SachQuy.comSách Quý
Sách hay theo chủ đề

Sách về nghề viết: đọc gì khi muốn viết cho ra hồn

Sách về nghề viết do người viết thật kể: Thư gửi người thi sĩ trẻ của Rilke, cuốn của Stephen King, Sổ tay viết văn của Tô Hoài; đọc kèm bài tập nhỏ cho mỗi cuốn.

Two university students on a campus lawn under shady trees, one in a dark green shirt writing in a blank notebook, the other reading a book with a blank cover, late afternoon

Người muốn viết nên đọc những cuốn về nghề viết do chính người viết lâu năm kể lại, như Thư gửi người thi sĩ trẻ của Rainer Maria Rilke, cuốn nửa hồi ký nửa sổ tay nghề của Stephen King, Sổ tay viết văn của Tô Hoài, và cuốn về viết phi hư cấu cho rõ ràng của William Zinsser. Mỗi cuốn dạy một việc khác nhau: vì sao viết, viết hằng ngày ra sao, gọt câu thế nào, và quan sát đời sống để có chất liệu.

Bài này cho người muốn viết khá hơn, dù là viết truyện, viết tản văn, viết nhật ký hay viết cho công việc. Không bàn chuyện xuất bản hay kiếm tiền từ viết. Danh sách gồm những cuốn có thật, kèm một bài tập nhỏ cho mỗi cuốn, vì sách về nghề viết đọc mà không viết thì chẳng khác gì đọc sách bơi mà không xuống nước.

Sách về nghề viết khác sách dạy làm văn ở trường

Người đọc lâu năm còn biết một điều: sách về nghề viết hay nhất thường mỏng. Người viết giỏi biết cắt, nên cuốn sách của họ về nghề cũng gọn. Một cuốn dày cộp dạy viết mà đầy chữ thừa là tự mâu thuẫn với chính điều nó khuyên.

Ở trường, viết là để làm bài: có đề, có dàn ý, có thang điểm. Sách về nghề viết thì nói về một chuyện khác hẳn: người viết lâu năm làm gì mỗi sáng, họ bỏ đi bao nhiêu bản nháp, họ học quan sát từ đâu, họ chịu đựng những ngày viết không ra chữ thế nào. Đọc chúng, người ta thôi coi viết là một năng khiếu trời cho, và bắt đầu coi nó là một nghề có công cụ, có thói quen, có những ngày mệt.

Một dấu hiệu của sách về nghề viết đáng đọc là người viết sách phải viết hay. Nghe hiển nhiên, nhưng kệ sách đầy những cuốn dạy viết hấp dẫn mà chính văn trong sách lại nhạt. Những cuốn dưới đây đều do người có tác phẩm thật viết; đọc chúng, bạn học được cả qua lời khuyên lẫn qua chính cách họ viết lời khuyên ấy.

Cũng nên biết rằng mỗi người viết có cách làm riêng, và họ hay nói ngược nhau. Có người khuyên viết mỗi ngày một số chữ cố định, có người chỉ viết khi có điều muốn nói. Đọc nhiều cuốn để thấy những cách khác nhau, rồi thử, rồi giữ lại cách hợp với mình. Không cuốn nào là luật.

Danh sách có thật và việc mỗi cuốn dạy

Thứ tự trong bảng là gợi ý cho người mới, đi từ câu hỏi "vì sao viết" tới chuyện gọt câu.

CuốnNgười viếtDạy việc gìHợp với ai
Thư gửi người thi sĩ trẻRainer Maria Rilke, nhà thơ viết tiếng ĐứcNhững lá thư trả lời một chàng trai muốn làm thơ: tự hỏi mình có thật cần viết không, kiên nhẫn với những câu hỏi chưa có lời đápNgười đang phân vân có nên viết
Cuốn nửa hồi ký nửa sổ tay nghề của Stephen KingStephen King, nhà văn MỹĐọc nhiều, viết nhiều, cắt bớt chữ thừa, giữ giờ viết đều đặnNgười muốn viết truyện, cần kỷ luật
Sổ tay viết vănTô Hoài, nhà văn Việt NamGhi chép, quan sát đời sống, tích chất liệu trong sổ tayNgười viết tiếng Việt, thích văn xuôi
Cuốn về viết phi hư cấu của William ZinsserWilliam Zinsser, nhà báo MỹViết rõ ràng, giản dị, bỏ chữ thừa; viết báo, viết hồi ký, viết về nơi chốnNgười viết cho công việc, viết bài, viết blog
Cuốn "từng con chim một" của Anne LamottAnne Lamott, nhà văn MỹChia việc viết thành phần nhỏ, chấp nhận bản nháp đầu tiên tệNgười hay bỏ dở vì sợ viết dở
Hồi ký những năm ở Paris của Ernest HemingwayErnest Hemingway, nhà văn MỹĐời sống một nhà văn trẻ nghèo, viết trong quán cà phê, học cách dừng đúng chỗNgười muốn cảm được không khí nghề viết

Tên cuốn của Lamott đến từ một chuyện có thật trong nhà bà: em trai bà ngồi khóc trước bài tập viết về các loài chim để dồn tới phút chót, và người cha ngồi xuống bảo cứ làm từng con chim một. Câu chuyện ngắn ấy đủ để nhiều người viết thoát khỏi nỗi sợ trang giấy trắng.

Mỗi cuốn đáng đọc vì điều không tìm được ở cuốn khác

Rilke dạy hỏi lại mình. Lá thư đầu tiên khuyên chàng trai trẻ thôi gửi thơ cho người khác chấm, mà hãy tự hỏi trong đêm khuya nhất rằng mình có phải viết không. Câu hỏi ấy có ích cả với người không định làm thơ: nó tách việc viết vì muốn được khen khỏi việc viết vì có điều cần nói.

Stephen King dạy kỷ luật và cái hộp đồ nghề. Nửa đầu sách là đời ông, từ cậu bé đọc truyện kinh dị tới nhà văn bị từ chối hàng chục lần. Nửa sau là lời khuyên thực hành: vốn từ, ngữ pháp, cách tả, cách cắt. Thẳng thắn, đôi chỗ thô, rất dễ đọc.

Tô Hoài dạy ghi chép bằng tiếng Việt. Sách của một nhà văn cả đời viết về đời sống thường ngày và nổi tiếng với thói quen ghi chép. Tinh thần chung là để ý những chi tiết nhỏ quanh mình và tích dần vào sổ tay. Với người viết tiếng Việt, đây là cuốn gần gũi nhất trong danh sách, vì ví dụ và cách nói đều là tiếng mẹ đẻ.

Zinsser dạy viết rõ. Ông cho rằng viết rõ là kết quả của nghĩ rõ, và phần lớn câu văn kém là vì có quá nhiều chữ thừa. Người viết báo cáo, viết thư công việc đọc cuốn này thấy ích ngay ngày hôm sau.

Hemingway cho thấy nghề viết từ bên trong. Không có lời khuyên dạng danh sách, chỉ có những buổi sáng viết trong quán cà phê, những ngày đói, những người bạn văn. Một mẹo nổi tiếng trong sách: dừng viết khi còn biết đoạn tiếp theo là gì, để hôm sau dễ bắt đầu.

Đọc và tập: mỗi cuốn một bài tập nhỏ

Sách về nghề viết chỉ có ích khi đi kèm việc viết. Đây là một bài tập cho mỗi cuốn, làm trong một tuần:

  1. Sau Rilke: viết một trang trả lời câu hỏi "Mình muốn viết để làm gì?". Không ai đọc trang ấy, nên cứ viết thật.
  2. Sau Stephen King: chọn một giờ cố định mỗi ngày, mười lăm phút, viết bất cứ điều gì. Một tuần không bỏ buổi nào.
  3. Sau Tô Hoài: mang theo cuốn sổ nhỏ khi đi chợ, ghi năm chi tiết nghe thấy hoặc nhìn thấy, mỗi chi tiết một dòng.
  4. Sau Zinsser: lấy một đoạn mình viết tuần trước, cắt bỏ một phần ba số chữ mà không mất ý. Đọc to hai bản để so.
  5. Sau Lamott: viết một bản nháp thật tệ cho một chuyện mình ngại viết, cho phép nó tệ, rồi để đó hai ngày.
  6. Sau Hemingway: hôm nay dừng viết ở giữa một đoạn mà mình đã biết đoạn tiếp theo, xem hôm sau bắt đầu có dễ hơn không.

Giữ tất cả bài tập trong một cuốn sổ. Sau sáu tuần, đọc lại từ đầu. Người mới hay ngạc nhiên vì thấy câu văn tuần thứ sáu gọn hơn hẳn tuần đầu, dù chẳng ai sửa cho mình. Đó là cái lợi của việc đọc sách nghề song song với tập.

Hay làm và nên làm của người mới tập viết

Những thói quen dưới đây gặp nhiều ở người mới, kể cả người đã đọc kha khá sách về nghề viết:

  • Đọc sách về viết thay cho viết. Đọc cuốn thứ năm về nghề viết mà chưa viết được trang nào là dấu hiệu nên dừng đọc. Một cuốn đọc, sáu tuần tập.
  • Sửa ngay khi đang viết. Câu nào cũng gọt đi gọt lại thì không bao giờ xong trang. Viết hết bản nháp rồi mới sửa.
  • Bắt chước giọng một nhà văn mình mê. Bắt chước để tập thì tốt, nhưng giữ mãi thì mất giọng mình. Sau một thời gian, thử viết như mình đang kể cho bạn thân nghe.
  • Chỉ đưa bản nháp cho người khen. Người thân hay khen để mình vui. Nên có một người đọc thẳng thắn, hỏi họ: "Đoạn nào làm bạn muốn bỏ đọc?".
  • Chờ cảm hứng. Phần lớn người viết lâu năm nói cảm hứng tới khi đang ngồi viết, không tới khi ngồi chờ.

Cái không cần mua: phần mềm viết đắt tiền, sổ da, bút đẹp. Một cuốn vở học sinh và một giờ cố định là đủ cho năm đầu tiên.

Câu hỏi tự hỏi khi đọc và đọc tiếp hướng nào

Mấy câu đáng hỏi khi đọc sách nghề viết: Lời khuyên này hợp với kiểu viết của mình không, hay chỉ hợp với tiểu thuyết gia? Người viết sách làm đúng điều họ khuyên chưa? Mình đã thử điều này bao giờ chưa, và kết quả ra sao? Nếu chỉ được giữ một lời khuyên trong cả cuốn, mình giữ câu nào?

Đọc xong danh sách trên, hướng đi tiếp hay nhất lại không phải thêm sách về nghề viết, mà là đọc kỹ những cuốn văn chương hay với con mắt của người viết: dừng lại ở một đoạn mình thích, tự hỏi vì sao nó hay, câu dài hay ngắn, mở đầu bằng gì, dừng ở đâu. Chép tay một đoạn văn mình mê là cách người viết nhiều thế hệ vẫn làm, chậm mà thấm.

Một thói quen nhỏ của người viết lâu năm đáng học theo: ghi ngày tháng ở đầu mỗi trang nháp. Vài năm sau mở lại, bạn sẽ biết mình đã viết đoạn ấy trong hoàn cảnh nào, và thấy rõ quãng đường đã đi. Những trang nháp cũ, kể cả trang dở, là tài sản của người viết, đừng xé bỏ.

Người thích ghi chép đời sống có thể tìm đọc thêm tuỳ bút, bút ký của các nhà văn Việt Nam viết về phố phường, món ăn, nghề thủ công. Người viết cho công việc thì đọc lại Zinsser mỗi năm một lần. Còn ai thấy mình được an ủi nhiều nhất qua Rilke, thì giữ cuốn mỏng ấy cạnh bàn viết, mở ra những đêm thấy mình viết không ra chữ.

Câu hỏi thường gặp

Người mới muốn viết nên đọc sách nào trước?

Nên bắt đầu bằng Thư gửi người thi sĩ trẻ của Rilke để tự hỏi vì sao mình muốn viết, rồi đọc cuốn của Stephen King hoặc Anne Lamott để có thói quen viết hằng ngày. Người viết tiếng Việt nên đọc thêm Sổ tay viết văn của Tô Hoài.

Đọc sách về nghề viết có giúp viết hay hơn không?

Có, nhưng chỉ khi đi kèm việc viết thật. Mỗi cuốn nên đi với vài tuần tập theo một bài tập nhỏ; đọc liên tục nhiều cuốn mà không viết thì ý sẽ trôi đi.

Sổ tay viết văn của Tô Hoài có hợp với người không viết văn chuyên nghiệp không?

Hợp, vì sách chủ yếu nói về quan sát và ghi chép đời sống hằng ngày. Người viết nhật ký, viết tản văn hay chỉ muốn nhìn đời kỹ hơn đều có thể học được thói quen mang sổ tay.

Viết cho công việc thì nên đọc sách nào?

Cuốn về viết phi hư cấu của William Zinsser hợp nhất, vì ông tập trung vào viết rõ ràng, giản dị, bỏ chữ thừa. Đọc xong có thể áp dụng ngay vào email, báo cáo hay bài giới thiệu.

Làm sao vượt qua nỗi sợ viết dở?

Cuốn của Anne Lamott khuyên chấp nhận bản nháp đầu tiên tệ và chia việc viết thành phần nhỏ. Viết hết bản nháp rồi mới sửa, và cho mình mười lăm phút mỗi ngày thay vì chờ cảm hứng.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138