Chơi sách tiếng Việt in trước 1975 ở mức văn hoá nghĩa là nhìn cuốn sách như một đồ vật của một thời làm sách: giấy gì, chữ in thế nào, chính tả ra sao, bìa vẽ tay hay khắc gỗ, gáy khâu hay đóng ghim, rồi giữ cho nó khỏi hư. Người chơi sách tử tế không bàn chuyện chính trị qua những cuốn này, tuân thủ quy định hiện hành về xuất bản phẩm, và không mua bán ấn phẩm thuộc diện bị cấm lưu hành.
Nhiều gia đình còn giữ vài cuốn sách xưa của ông bà: một cuốn tiểu thuyết bìa mềm đã sờn, một quyển từ điển dày, một tập thơ giấy mỏng. Người mê sách thì gặp chúng ở chợ sách cũ, ở những thùng sách thanh lý. Bài dưới đây đi qua những gì đáng để mắt trên một cuốn sách xưa, cách cầm, cách giữ, và những điều không nên làm.
Nhìn sách xưa như một đồ vật của thời làm sách
Một cuốn sách in vào khoảng giữa thế kỷ trước mang theo cả một cách làm sách đã không còn. Chữ được sắp từng con bằng chì, ép lên giấy; bìa nhiều khi do hoạ sĩ vẽ tay rồi in vài màu; ruột sách khâu chỉ theo từng tay sách gấp lại. Cầm cuốn sách lên, bạn đang cầm thành quả của người sắp chữ, người vẽ bìa, người thợ đóng, chứ không chỉ của người viết.
Người chơi sách ở mức văn hoá vì thế quan tâm nhiều tới những thứ mà người đọc thông thường bỏ qua: kiểu chữ ở trang tên sách, cách trang trí đầu chương, những hình hoa văn nhỏ chèn cuối mục, cái vết lõm nhẹ của chữ chì trên giấy. Đây là những chi tiết của nghề in, của mỹ thuật, của tiếng Việt trong từng giai đoạn.
Đi theo hướng này cũng giúp người chơi sách tránh được một cái bẫy: biến sách xưa thành đề tài tranh cãi. Những gì đáng giữ ở một cuốn sách xưa là giấy, chữ, hình, tiếng Việt và câu chuyện của người đọc từng giữ nó. Chuyện ngoài những thứ ấy không thuộc về một tủ sách gia đình hay một góc sưu tầm nghiệp dư. Và mọi việc sưu tầm đều đặt trong khuôn khổ quy định hiện hành về xuất bản phẩm: cuốn nào thuộc diện không được lưu hành thì không mua, không bán, không trao đổi.
Bốn thứ đáng nhìn trên một cuốn sách xưa
Giấy. Sách xưa in trên nhiều loại giấy rất khác nhau. Có cuốn giấy trắng dày, mấy chục năm vẫn còn sáng; có cuốn giấy xám mỏng, giòn như lá khô, gập nhẹ góc là gãy. Mép giấy thường vàng đậm hơn giữa trang vì tiếp xúc với không khí nhiều hơn. Một số cuốn có ghi in thêm một ít bản trên giấy tốt hơn, có đánh số, để tặng hoặc để người chơi sách giữ; gặp những bản này thì để ý số ghi ở trang đầu hay trang cuối.
Chữ in. Sách sắp chữ chì có nét đậm nhạt không đều, có chỗ con chữ in hơi lệch, dấu thanh đôi khi rơi lệch khỏi con chữ. Nghiêng trang dưới ánh sáng xiên sẽ thấy vết lõm nhẹ. Những cái "không hoàn hảo" này là dấu tay của nghề, không phải lỗi cần chê.
Chính tả và cách viết. Sách xưa hay viết các từ ghép có gạch nối, kiểu tên nước, tên người, từ Hán Việt hai âm tiết nối nhau bằng gạch ngang. Một số từ được viết theo chính tả khác bây giờ, cách đặt dấu thanh cũng có khác. Đọc sách xưa là thấy tiếng Việt từng được viết ra sao, rất thú vị với người yêu chữ.
Cách đóng. Ruột khâu chỉ theo tay sách là kiểu thường gặp, có cuốn mỏng chỉ đóng ghim. Một số sách xưa còn những trang chưa rọc: hai trang dính liền ở mép vì tờ giấy gấp chưa được cắt. Đó là dấu sách chưa ai đọc tới đoạn ấy; người chơi sách thường để nguyên chứ không tự rọc.
Bìa vẽ tay và những trang trí nhỏ đáng để mắt
Với nhiều người chơi sách xưa, bìa là thứ làm họ mê trước tiên. Bìa sách đời cũ thường in ít màu, hai ba màu là nhiều, nên người vẽ phải chọn mảng, chọn nét rất gọn. Có bìa chỉ một nét cọ, một nhành cây, một bóng người; có bìa chữ tên sách được viết tay theo lối riêng của người vẽ, không theo một kiểu chữ có sẵn nào. Nhìn một chồng bìa xưa đặt cạnh nhau, bạn thấy được cả gu thẩm mỹ của một thời.
Bên trong sách cũng có những chi tiết nhỏ hay bị bỏ qua: hoa văn chặn đầu chương, hình vẽ nét nhỏ ở cuối mục, đường viền quanh trang tên sách, cách sắp tên tác giả và tên sách cân đối giữa trang. Người sắp chữ ngày ấy phải tính từng khoảng trắng bằng tay. Những trang này đáng chụp lại dưới ánh sáng ban ngày dịu để giữ làm tư liệu riêng.
Khi ghi sổ, đừng chỉ ghi tên sách và tác giả; ghi thêm vài chữ tả bìa: màu gì, hình gì, chữ tên sách viết tay hay in. Về sau, khi gặp một bản khác của cùng tác phẩm với bìa khác, chính những dòng tả này giúp bạn biết mình đã thấy bản nào. Đó cũng là cách nhiều người dần dần nhận ra phong cách của từng người vẽ bìa mà không cần biết tên họ.
Cầm và mở một cuốn sách xưa: hay làm và nên làm
Sách xưa hư nhiều nhất trong những lần được mở ra xem, không phải trong những năm nằm yên trên kệ. Mấy thói quen dưới đây khác nhau ở chỗ cuốn sách còn được thêm bao nhiêu năm:
| Hay làm | Vì sao hại | Nên làm |
|---|---|---|
| Kéo sách ra khỏi kệ bằng cách móc vào đỉnh gáy | Đầu gáy là chỗ yếu nhất, móc nhiều lần là rách | Đẩy hai cuốn bên cạnh vào trong, cầm giữa thân sách rút ra |
| Mở bung sách nằm phẳng trên bàn | Gáy khâu chỉ đã khô sẽ gãy, tay sách bung ra | Mở vừa đủ đọc, kê hai bên bìa bằng sách khác hoặc gối nhỏ |
| Lật trang bằng cách liếm ngón tay | Hơi ẩm và dầu da để lại vết, giấy giòn dễ rách | Tay khô sạch, lật từ góc trên, hoặc đeo găng vải mỏng |
| Dùng kẹp giấy kim loại đánh dấu trang | Kim loại gỉ để lại vết nâu, hằn lên giấy | Kẹp một mảnh giấy trắng không axit, rút ra khi cất |
| Chụp ảnh từng trang dưới đèn sáng gắt lâu | Nhiệt và ánh sáng làm giấy ngả màu thêm | Chụp nhanh dưới ánh sáng ban ngày dịu, không đè phẳng gáy |
Chuyện găng tay: găng vải bông mỏng hợp với những cuốn bìa và giấy đã yếu, đỡ mồ hôi tay. Nhưng găng dày làm tay vụng, dễ lật hai trang một lúc và xé rách. Nhiều người làm nghề khuyên tay khô sạch còn tốt hơn găng vụng; tuỳ cuốn sách mà chọn.
Giữ sách xưa ở khí hậu nóng ẩm
Kẻ thù lớn nhất của sách xưa ở Việt Nam là hơi ẩm. Nhà ống miền Bắc mùa nồm, tường đổ mồ hôi, sách để sát tường ngoài là mốc trước tiên. Căn hộ Sài Gòn mùa mưa, máy lạnh bật tắt thất thường, hơi ẩm ngưng lại trong tủ kín. Nhà quê miền Trung sau mùa lụt, có tủ sách phải dời lên gác vội, dưới đáy vẫn đọng nước mấy ngày.
Vài nguyên tắc giản dị: kệ cách tường ngoài một khoảng để không khí lưu thông, không đặt sát cửa sổ có nắng chiếu thẳng, không để sách xưa ở ngăn dưới cùng sát nền nhà. Tủ kính giữ bụi tốt nhưng phải mở ra cho thoáng vài lần mỗi tuần vào ngày khô ráo; tủ đóng im lìm quanh năm là nơi hơi ẩm và mọt cùng ở. Mùa nồm, một gói hút ẩm đặt ở góc tủ, thay khi đã no nước, đỡ hơn nhiều so với không làm gì.
Mỗi tháng một lần, lấy từng cuốn ra, lật nhẹ vài trang, nhìn mép giấy và gáy: có đốm trắng mốc không, có bột mịn rơi ra từ gáy không, có lỗ nhỏ không. Phát hiện sớm thì chỉ cần cách ly cuốn đó, phơi chỗ thoáng có gió nhẹ, không phơi nắng gắt. Phát hiện muộn, khi mốc đã ăn sâu hay mọt đã đục thành đường, thì nên mang tới người làm nghề phục chế chứ đừng tự xử lý.
Không cần làm, và không nên làm
Sách xưa không cần nhiều thứ, nhưng có vài thứ làm rồi thì không quay lại được:
- Không cần bọc nhựa kín từng cuốn; ở xứ ẩm, bọc kín dễ giữ hơi nước bên trong, sinh mốc.
- Không dán băng keo trong để vá chỗ rách; vài năm sau keo ngả nâu, thấm vào giấy, gỡ ra thì rách thêm.
- Không tự tẩy ố bằng thuốc tẩy hay hoá chất pha trong nhà; giấy xưa yếu, hoá chất làm nó mục nhanh hơn.
- Không xịt thuốc côn trùng lên sách; nếu mối nặng trong nhà thì gọi đơn vị diệt mối, còn sách thì cách ly ra chỗ khô.
- Không mang sách đi đóng bìa cứng mới khi bìa gốc còn; bìa gốc, kể cả sờn, là một phần của cuốn sách xưa.
Danh sách này ngắn vì nguyên tắc chung chỉ có một: với sách xưa, làm ít mà đúng tốt hơn làm nhiều. Cái gì không chắc thì để nguyên và hỏi người làm nghề.
Câu hỏi nên tự hỏi khi gặp một cuốn sách xưa
Đứng trước một cuốn sách xưa ở chợ sách cũ, hãy tự hỏi mấy câu trước khi mang về. Mình thích gì ở cuốn này: nội dung, bìa, giấy, hay vì nó gợi nhớ tới ông bà? Mình có chỗ khô ráo để giữ nó không? Cuốn này có nằm trong diện được lưu hành theo quy định hiện hành không, và người bán có rõ ràng nguồn gốc không?
Với cuốn sách xưa của gia đình, câu hỏi lại khác: ai từng đọc nó, ghi chú bên lề là của ai, có lá thư hay tấm ảnh nào kẹp trong đó không? Nhiều khi giá trị lớn nhất của một cuốn sách xưa trong nhà không nằm ở lần in, mà ở dòng chữ tay của ông bà ở trang đầu. Hỏi người lớn trong nhà khi còn có thể hỏi, rồi ghi lại bằng bút chì ở một tờ giấy kẹp riêng.
Và một câu cuối: mình có đang giữ cuốn sách này để nó tiếp tục được đọc không? Sách xưa không phải đồ trưng bày. Đọc cẩn thận, kể cho con cháu nghe, chụp lại vài trang để người khác cùng xem, đó là cách giữ văn hoá của những cuốn sách này.
Câu hỏi thường gặp
Sưu tầm sách tiếng Việt in trước 1975 có được không?
Sưu tầm ở mức văn hoá như giấy, chữ in, bìa, cách đóng là việc nhiều người mê sách vẫn làm. Điều cần nhớ là tuân thủ quy định hiện hành về xuất bản phẩm, không mua bán hay trao đổi ấn phẩm thuộc diện bị cấm lưu hành. Khi không chắc về một cuốn, tốt nhất không mua.
Làm sao nhận ra sách in chì đời cũ?
Nghiêng trang dưới ánh sáng xiên, bạn sẽ thấy vết lõm nhẹ của con chữ trên giấy. Nét chữ đậm nhạt không đều, dấu thanh đôi khi lệch khỏi con chữ. Sách in bằng máy hiện đại hay bản chụp lại thì mặt giấy phẳng và nét đều.
Vì sao sách xưa hay viết từ có gạch nối?
Đó là cách viết phổ biến của một thời, nhiều từ ghép và từ Hán Việt hai âm tiết được nối bằng gạch ngang. Cách đặt dấu thanh và một số chữ cũng khác chính tả bây giờ. Đọc sách xưa vì thế giúp thấy tiếng Việt từng được viết ra sao.
Có nên đeo găng tay khi lật sách xưa không?
Găng vải bông mỏng hợp với những cuốn giấy đã yếu và bìa sờn, giúp đỡ mồ hôi tay. Nhưng găng dày làm tay vụng, dễ lật hai trang một lúc và xé rách. Nếu không có găng mỏng, tay khô sạch và lật từ góc trên cũng là cách tốt.
Sách xưa trong nhà bị mốc thì làm gì?
Cách ly cuốn đó khỏi các sách khác, để nơi thoáng có gió nhẹ, không phơi nắng gắt và không dùng hoá chất. Nếu mốc chỉ lấm tấm ở mép, khô rồi phủi nhẹ bằng chổi lông mềm. Mốc đã ăn sâu vào giấy thì nên mang tới người làm nghề phục chế.
Có nên đóng lại bìa cứng cho sách xưa bìa mềm đã sờn không?
Thường không nên khi bìa gốc vẫn còn, vì bìa gốc là một phần của cuốn sách xưa và đóng lại thường phải xén mép. Nếu sách đã bung rời từng tay, hãy hỏi người làm nghề phục chế về cách gia cố giữ được bìa cũ. Một hộp giấy vừa khít cũng giúp bảo vệ mà không phải đóng lại.