bạn là ai", rồi được một người thầy bí ẩn dẫn đi qua lịch sử triết học phương Tây. Truyện có một nút thắt thú vị ở nửa sau, đừng đọc tóm tắt trước kẻo mất vui.
  2. Chặng hai, có bản đồ: Câu chuyện triết học của Will Durant, nhà sử học và triết học người Mỹ. Mỗi chương là một triết gia lớn, kể đời và tư tưởng đan nhau. Đọc chương nào cũng được, không cần theo thứ tự.
  3. Chặng ba, gặp văn bản gốc ngắn: Suy tưởng của Marcus Aurelius, hoàng đế La Mã, những ghi chép ông viết cho riêng mình. Song song có thể đọc Luận ngữ, sách các học trò ghi lại lời Khổng Tử. Cả hai chia thành đoạn ngắn, đọc mỗi tối vài đoạn.
  4. Chặng bốn, chọn một hướng đi sâu: ai thích triết Hy Lạp thì đọc các đối thoại của Platon về phiên toà xử Socrates; ai thích triết phương Đông thì đọc sách Trang Tử với những ngụ ngôn như giấc mơ hoá bướm; ai muốn triết học chạm vào nỗi buồn đời thường thì đọc Những an ủi của triết học của Alain de Botton.

Không cần đi đủ bốn chặng trong một năm. Có người đọc Sophie xong để hai năm sau mới mở Durant, vẫn không sao. Điều quan trọng là đừng nhảy cóc từ không biết gì sang đọc thẳng những tác phẩm nặng như các bộ phê phán của Kant; nhiều người bỏ triết học cả đời chỉ vì cuốn đầu tiên chọn sai.

Mỗi cuốn mở ra một cánh cửa khác nhau

Thế giới của Sophie cho cảm giác ngạc nhiên. Gaarder giữ được cái ngạc nhiên trẻ con trước những câu hỏi lớn. Hợp với tuổi mới lớn từ khoảng mười lăm trở lên, và người lớn đọc vẫn thấy hay. Cha mẹ đọc cùng con lớn là một cách rất tốt để bắt đầu những cuộc trò chuyện ít khi có trong bữa cơm.

Câu chuyện triết học cho thấy các triết gia là người thật. Durant kể cả những chi tiết đời thường: ai nghèo, ai cô độc, ai bị đuổi khỏi cộng đồng vì ý tưởng của mình. Biết người, dễ hiểu ý hơn. Sách chủ yếu về triết học phương Tây, nên đọc thêm một cuốn về triết phương Đông để cân bằng.

Suy tưởng là triết học dùng được ngay. Đây là sổ tay của một người phải gánh việc nặng mà vẫn cố giữ mình bình thản. Không có hệ thống, không có lập luận dài, chỉ là những lời tự nhắc. Nhiều người giữ cuốn này cả đời, mỗi năm đọc lại một lần.

Luận ngữ là cuộc trò chuyện giữa thầy và trò. Đọc Luận ngữ như đọc biên bản những buổi học: học trò hỏi, thầy đáp ngắn, có khi đáp khác nhau cho cùng một câu tuỳ người hỏi. Người Việt quen nhiều câu trong sách mà không biết xuất xứ; đọc rồi sẽ nhận ra.

Những an ủi của triết học nối triết với nỗi buồn thường ngày. De Botton chọn sáu triết gia và cho mỗi người an ủi một kiểu khó khăn: bị coi thường, thiếu tiền, thất tình, thấy mình kém cỏi. Sách nhẹ, dí dỏm, là cầu nối tốt cho người còn ngại văn bản gốc.

Gặp giọng cổ và khái niệm lạ: cách vượt qua

Đọc văn bản gốc, người mới hay kẹt ở mấy chỗ giống nhau. Bảng dưới gom lại những chỗ kẹt ấy và cách người đọc lâu năm xử lý.

Chỗ kẹtVì sao kẹtCách vượt
Một câu đọc ba lần vẫn không hiểuCâu ấy nằm trong một lập luận dài, tách ra thì mất nghĩaĐọc lại cả đoạn trước và sau, gạch chân chữ "vì", "do đó"
Thuật ngữ lạ, mỗi sách dịch một kiểuCùng một khái niệm có nhiều cách dịch sang tiếng ViệtGhi vào sổ một bảng nhỏ: chữ trong sách, nghĩa đại ý, gặp lần đầu ở trang nào
Giọng văn cổ, câu dàiVăn bản gốc viết cho người thời ấyĐọc to từng câu, ngắt hơi ở dấu phẩy
Thấy ý triết gia sai rõ ràngTriết gia sống trong hiểu biết thời họGhi lại phản bác của mình bên lề, rồi tìm xem triết gia sau đã cãi lại thế nào
Đọc xong không nhớ gìĐọc lướt như đọc truyệnMỗi buổi chỉ chép lại một ý bằng lời của mình

Một thói quen của người đọc triết lâu năm: kẹp một tờ giấy gấp đôi trong sách, một nửa ghi câu hỏi mà triết gia đặt ra, nửa kia ghi câu trả lời của chính mình trước khi đọc ông trả lời. Đọc xong, so hai nửa. Lần nào câu trả lời của mình đổi đi một chút là lần ấy cuốn sách đã làm xong việc của nó.

Đọc triết học cùng người khác

Người đọc triết lâu năm thường nói họ hiểu một triết gia thật sự không phải lúc đọc xong, mà lúc phải giải thích ông ấy cho người khác và bị hỏi vặn lại. Câu hỏi vặn của một người không đọc sách, kiểu "thế thì có ích gì cho chuyện cơm áo?", nhiều khi khó hơn mọi câu hỏi trong giáo trình, và buộc mình nghĩ lại cho rõ.

Triết học vốn sinh ra từ những cuộc trò chuyện, nên đọc một mình chỉ là nửa việc. Sau mỗi chương của Thế giới của Sophie, hỏi người cùng đọc một câu như cô bé đã được hỏi: "Nếu ngày mai thức dậy và mọi người đều quên mình, thì mình còn là ai?". Câu hỏi đơn giản ấy có thể kéo dài cả buổi tối ở bàn trà.

Ở trường đại học, những nhóm sinh viên hay ngồi bãi cỏ đọc chung một cuốn, mỗi người phụ trách kể lại một chương. Ở nhà, cha mẹ có con tuổi mười sáu mười bảy có thể đề nghị con chọn một đoạn trong Suy tưởng, đọc cho cả nhà nghe, rồi mỗi người nói đoạn ấy hợp với chuyện gì trong tuần của mình. Không có câu trả lời đúng sai, không chấm điểm ai.

Một lưu ý: tránh biến buổi nói chuyện triết học thành cuộc cãi xem ai đúng. Socrates nổi tiếng chính vì ông hỏi để cùng tìm, không hỏi để thắng. Nếu thấy cuộc trò chuyện nóng lên, thì dừng lại, mỗi người ghi câu hỏi còn lại vào sổ, hẹn tuần sau.

Câu hỏi tự hỏi khi đọc và đọc tiếp cuốn nào

Mấy câu hỏi nên chép vào trang lót sách triết: Triết gia này đang trả lời câu hỏi nào? Ông đang cãi lại ai? Mình đồng ý tới đâu, và chỗ nào mình bắt đầu không đồng ý? Nếu sống theo ý này một tuần, cuộc sống của mình sẽ khác ở điểm nào?

Đọc xong bốn chặng, hướng đi tiếp tuỳ vào cánh cửa nào làm bạn muốn bước vào nhất. Ai bị cuốn bởi chủ nghĩa khắc kỷ thì đọc thêm thư từ của Seneca và lời dạy của Epictetus, hai người cùng trường phái với Marcus Aurelius. Ai thích những câu hỏi về ý nghĩa cuộc sống thì sang tiểu luận về Sisyphus của Albert Camus, ngắn mà đặc. Ai thích triết phương Đông thì đọc kỹ hơn Mạnh Tử, người tiếp nối Khổng Tử.

Một điều người mới hay quên: triết học không cần đọc nhiều mà cần đọc lại. Một cuốn Suy tưởng đọc năm lần trong mười năm có ích hơn mười cuốn đọc một lần. Giữ ở đầu giường vài cuốn mỏng, đọc lại khi có chuyện trong đời, là cách nhiều người mê sách sống chung với triết học.

Câu hỏi thường gặp

Người mới nên đọc sách triết học nào đầu tiên?

Nên bắt đầu bằng Thế giới của Sophie của Jostein Gaarder, một tiểu thuyết dẫn người đọc qua lịch sử triết học phương Tây bằng câu chuyện. Sau đó đọc Câu chuyện triết học của Will Durant để có bản đồ các triết gia.

Thế giới của Sophie có hợp với học sinh không?

Hợp với tuổi mới lớn từ khoảng mười lăm trở lên, vì sách viết dưới dạng tiểu thuyết, nhiều câu hỏi gần gũi. Cha mẹ đọc cùng con và trò chuyện sau mỗi chương sẽ giúp con thấy triết học không xa vời.

Suy tưởng của Marcus Aurelius nên đọc như thế nào?

Đọc mỗi tối vài đoạn, không cần đọc theo thứ tự hay đọc một mạch. Đây là những ghi chép riêng của một hoàng đế tự nhắc mình, nên hợp để đọc lại nhiều lần trong đời.

Sách triết học có khác sách dạy sống không?

Khác. Sách dạy sống đưa lời khuyên sẵn để làm theo, còn sách triết học đặt câu hỏi và kể nhiều câu trả lời khác nhau để người đọc tự nghĩ. Đọc triết chậm hơn nhưng thay đổi cách nghĩ lâu hơn.

Đọc triết học phương Đông nên bắt đầu từ đâu?

Luận ngữ là cửa vào dễ nhất, vì sách chia đoạn ngắn và ghi lại cuộc trò chuyện giữa Khổng Tử với học trò. Sau đó có thể đọc Mạnh Tử hoặc sách Trang Tử với những ngụ ngôn giàu hình ảnh.

Đọc triết học có cần học thuật ngữ trước không?

Không cần. Gặp thuật ngữ lạ thì ghi vào sổ một bảng nhỏ gồm chữ, nghĩa đại ý và trang gặp lần đầu. Sau vài cuốn, bảng ấy thành từ điển riêng của bạn.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138