Cách nhận biết sách lậu nhanh nhất là soi theo thứ tự cầm sách: bìa và màu, gáy và mép xén, giấy và mùi, chữ ở trang chữ dày, ảnh ở trang có hình, rồi trang thông tin xuất bản ở cuối sách. Một dấu hiệu đơn lẻ chưa nói được gì, vì sách thật cũng có lỗi in. Ba bốn dấu hiệu cùng lúc, cộng thêm giá thấp bất thường, thì gần như chắc là bản in lại không phép.
Năm phút là đủ nếu biết nhìn vào đâu. Phần dưới đi theo đúng trình tự đó, kèm câu hỏi nên hỏi người bán, những điều dễ đánh lừa người mua (mã vạch, màng co, tem dán) và cách tập mắt để lần sau soi nhanh hơn. Bài viết cho người mua sách giấy để đọc và để giữ, không bàn luật, chỉ bàn chuyện cầm cuốn sách trên tay mà biết.
Vì sao cần soi ngay tại chỗ chứ không đợi về nhà
Sách lậu bây giờ không còn kiểu chữ mờ tịt như bản photo ngày xưa. Nhiều bản in lại được chụp từ sách thật bằng máy quét tốt, in offset trên giấy tạm được, bìa có cán màng bóng, nhìn lướt trên kệ rất khó phân biệt. Cái lộ ra là những chỗ người in lậu tiết kiệm: giấy mỏng hơn, keo gáy rẻ hơn, khâu xén làm vội, và màu bìa không bao giờ khớp hẳn vì họ in lại từ một bản đã in.
Về nhà rồi mới thấy thì việc đổi trả phiền hơn nhiều, nhất là khi mua ở chỗ bán dạo, ở hội chợ hay ở một quầy tạm. Người bán sách mang chồng sách đi qua các quán cà phê, quán ăn tối là trường hợp quen thuộc: sách bọc màng co, toàn những cuốn đang được nhắc nhiều, giá chỉ bằng một phần nhỏ giá bìa, và người bán đi rồi thì không ai để hỏi lại. Soi ngay tại chỗ, kể cả khi đã thấy giá rẻ, giúp bạn quyết định tỉnh táo chứ không mua vì tiện tay.
Thêm một lý do ít người nghĩ tới: sách lậu hay hỏng ở những trang bạn chưa lật tới. Thiếu một tay sách, trang đóng ngược, đoạn chữ lặp hai lần thường nằm ở giữa cuốn. Lật nhanh từ đầu tới cuối một lượt tại chỗ, nhìn số trang chạy liền, là cách đơn giản để khỏi đọc tới chương mười thì bỏ dở.
Mười điểm soi theo thứ tự cầm sách
Làm theo thứ tự dưới đây, mỗi điểm vài giây. Ghi nhớ không cần chính xác, chỉ cần đếm xem có bao nhiêu điểm khả nghi:
- Màu bìa. Bìa bản lậu thường đậm hơn, tối hơn hoặc ngả một tông (xanh hoá xám, đỏ hoá cam) vì được in lại từ ảnh chụp bìa thật. Vùng màu lớn hay lốm đốm hạt, vùng chuyển màu bị vằn thành từng dải.
- Chữ trên bìa. Nhìn kỹ tên sách và tên tác giả ở cỡ chữ nhỏ nhất trên bìa sau. Bản thật chữ sắc mép; bản in lại hay viền nhoè, nét mảnh bị đứt.
- Màng cán bìa. Bản lậu hay cán màng mỏng, bong ở góc, phồng bọt khí, hoặc không cán gì mà chỉ là giấy bóng. Miết ngón tay dọc mép bìa là thấy.
- Gáy sách. Bẻ nhẹ một trang ở giữa: keo rẻ kêu lắc rắc, gáy cứng đơ hoặc trang rời ra ngay khi mở rộng.
- Mép xén. Ba cạnh của khối giấy phải phẳng như một mặt. Mép xén lượn sóng, cạnh chéo, có trang thò ra là dấu hiệu khâu đóng làm vội.
- Giấy. So độ dày một tay sách với cuốn khác cùng cỡ trên kệ. Giấy lậu thường mỏng, nhìn thấy chữ trang sau, hoặc trắng xanh chói như giấy photo.
- Mùi. Mở ra đưa lên gần mũi. Mùi mực hắc, mùi dầu nồng kéo dài là điều sách in đúng quy trình hiếm khi có.
- Trang chữ dày. Lật tới một trang kín chữ, nhìn dấu câu và chữ có dấu: dấu hỏi dấu ngã bết vào nhau, chữ "e" và "c" lấp lòng là do in lại từ bản quét.
- Trang có ảnh hoặc sơ đồ. Ảnh trong bản lậu thường bết đen, mất chi tiết vùng tối, có vân lưới lạ.
- Trang thông tin ở cuối sách. Bản thật có trang ghi người chịu trách nhiệm, biên tập, nơi in, khổ sách, đăng ký xuất bản. Thiếu hẳn trang này, hoặc chữ trang này mờ hơn hẳn phần còn lại, là điểm khả nghi lớn.
Từ một tới hai điểm khả nghi thì chưa vội kết luận, vì sách thật in nhanh đợt sau đôi khi cũng lệch màu hay xén chưa đẹp. Từ ba điểm trở lên, nhất là khi giấy, chữ và mùi cùng có vấn đề, thì nên đặt lại.
Những thứ dễ đánh lừa người mua
Có vài dấu hiệu nhiều người tin là bằng chứng sách thật, nhưng thực tế người in lậu làm được dễ dàng:
- Mã vạch ở bìa sau. Mã vạch được in lại y nguyên vì nó chỉ là hình ảnh. Có mã vạch không có nghĩa là bản thật.
- Màng co bọc ngoài. Máy bọc màng co rất rẻ. Sách bọc kín còn khiến bạn không lật được, nên càng phải xin mở một cuốn ra xem.
- Tem dán. Một số đơn vị phát hành có tem chống giả, nhưng tem cũng có thể bị làm nhái. Tem mờ, bong mép, dán lệch, hoặc tem không có lớp đổi màu khi nghiêng thì không đáng tin.
- Giá bìa in trên sách. Bản lậu in đúng giá bìa của bản thật để người mua thấy "được giảm nhiều". Con số đó không chứng minh gì.
- Lời người bán. Câu "hàng xả kho", "sách thanh lý của nhà sách" là câu quen thuộc nhất. Sách xả kho thật vẫn là sách thật, nên nó phải qua được mười điểm soi ở trên.
Nói ngắn gọn: thứ gì là hình ảnh in lên được thì in lậu cũng được. Thứ không giả nhanh được là chất giấy, keo gáy, độ sắc của chữ và cảm giác cầm trên tay. Hãy tin vào tay và mắt mình hơn là vào cái tem.
Hỏi người bán thế nào để biết thêm mà không mất lòng
Phần lớn người bán sách lẻ, nhất là ở chợ sách cũ, không ngại khi khách xem kỹ. Câu hỏi nhẹ nhàng thường được trả lời thẳng hơn câu hỏi bắt bẻ. Có thể bắt đầu bằng "Anh cho em mở thử một cuốn xem giấy được không ạ?", rồi hỏi tiếp "Sách này anh lấy từ đâu vậy, bản mới hay hàng tồn?". Người bán bản thật thường kể được chỗ lấy hàng và đợt in; người bán bản lậu hay trả lời chung chung hoặc đổi sang chuyện giá.
Khi thấy giá thấp quá mức, cứ hỏi thẳng mà không quy kết: "Sao cuốn này rẻ vậy chị, có phải bản in lại không?". Câu hỏi này không xúc phạm ai, và câu trả lời ậm ừ cũng là một thông tin. Ở hội chợ hay quầy tạm, hỏi thêm "Nếu về nhà thấy thiếu trang thì em đổi ở đâu?". Chỗ bán tử tế luôn có câu trả lời cho việc đổi sách lỗi.
Với người bán dạo ở quán, lịch sự nhất là cảm ơn và không mua. Không cần tranh luận hay chụp ảnh người bán: việc của người mua là không bỏ tiền cho bản lậu, còn chuyện xử lý thuộc về những nơi có trách nhiệm theo quy định hiện hành về quyền tác giả.
Loại sách nào và ở chỗ nào hay gặp bản lậu
Người in lậu chọn sách theo một logic đơn giản: in cuốn nào bán chạy, dễ in, ít người soi. Vì thế nhóm hay gặp nhất là sách kỹ năng sống, sách làm giàu và kinh doanh, tiểu thuyết đang được bàn tán, truyện tranh cho tuổi mới lớn, và những cuốn kinh điển có bộ nhiều tập. Sách chuyên khảo dày, sách in màu toàn bộ, sách khổ lớn ít bị in lại hơn vì chi phí cao và khách mua ít.
Về chỗ bán, bản lậu hay xuất hiện ở người bán dạo qua các quán, ở quầy tạm ven đường gần trường học, ở các gian hàng trên mạng rao giá thấp hơn hẳn mặt bằng chung, và đôi khi lẫn vào sạp sách cũ dưới dạng "sách mới tinh còn bọc". Điều này không có nghĩa là mọi sạp nhỏ đều bán sách lậu; nhiều sạp sách cũ có tiếng là nơi giữ sách thật rất kỹ. Chỉ là ở những chỗ không có hoá đơn, không có chỗ đổi trả, bạn nên soi kỹ hơn bình thường.
Một dấu hiệu theo kinh nghiệm: một sạp bày cả chục bản mới tinh của cùng một cuốn sách bán chạy, giá như nhau và rất thấp, thì gần như không phải sách cũ ai đó thanh lý. Sách cũ thật thì mỗi cuốn một tình trạng, ít khi giống nhau đến từng góc bìa.
Sai lầm hay gặp khi tự soi
So với trí nhớ thay vì so với một cuốn thật. Ký ức về màu bìa rất kém. Nếu đang ở nhà sách, lấy một cuốn khác cùng nhà làm sách trên kệ để so giấy và độ sắc chữ. Ở nhà, giữ lại một hai cuốn mình chắc chắn là bản thật làm mẫu.
Chỉ nhìn bìa. Bìa là phần người in lậu đầu tư nhiều nhất vì nó bán hàng. Ruột sách mới là chỗ họ tiết kiệm. Luôn lật vào trong ít nhất ba chỗ: đầu, giữa, cuối.
Kết luận từ một lỗi in. Sách thật cũng có lúc lem mực một trang, dán gáy lệch một chút. Một lỗi thì đổi cuốn khác cùng loại, chưa vội nghĩ cả lô là lậu.
Ngại mở màng co. Nhiều người không dám xin mở vì sợ phải mua. Cứ hỏi lịch sự; chỗ bán sách tử tế thường có sẵn một cuốn mở làm mẫu.
Tin vào danh tiếng của cuốn sách. Sách càng được nhắc nhiều thì càng hay bị in lại. Những cuốn kỹ năng, kinh doanh, tiểu thuyết đang được bàn tán là nhóm bị in lậu nhiều nhất, không phải sách hiếm.
Tập mắt trong vài tuần để soi nhanh hơn
Cách rèn mắt đơn giản nhất là cầm sách thật thật nhiều. Mỗi lần vào nhà sách hay thư viện công cộng, chọn một cuốn bất kỳ, lật tới trang cuối xem trang thông tin xuất bản, rồi miết mép xén, bẻ nhẹ gáy, đưa lên mũi. Sau chừng chục lần, tay bạn sẽ quen độ dày giấy, quen cảm giác keo gáy tốt, và sẽ thấy lạ ngay khi cầm một cuốn khác thường.
Có thể ghi vài dòng vào một cuốn sổ nhỏ: cuốn nào, giấy ra sao, chữ trang dày thế nào. Không cần chi tiết, chỉ cần ghi những điều bạn nhận ra lần đầu. Sau ba bốn tuần, đọc lại sổ, bạn sẽ thấy mình đã có một danh sách dấu hiệu riêng, khớp với loại sách mình hay mua.
Cách tự kiểm cuối cùng: lần tới đi chợ sách cũ hoặc hội chợ, thử đoán trước khi hỏi giá. Nếu bạn đoán được cuốn nào giá rẻ bất thường chỉ bằng cách cầm lên, nghĩa là mắt và tay đã đủ quen. Lúc đó năm phút soi có khi chỉ còn một phút.
Câu hỏi thường gặp
Sách có mã vạch và tem thì có chắc là sách thật không?
Không chắc. Mã vạch là hình ảnh nên in lại được y nguyên, tem cũng có thể bị làm nhái. Hãy xem thêm giấy, độ sắc của chữ, keo gáy và trang thông tin xuất bản ở cuối sách trước khi kết luận.
Sách giảm giá sâu ở hội chợ có phải sách lậu không?
Không hẳn. Hội chợ thường có sách tồn kho được giảm giá thật. Điều quan trọng là cuốn sách vẫn phải qua được các điểm soi về giấy, chữ, gáy và mép xén; giá thấp chỉ là lý do để soi kỹ hơn.
Sách bọc màng co có được xin mở ra xem không?
Bạn hoàn toàn có thể hỏi lịch sự xin xem một cuốn mẫu. Chỗ bán tử tế thường có sẵn bản mở. Nếu người bán từ chối mọi cách xem bên trong trong khi giá lại rất thấp, đó là một điểm đáng cân nhắc.
Một cuốn sách có một trang bị lem mực thì có phải sách lậu không?
Một lỗi đơn lẻ chưa đủ để kết luận vì sách thật cũng có lúc in hỏng vài trang. Bạn nên đổi cuốn khác cùng loại. Chỉ khi nhiều dấu hiệu xuất hiện cùng lúc thì mới nghiêng về bản in lại.
Mất bao lâu để soi một cuốn sách cho quen tay?
Lúc đầu khoảng năm phút cho một cuốn nếu làm đủ mười điểm. Sau vài tuần cầm sách thật thường xuyên ở nhà sách hay thư viện, bạn sẽ nhận ra cuốn khác thường chỉ trong một hai phút.
Có nên mua sách của người bán dạo ở quán cà phê không?
Nên cẩn trọng. Sách bán dạo thường bọc kín, giá rất thấp so với giá bìa và không có chỗ đổi trả. Nếu muốn mua, hãy xin mở xem giấy và chữ; thấy nhiều điểm khả nghi thì lịch sự từ chối.