Muốn cho mượn sách mà không mất, cần ba việc: ghi lại ngay lúc đưa sách (ai mượn, cuốn gì, ngày nào), hẹn một mốc trả cụ thể bằng lời nói nhẹ nhàng, và có sẵn một câu nhắc khéo khi quá hạn. Phần lớn sách cho mượn không về không phải vì người mượn có ý giữ, mà vì cả hai bên đều quên.
Người mê sách nào cũng có một danh sách những cuốn đã cho mượn rồi bặt tin: cuốn tiểu thuyết đưa cho đồng nghiệp, bộ truyện cho cháu mượn mang về quê, cuốn sách nấu ăn của mẹ mà không ai nhớ đã sang nhà ai. Bài này đưa ra cách làm để vẫn rộng rãi cho mượn, vì sách được đọc là sách sống, mà không phải mất dần tủ sách.
Vì sao sách cho mượn hay không về
Chuyện thường bắt đầu rất tự nhiên. Bạn kể về một cuốn sách hay, bạn bè hào hứng, bạn rút ngay trên kệ đưa cho. Không ai nói gì về chuyện trả. Người mượn đọc được nửa cuốn thì bận, sách nằm trên bàn làm việc, rồi bị dồn vào kệ nhà họ, lẫn với sách của họ. Sáu tháng sau, chính người mượn cũng không còn nhớ đây là sách của ai.
Phía người cho mượn cũng quên y như vậy. Một năm sau, bạn tìm cuốn đó trên kệ không thấy, chỉ mang máng là đã cho ai đó mượn, nhưng không chắc là ai. Hỏi thì ngại, vì sợ hỏi nhầm người thành ra nghi oan. Thế là thôi.
Vấn đề vì thế không nằm ở lòng tin mà ở trí nhớ của cả hai phía. Một thói quen ghi chép nhỏ giải quyết phần lớn chuyện này. Phần còn lại là cách nói chuyện: biến việc trả sách thành chuyện bình thường, không phải chuyện khó mở lời.
Có một kiểu mất sách nữa ít ai để ý: sách đi qua nhiều tay. Bạn cho A mượn, A thấy hay nên đưa tiếp cho B, B mang về quê cho em đọc. Mỗi người đều có ý tốt, nhưng sau hai bước chuyền, sách đã ra khỏi tầm của mọi trí nhớ. Vì thế khi cho mượn, thêm một câu nhẹ: "Bạn đọc xong muốn cho ai đọc tiếp thì nhắn mình một tiếng nhé". Câu này không cấm ai, chỉ giữ cho sợi dây không đứt.
Sổ mượn sách: ghi những gì
Sổ mượn có thể là vài trang cuối của cuốn sổ danh mục tủ sách, hoặc một cuốn sổ tay mỏng để ngay trên kệ. Không cần cầu kỳ, chỉ cần đủ cột để một năm sau đọc vẫn hiểu:
| Cột | Ghi gì | Vì sao cần |
|---|---|---|
| Ngày cho mượn | Ngày tháng lúc đưa sách | Biết sách đã đi bao lâu, nhắc đúng lúc |
| Tên sách | Tên ngắn và tác giả | Nhà có hai bản cùng tên thì ghi thêm đặc điểm như bìa cứng hay bìa mềm |
| Người mượn | Tên và mối quan hệ, ví dụ "chị Hạnh cùng phòng", "cháu Bin con chú Tư" | Một năm sau nhớ được ai là ai |
| Hẹn trả | Mốc hai bên nói với nhau, ví dụ "sau Tết", "khi về quê lần tới" | Có mốc thì nhắc không bị đột ngột |
| Tình trạng lúc đưa | Một hai chữ: mới, có vết ố, gáy hơi long | Khi sách về, so lại mà không phải tranh cãi |
| Ngày trả | Ghi khi sách về, gạch dòng | Sổ nhìn vào là biết còn bao nhiêu cuốn đang ở ngoài |
Ghi ngay lúc đưa sách, trước mặt người mượn, kèm một câu vui vẻ: "Để mình ghi vào sổ, nhà mình hay quên lắm." Cách này còn có tác dụng ngầm: người mượn biết sách được theo dõi, tự khắc nhớ trả hơn.
Hẹn hạn trả mà không nghe như đòi nợ
Nói chuyện hạn trả với bạn bè dễ thấy kỳ, như đang nghi ngờ người ta. Nhưng mốc hẹn càng mơ hồ thì càng dễ trôi. Mẹo là gắn hạn trả với một sự kiện chung thay vì một ngày cụ thể: "Khi nào gặp nhau ăn cưới bạn Lan thì mang theo giúp mình nhé", "Cuối tháng nhóm mình đi cà phê, bạn đọc xong thì mang trả luôn". Nghe tự nhiên mà vẫn là một mốc rõ ràng.
Với sách dày như Chiến tranh và hòa bình hay Những người khốn khổ, hẹn dài hơn và nói trước rằng không cần vội: "Cuốn này dày, bạn cứ đọc thong thả, Tết trả cũng được." Người mượn sẽ thấy được tôn trọng nhịp đọc của họ, và bạn có một mốc dễ nhớ.
Với trẻ con mượn sách, như cháu trong họ hay bạn cùng lớp của con, hẹn ngắn và cụ thể hơn: một tuần, hai tuần. Trẻ quên nhanh, cha mẹ của trẻ lại càng không biết con mình đang cầm sách nhà ai. Nếu được, nhắn trực tiếp cho bố mẹ bé một câu: "Bé nhà chị đang mượn hai cuốn truyện của nhà em, đọc xong anh chị nhắc bé mang trả giúp nhé."
Nếu chính bạn là người mượn, trả sách cùng một mẩu giấy nhỏ kẹp ở trang đầu, ghi vài dòng cảm nghĩ về cuốn đó. Người cho mượn sẽ nhớ mãi, và lần sau cho bạn mượn tiếp không chút ngại ngần.
Nhắc khéo khi quá hạn: từ nhẹ tới rõ
Lần một: nhắc bằng câu chuyện. Hỏi về nội dung cuốn sách thay vì hỏi về việc trả: "Bạn đọc tới đoạn Jean Valjean gặp cô bé Cosette chưa?". Người mượn sẽ tự nhớ ra mình đang giữ sách của bạn.
Lần hai: nhắc kèm lý do có thật. Nói rõ bạn cần lại cuốn đó vì một việc cụ thể: "Nhà mình đang định cho bé đọc cuốn đó, khi nào bạn đọc xong thì gửi lại giúp mình nhé." Có lý do thì lời nhắc không còn là đòi.
Lần ba: hẹn cách lấy. Đề nghị chính bạn tới lấy hoặc nhờ người đi qua tiện ghé: "Chiều thứ bảy mình đi ngang nhà bạn, ghé lấy cuốn sách được không?". Bỏ đi rào cản "phải nhớ mang theo" cho người mượn.
Khi người mượn nói không nhớ hay đã làm mất. Đừng truy tiếp. Nói một câu nhẹ nhàng rồi gạch dòng đó trong sổ với ghi chú "đã mất". Một cuốn sách không đáng làm sứt mẻ một mối quan hệ. Nếu người mượn ngỏ ý mua đền, nhận nếu muốn, hoặc gợi ý họ tặng một cuốn khác cho thư viện trường con.
Cuốn nào không nên cho mượn
Rộng rãi không có nghĩa cuốn nào cũng cho mượn. Mỗi nhà nên thống nhất trước một ngăn "chỉ đọc tại nhà":
- Sách có chữ ký tác giả hoặc lời đề tặng của người thân, vì mất là không thay được.
- Sách của ông bà để lại, sách xưa giấy giòn, gáy đã yếu; mang đi mang về dễ rã thêm.
- Một tập trong bộ nhiều tập mà nhà chỉ có một bản. Thiếu một tập là cả bộ dang dở.
- Sách tra cứu đang dùng hằng tuần như từ điển hay sách nghề của bố mẹ.
- Sách bạn đang đọc dở. Đọc xong rồi hãy cho mượn, đừng nhường giữa chừng rồi chờ.
Với những cuốn này, có thể mời người quen đến nhà đọc, hoặc gợi ý họ tìm bản khác ở thư viện công cộng. Nói thẳng ngay từ đầu dễ hơn nhiều so với cho mượn rồi lo lắng suốt mấy tháng.
Với những người rất thân mà vẫn muốn đọc cuốn trong ngăn này, một cách dung hoà là cho mượn có kèm bao: cho sách vào một túi giấy dày hoặc bìa hồ sơ cứng, dặn đừng mang theo khi đi đường mưa, đừng để trên xe máy. Người mượn sẽ hiểu ngay mức độ quý của cuốn sách mà bạn không cần giải thích dài.
Sách về bị hỏng: nói gì, làm gì
Sách đi một vòng rồi về có khi mang theo dấu vết: gáy bị bẻ ngửa nên có vệt gãy, góc trang bị gấp làm dấu, vết cà phê ở mép, có khi là vết bút đánh dấu. Ở miền Bắc mùa nồm, sách nằm lâu ở nhà người khác còn có thể mang về mùi ẩm hoặc đốm mốc nhỏ.
Việc đầu tiên khi nhận lại là mở ra xem nhanh trước khi cất. Nếu có mốc, đừng đặt ngay vào kệ cạnh sách khác, vì bào tử có thể lan. Để riêng cuốn đó ở chỗ khô thoáng vài ngày, phủi nhẹ bằng chổi lông mềm ở chỗ thoáng ngoài ban công, rồi mới cho về kệ. Góc trang bị gấp thì vuốt phẳng, kẹp dưới vài cuốn nặng qua đêm.
Với người mượn, nếu hư hỏng nhỏ thì không cần nói gì. Nếu hư nặng, nói nhẹ nhàng để lần sau họ để ý hơn, không cần đòi bồi thường. Ghi vào sổ cột tình trạng khi về; lần sau cân nhắc chỉ cho người đó mượn những cuốn bình thường. Đó là một cách tự bảo vệ tủ sách mà không ai phải mất lòng.
Cho mượn trong họ hàng: sách đi về quê, sách đi theo con lên phố
Trong họ hàng, sách đi xa hơn và lâu hơn giữa bạn bè. Cô em mang mấy cuốn truyện về quê cho các cháu dịp hè, cậu con trai lên thành phố học đại học mang theo vài cuốn sách của bố, ông bà gửi sang nhà con gái một chồng sách cũ để cháu đọc. Mỗi cuộc chuyển như vậy đều tự nhiên, và cũng là lúc sách dễ biến mất nhất vì không ai nghĩ đó là mượn.
Cách giữ dấu đơn giản là ghi vào sổ như mọi lần, chỉ khác cột người mượn ghi theo nhà: "nhà chú Hai ở quê, mang về hè". Kèm một câu nói trước cả nhà lúc giao sách: "Mấy cuốn này các cháu đọc xong thì Tết mang lên trả bác nhé, để em Na đọc tiếp." Gắn việc trả với một đứa trẻ khác đang chờ làm người lớn trong họ nhớ hơn hẳn.
Sách về quê còn có một mối lo khác: nhà quê ẩm, ở miền Trung có lúc ngập sau mưa lớn, mọt nhiều hơn. Trước khi gửi, chọn những cuốn bìa cứng, giấy tốt, không gửi sách quý; dặn để sách trên cao, cách xa tường đất. Sách về lại thành phố thì để riêng vài ngày, kiểm tra mốc và mọt rồi mới cho lên kệ cùng sách khác.
Với con đi học xa, coi như cho con mượn dài hạn. Ghi lại con mang theo những cuốn nào, và mỗi lần con về nghỉ hè, hỏi con cuốn nào đọc xong muốn gửi lại nhà. Sách của bố mẹ đi theo con một quãng đời rồi trở về là một câu chuyện đẹp của tủ sách gia đình.
Câu hỏi thường gặp
Cho bạn mượn sách bao lâu là hợp lý?
Với sách mỏng, một đến hai tháng là thoải mái. Với tiểu thuyết dày, có thể cho ba tháng hoặc gắn với một dịp như Tết. Quan trọng hơn con số là hai bên nói ra một mốc cụ thể ngay lúc mượn.
Có ngại không khi ghi sổ trước mặt người mượn?
Thường không, nếu nói nhẹ nhàng rằng nhà mình hay quên. Đa số người mượn còn thấy yên tâm vì biết sẽ không bị nghi oan sau này. Người hay đọc sách thường hiểu ngay chuyện này.
Có nên ghi tên chủ sách vào trang đầu trước khi cho mượn?
Nên ghi bằng bút chì ở trang đầu hoặc mặt trong bìa. Khi sách lẫn vào kệ nhà người khác, dòng tên đó giúp họ nhận ra và trả lại. Tránh dán nhãn keo vì lâu ngày ngả màu và khó gỡ.
Người mượn làm mất sách thì có nên đòi đền không?
Tuỳ cuốn và tuỳ mối quan hệ. Với sách thông thường, nhiều người chọn bỏ qua để giữ tình cảm. Với sách khó tìm lại, nên nói thật cuốn đó quan trọng với mình và cùng nhau tìm bản khác thay thế.
Trẻ con mượn sách của nhau ở lớp có nên cho không?
Nên, vì đó là cách trẻ học chia sẻ niềm vui đọc. Bố mẹ nên ghi lại tên sách và tên bạn, hẹn thời gian ngắn và nhắn cho phụ huynh bên kia biết. Không nên cho trẻ mượn sách quý của gia đình.
Có nên lập tủ sách cho mượn chung với hàng xóm không?
Có thể, nhất là ở khu tập thể hay chung cư có phòng sinh hoạt chung. Nên thống nhất một cuốn sổ mượn chung, một người giữ sổ và chỉ đưa vào tủ những cuốn sẵn sàng cho đi, không đưa sách quý của nhà mình.