SachQuy.comSách Quý
Sách hay theo chủ đề

Sách về thiên nhiên và môi trường: từ Walden tới Mùa xuân im lặng

Walden của Thoreau, Mùa xuân im lặng của Rachel Carson, Đời sống bí ẩn của cây, sách của Jane Goodall: đọc theo thứ tự nào và đọc xong ra ngoài quan sát gì.

Overhead shot of a rooftop garden at dusk, a Vietnamese teenage girl in a pink hoodie sitting among potted herbs with an open book showing blank pages, warm orange sky

Sách về thiên nhiên và môi trường đáng đọc trước tiên là những cuốn kể từ trải nghiệm quan sát thật, như Walden của Henry David Thoreau, Mùa xuân im lặng của Rachel Carson, Đời sống bí ẩn của cây của Peter Wohlleben và các cuốn Jane Goodall viết về những năm sống cạnh tinh tinh. Chúng không phải sách khẩu hiệu bảo vệ môi trường; chúng dạy cách nhìn, và đọc xong người ta tự muốn ra ngoài nhìn một cái cây kỹ hơn.

Bài gợi ý danh sách có thật, đọc theo thứ tự nào cho người sống ở thành phố, mỗi cuốn mạnh ở đâu, cuốn nào nên đọc thận trọng. Kèm theo là một cách rất đơn giản để biến việc đọc thành thói quen quan sát: một cuốn sổ trơn, một chậu cây trên ban công, mười phút mỗi chiều.

Sách thiên nhiên là loại sách gì

Chi tiết người đọc sách thiên nhiên lâu năm hay nhắc: những cuốn hay nhất thường có rất ít tính từ đẹp đẽ và rất nhiều động từ chính xác. Tác giả không viết bông hoa đẹp lộng lẫy mà viết bông hoa nở lúc mấy giờ, khép lại khi trời mưa, con ong nào ghé trước. Đọc vài trang là nhận ra người viết đã thật sự ngồi đó hay chỉ tả theo trí tưởng tượng.

Trên kệ sách, nhóm này thường lẫn giữa khoa học, du ký và văn chương. Đó chính là đặc điểm của nó: người viết vừa là người quan sát kiên nhẫn, vừa là người viết hay. Thoreau là nhà văn, Carson là nhà sinh vật học, Wohlleben là người gác rừng, Goodall là nhà nghiên cứu động vật. Bốn nghề khác nhau, nhưng cùng có thói quen ngồi yên rất lâu ở một chỗ và ghi lại những gì thấy.

Sách thiên nhiên tốt khác sách tuyên truyền môi trường ở chỗ nó không ra lệnh. Nó kể: con chim này làm tổ thế nào, mùa này cây làm gì, khi một con suối bị nhiễm bẩn thì chuyện gì xảy ra với những loài sống dọc bờ. Người đọc tự rút ra điều cần nghĩ. Vì không bị giảng, người ta nhớ lâu hơn, và thay đổi hành vi một cách tự nhiên hơn.

Với người sống ở chung cư Sài Gòn hay nhà ống Hà Nội, sách thiên nhiên có thêm một tác dụng ít ai nói: nó làm mình để ý lại những thứ vẫn có quanh mình mà bấy lâu không thấy. Con chim sẻ đậu trên dây điện, cây bàng trước ngõ đổi lá theo mùa, đàn kiến bò dọc chân tường trước cơn mưa. Đọc Thoreau xong, nhiều người bắt đầu nhìn cây bàng ấy như một người hàng xóm.

Danh sách có thật, mỗi cuốn một kiểu nhìn

Thứ tự dưới đây gợi ý cho người mới, từ dễ vào tới đòi kiên nhẫn hơn.

  • Đời sống bí ẩn của cây, Peter Wohlleben (Đức). Một người gác rừng kể cây cối sống với nhau ra sao: chia sẻ chất dinh dưỡng qua rễ và mạng nấm dưới đất, cây mẹ che chở cây non. Viết dễ, nhiều chuyện lạ. Lưu ý: tác giả hay dùng hình ảnh như cây "nói chuyện", "thương con"; một số nhà khoa học cho rằng cách nói ấy đi xa hơn bằng chứng, nên coi đó là ẩn dụ.
  • Các cuốn Jane Goodall viết về những năm quan sát tinh tinh ở Tanzania. Một phụ nữ trẻ người Anh vào rừng, kiên nhẫn nhiều tháng mới được bầy tinh tinh cho lại gần, rồi phát hiện chúng biết dùng que làm dụng cụ. Đọc như truyện phiêu lưu.
  • Walden, Henry David Thoreau (Mỹ). Ghi chép hơn hai năm ông sống trong căn chòi tự dựng bên hồ Walden, tự trồng đậu, quan sát mặt hồ qua các mùa, suy nghĩ về việc sống đơn giản. Có chương rất đẹp, có chương lý luận dài; đọc chậm.
  • Mùa xuân im lặng, Rachel Carson (Mỹ). Nhà sinh vật học viết về tác hại của thuốc trừ sâu lên chim chóc, cá, đất và con người. Cuốn sách từng làm thay đổi cách nhiều nước nhìn chuyện dùng hoá chất trong nông nghiệp.
  • Cuốn niên lịch một vùng quê của Aldo Leopold (Mỹ). Những bài viết ngắn theo từng tháng về một trang trại nhỏ, kết lại bằng ý tưởng con người là một thành viên của cộng đồng đất đai chứ không phải chủ nhân của nó.

Mùa xuân im lặng để gần cuối vì nó buồn và nặng hơn, đọc khi đã thích thiên nhiên thì thấm hơn. Cũng nên biết rằng sách viết từ lâu, một số hoá chất bà Carson nhắc tới nay đã bị cấm ở nhiều nơi; điều còn nguyên giá trị là cách bà theo dấu một chất độc đi từ cánh đồng qua dòng sông vào cơ thể sinh vật.

Đọc theo nơi mình sống và theo mùa

Sách thiên nhiên đọc đúng lúc thì hay gấp đôi. Bảng dưới gợi ý ghép sách với hoàn cảnh hay gặp ở Việt Nam.

Hoàn cảnhNên đọcVì sao hợp
Căn hộ chung cư, chỉ có ban côngĐời sống bí ẩn của câyBắt đầu quan sát vài chậu cây, thấy cây có nhịp sống riêng
Nhà ở quê, có vườn và ruộngCuốn niên lịch của Aldo LeopoldTừng tháng một, đối chiếu với vườn nhà mình
Mùa mưa, ít ra ngoàiSách của Jane GoodallĐọc như truyện phiêu lưu trong những buổi chiều mưa
Kỳ nghỉ ở vùng núi hay ven hồWaldenĐọc vài chương bên mặt nước, hiểu Thoreau nhanh hơn
Gia đình làm nông hoặc hay mua rau chợMùa xuân im lặngHiểu vì sao người làm vườn cẩn thận với thuốc bảo vệ thực vật
Con tuổi mới lớn mê động vậtSách của Jane GoodallMột tấm gương nghiên cứu kiên nhẫn, gần gũi

Đọc ngoài trời thì nhớ mang sách vào nhà khi trời tối: sương đêm trên sân thượng làm giấy hút ẩm, sáng ra trang sách gợn sóng. Sách bìa mềm để cạnh chậu cây vừa tưới cũng hay bị lấm nước ở mép dưới, vết ố ấy theo cuốn sách mãi.

Đọc rồi ra quan sát: sổ tay thiên nhiên ở thành phố

Thoreau, Leopold, Goodall đều ghi chép mỗi ngày. Người đọc có thể làm theo ở quy mô rất nhỏ:

  1. Chọn một chỗ cố định: một góc ban công, một gốc cây trong ngõ, một khoảng sân trường. Chỉ một chỗ, không đi tìm cảnh đẹp ở xa.
  2. Mỗi chiều ra đó mười phút, không mang điện thoại, chỉ mang cuốn sổ trơn và cây bút chì.
  3. Ghi ba thứ: thời tiết, một thứ đang thay đổi (lá non, hoa nở, quả rụng), một con vật nhìn thấy hoặc nghe thấy.
  4. Không cần biết tên loài. Vẽ nguệch ngoạc hình dạng, ghi màu, ghi tiếng kêu theo cách mình nghe. Tên tra sau cũng được, hoặc không tra cũng không sao.
  5. Sau một tháng, đọc lại sổ, so với một chương sách đang đọc. Thường sẽ thấy một điều tác giả viết đang xảy ra ngay trước mắt mình.

Cái không cần mua: ống nhòm đắt tiền, sách tra cứu chim chóc khổ lớn, máy ảnh. Những thứ ấy để sau, khi đã mê thật. Với trẻ con, cha mẹ chỉ cần ngồi cạnh và hỏi "Hôm nay con thấy gì khác hôm qua?", không cần biến buổi quan sát thành bài học.

Ai chưa nên đọc cuốn nào, và đọc cùng con ra sao

Mùa xuân im lặng không hợp với người đang lo âu nhiều về sức khoẻ gia đình. Những trang tả chim chết, cá chết, đất nhiễm độc có thể làm nỗi lo to thêm, nhất là khi đọc lúc khuya. Người như vậy nên đọc Wohlleben hay Goodall trước, những cuốn cho cảm giác gần gũi với sự sống, rồi mới tới Carson khi tinh thần vững hơn. Đọc Carson cũng nên nhớ đây là sách của một thời, không phải bản hướng dẫn hôm nay nên mua rau ở đâu.

Walden thì không hợp với người mong một câu chuyện có diễn biến. Thoreau không kể chuyện mà suy nghĩ, có chương ông bàn chi li chuyện tiền ăn, tiền gỗ dựng chòi, có chương ông ngồi tả mặt hồ đóng băng. Ai thấy chán ở chương đầu, chương dài nhất về cách sống tiết kiệm, có thể nhảy sang các chương tả mùa rồi quay lại sau.

Với con nhỏ, sách người lớn trong danh sách nên để cha mẹ đọc rồi kể lại. Con tuổi mới lớn mê động vật đọc được sách của Jane Goodall, và câu chuyện cô gái trẻ kiên nhẫn ngồi trong rừng nhiều tháng thường để lại ấn tượng lâu. Đọc xong, cả nhà có thể dành một buổi sáng cuối tuần ra công viên, mỗi người ngồi một chỗ im lặng mười phút rồi kể cho nhau nghe đã thấy gì. Không chấm ai thấy nhiều hơn ai, chỉ là một trò chơi nhìn.

Câu hỏi tự hỏi khi đọc và cuốn đọc tiếp

Mấy câu nên ghi ở trang đầu sổ: Tác giả đã quan sát bao lâu trước khi viết điều này? Đâu là điều họ thấy, đâu là điều họ suy ra? Quanh nhà mình có hiện tượng nào giống như vậy không? Đọc xong, mình có muốn thay đổi một việc nhỏ nào trong nhà không, và việc đó là gì?

Sau danh sách trên, hướng đọc tiếp tuỳ vào chỗ bạn rung động nhất. Ai thích chuyện động vật thì tìm thêm sách của những nhà nghiên cứu khác từng sống lâu năm giữa thiên nhiên hoang dã. Ai thích cây cối thì tìm sách về thực vật học phổ thông, về rừng nhiệt đới, nơi Việt Nam nằm trong đó. Ai thấy mình bị cuốn bởi câu hỏi tiến hoá thì sang ghi chép chuyến đi trên tàu Beagle của Darwin, một nhà quan sát thiên nhiên trước khi là nhà lý thuyết.

Câu hỏi khó hơn, đáng giữ lại lâu: mình có thật sự cần tất cả những thứ đang có trong nhà không, như Thoreau đã hỏi bên hồ? Không cần trả lời ngay, cũng không cần dọn nhà ngay. Chỉ cần câu hỏi ấy nằm trong đầu vài tuần, nhiều người đã tự bớt đi vài món mua sắm không cần thiết.

Một điều người đọc lâu năm hay nói: sách thiên nhiên đọc mùa nào nhớ mùa ấy. Walden đọc vào mùa thu Hà Nội khác hẳn đọc vào giữa trưa nắng Sài Gòn. Nếu có thể, giữ cuốn sách lại và đọc lại vào một mùa khác, sẽ thấy những trang tưởng đã quen lại mở ra điều mới.

Câu hỏi thường gặp

Người mới nên đọc sách thiên nhiên nào trước?

Đời sống bí ẩn của cây của Peter Wohlleben hoặc sách của Jane Goodall dễ vào nhất vì viết như kể chuyện. Walden và Mùa xuân im lặng để sau, khi đã quen với lối viết quan sát chậm rãi.

Walden có khó đọc không?

Walden có những chương tả hồ, tả mùa rất đẹp và những chương lý luận dài về cách sống. Nên đọc chậm, đọc chương tả cảnh trước, chương lý luận để lúc thấy thích hơn.

Mùa xuân im lặng có còn đáng đọc khi sách đã cũ không?

Vẫn đáng đọc. Một số hoá chất trong sách nay đã bị cấm ở nhiều nơi, nhưng cách Rachel Carson theo dấu một chất độc đi qua đất, nước vào cơ thể sinh vật vẫn còn nguyên giá trị.

Đời sống bí ẩn của cây có đúng khoa học không?

Sách dựa trên kinh nghiệm của một người gác rừng và nhiều nghiên cứu thật về rễ cây và mạng nấm. Tuy vậy, cách nói cây biết thương, biết nói chuyện là hình ảnh ẩn dụ, một số nhà khoa học cho rằng đi xa hơn bằng chứng.

Sống ở chung cư có đọc sách thiên nhiên được không?

Được, thậm chí rất hợp. Một chậu cây trên ban công, một gốc cây dưới sân chung cư là đủ để quan sát. Ghi sổ mười phút mỗi chiều sẽ thấy sách nói đúng những điều ngay quanh mình.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138