Dế Mèn phiêu lưu ký của nhà văn Tô Hoài hợp để cha mẹ đọc cho con nghe từ khoảng bảy tám tuổi, và để con tự đọc trọn từ khoảng chín mười tuổi. Truyện kể theo lời chú Dế Mèn, từ lúc còn là chàng dế trẻ kiêu căng gây ra cái chết của người hàng xóm Dế Choắt, đến những chuyến đi xa cùng người bạn Dế Trũi. Các chương đầu ngắn và dễ, các chương sau dài hơn và nhiều nhân vật hơn, nên đọc theo chặng sẽ giúp con đi hết cuốn sách thay vì dừng ở đoạn quen thuộc.
Rất nhiều người Việt chỉ nhớ Dế Mèn qua đoạn trích ở trường, đoạn chú dế trêu chị Cốc rồi Dế Choắt lãnh hậu quả. Cuốn sách đầy đủ dài hơn thế nhiều, có cả một chuyến phiêu lưu qua đồng cỏ, ao hồ, và nhiều loài vật. Bài này giúp bạn chọn bản, chia cuốn sách cho vừa sức con, và nói với con những gì sau mỗi chặng.
Vì sao cuốn này vẫn được đọc qua nhiều thế hệ
Dế Mèn không phải là một chú dế ngoan. Mở đầu, chú khoẻ mạnh, đẹp mã, và rất tự hào về đôi càng của mình, đến mức coi thường mọi người. Chú trêu chị Cốc rồi trốn vào hang, để Dế Choắt yếu ớt ở nhà bên lãnh đòn. Trước khi Choắt chết, Choắt khuyên Mèn bỏ thói hung hăng. Một cuốn sách thiếu nhi mở đầu bằng lỗi lầm của chính nhân vật chính là điều hiếm, và đó là lý do trẻ con nhớ nó lâu.
Từ đó Dế Mèn lên đường, gặp đủ loài vật, có bạn, có kẻ thù, có những lần thất bại. Văn Tô Hoài tả đồng cỏ, bờ ao, cánh đồng lúa của miền Bắc rất kỹ, kỹ đến mức trẻ thành phố đọc xong muốn ra bãi cỏ tìm dế. Giọng kể ngôi thứ nhất, Dế Mèn tự kể chuyện mình, làm trẻ có cảm giác đang nghe một người bạn kể lại.
Không có cuốn sách thiếu nhi Việt Nam nào khác được nhiều thế hệ đọc chung như vậy. Ông bà đọc, cha mẹ đọc, con đọc. Đó là một lý do rất đời thường để có nó trong nhà: ba thế hệ có chung một câu chuyện để nói với nhau.
Cuốn sách cũng là một cửa sổ nhỏ nhìn vào làng quê Bắc Bộ ngày xưa: bờ ruộng, ao làng, mùa gặt, những loài vật nhỏ mà trẻ con ngày ấy chơi cùng. Trẻ lớn lên ở thành phố có thể chưa từng thấy con dế thật, nhưng sau khi đọc, con sẽ nhận ra tiếng dế kêu trong bãi cỏ ven đường, và hỏi bạn có phải Dế Mèn không.
Đọc theo chặng: chia cuốn sách cho vừa sức
Cách chia dưới đây không theo số chương trong một bản cụ thể, mà theo mạch truyện, để bạn áp được với bản nào cũng được. Mỗi chặng đọc trong khoảng một hai tuần, mỗi tối một chương:
| Chặng | Nội dung chính | Chỗ nên dừng nói chuyện |
|---|---|---|
| Chặng một: ở nhà | Dế Mèn lớn lên, kiêu căng, trêu chị Cốc, Dế Choắt chết | Mèn đã sai ở đâu, và Choắt dặn Mèn điều gì |
| Chặng hai: rời nhà | Mèn lên đường, gặp những rắc rối đầu tiên, có lúc bị bắt | Đi xa một mình thì cần biết những gì |
| Chặng ba: có bạn | Mèn gặp Dế Trũi, hai bạn cùng đi, cùng trải qua hiểm nguy | Bạn thân là người thế nào |
| Chặng bốn: đi xa hơn | Những vùng đất mới, nhiều loài vật, những cuộc đụng độ | Vì sao các loài lại tranh giành nhau |
| Chặng năm: trở về | Mèn đã khác so với chú dế ở chương đầu | Mèn bây giờ khác Mèn hồi đầu chỗ nào |
Chặng một là chặng quan trọng nhất và cũng ngắn nhất. Nhiều nhà đọc xong chặng này rồi dừng vì nghĩ đã hiểu bài học. Đừng dừng; phần còn lại mới cho con thấy Dế Mèn lớn lên ra sao, và một nhân vật có lỗi vẫn có thể đi một đoạn đường dài để thành người tốt hơn.
Một mẹo nhỏ để con không lạc giữa các chặng sau: kẹp vào sách một tờ giấy, mỗi lần gặp nhân vật mới thì con ghi tên và vẽ một hình nhỏ bên cạnh. Đến chặng bốn, tờ giấy ấy thành tấm bảng nhân vật riêng của con, lật ra là nhớ ngay ai là bạn, ai từng gây khó cho Dế Mèn.
Văn tả của Tô Hoài: đọc chậm ở những đoạn nào
Cái làm Dế Mèn khác hẳn những truyện loài vật dịch từ nước ngoài là văn tả. Ngay những trang đầu, Tô Hoài tả đôi càng mẫm bóng, cái đầu to nổi từng tảng, đôi râu dài mà Dế Mèn rất hãnh diện. Trẻ đọc nhanh thường lướt qua những đoạn này để tới chỗ có chuyện xảy ra. Đọc to cho con nghe thì ngược lại: chậm lại ở đoạn tả, để con hình dung chú dế đứng trước mặt mình.
Một trò nhỏ nhiều nhà làm: đọc xong đoạn tả Dế Mèn, đưa con tờ giấy trắng để con vẽ chú dế theo lời tả. Không cần đẹp, chỉ cần con vẽ đúng những gì nghe được: càng to, râu dài, cánh màu gì. Trẻ sẽ tự lật lại sách tìm chi tiết để vẽ cho đủ, và đó là lần đầu con đọc lại một đoạn văn vì muốn hiểu kỹ.
Những đoạn tả cảnh đồng cỏ, bờ ao, mùa nước lên cũng vậy. Trẻ thành phố có thể chưa thấy cánh đồng lúa bao giờ; một chuyến về quê, hay chỉ một buổi chiều ra bãi cỏ ven sông, sẽ làm những trang ấy sống lại. Cuốn sách này đọc ở nông thôn và ở thành phố cho cảm giác khác nhau, và cả hai đều đáng.
Nói với con về chuyện Dế Choắt
Để con tự nói trước. Đọc xong chương Dế Choắt chết, đừng giảng ngay. Hỏi một câu: "Con thấy Dế Mèn lúc này nghĩ gì?" Trẻ tám chín tuổi thường tự nói ra được rằng Mèn hối hận, và tự rút ra điều con cần rút ra.
Nói về hối hận, không chỉ về trừng phạt. Bài học của chương này không phải là làm sai thì bị phạt, vì người bị phạt lại là Choắt. Bài học là trò nghịch của mình có thể làm người khác đau, và mình phải sống với điều đó. Trẻ hiểu được ý này nếu bạn để con nghĩ.
Nếu con buồn. Có trẻ khóc ở đoạn này. Ôm con, nói rằng mẹ cũng thấy buồn khi đọc, và đó là vì câu chuyện được viết hay. Rồi nói rằng phần sau Dế Mèn sẽ khác đi, mình đọc tiếp để xem.
Đừng biến thành lời dạy dỗ trong nhà. Tránh dùng tên Dế Mèn để mắng con những lần con nghịch, kiểu "con giống Dế Mèn quá". Làm vậy là biến một nhân vật con yêu thành cái roi, và con sẽ ngại mở lại cuốn sách.
Chọn bản Dế Mèn cho từng tuổi
Dế Mèn phiêu lưu ký được in lại rất nhiều lần, với nhiều khổ, nhiều kiểu tranh. Mấy gợi ý khi đứng trước kệ:
- Trẻ bảy tám tuổi nghe đọc: chọn bản có tranh minh hoạ ở mỗi chương, khổ vừa, chữ to, để con vừa nghe vừa nhìn.
- Trẻ chín mười tuổi tự đọc: bản đầy đủ, chữ rõ, khoảng cách dòng thoáng; tranh ít đi cũng không sao.
- Kiểm tra là bản đầy đủ chứ không phải bản tóm lược. Bản tóm lược thường chỉ giữ chặng một và vài đoạn phiêu lưu.
- Bản truyện tranh chuyển thể có thể là lối vào cho trẻ ngại chữ, nhưng nên nói với con rằng sách chữ còn nhiều chuyện hơn.
- Nếu nhà có bản cũ của ông bà, giữ lại. Đặt bản cũ cạnh bản mới, cho con lật so tranh minh hoạ của hai thời là một buổi chiều thú vị.
Sách cũ giấy đã vàng nên để ở kệ khô, tránh ánh nắng chiếu thẳng, và cho con đọc bản mới để bản cũ khỏi bung gáy. Bản của ông bà là đồ để ngắm và kể chuyện, không phải đồ để mang ra sân đọc.
Đọc cùng ông bà: một cuốn sách, ba thế hệ
Dế Mèn hợp nhất để ông bà đọc cho cháu, vì nhiều ông bà đã đọc nó từ khi còn bé. Khi bà đọc, bà sẽ dừng lại kể ngày xưa đi bắt dế ngoài bờ ruộng thế nào, dế chọi ra sao, cỏ gà mọc ở đâu. Những chi tiết đó làm đồng cỏ trong sách thành nơi có thật với đứa trẻ lớn lên ở chung cư.
Một buổi đọc như vậy không cần đọc nhanh. Một chương, xen kẽ câu chuyện của bà, uống ngụm nước, rồi đọc tiếp. Trẻ sẽ nhớ cả câu chuyện trong sách lẫn câu chuyện của bà, và về sau khi con tự đọc lại Dế Mèn, con sẽ nhớ cả giọng bà.
Nếu ông bà ở xa, có thể gọi điện thoại để ông bà đọc một chương mỗi cuối tuần. Cháu cầm sách lật theo, ông bà cầm bản của mình. Cách này giữ được một sợi dây giữa hai nơi mà không cần gì thêm ngoài cuốn sách.
Đọc xong Dế Mèn, nên đọc gì tiếp
Trẻ mê Dế Mèn thường thích những câu chuyện có loài vật biết nói, có hành trình, hoặc có làng quê Việt Nam. Vài hướng đi tiếp:
- Các truyện ngắn về loài vật khác của chính Tô Hoài, nếu bạn tìm được bản in dành cho thiếu nhi.
- Chuyện con mèo dạy hải âu bay của Luis Sepúlveda, về một con mèo giữ lời hứa nuôi một chú hải âu con, cũng là chuyện loài vật và lời hứa.
- Không gia đình của Hector Malot, nếu con thích phần đi xa và gặp nhiều người.
- Đất rừng phương Nam của Đoàn Giỏi khi con lớn hơn, khoảng mười một mười hai tuổi, nếu con thích thiên nhiên và chuyện lưu lạc.
- Truyện ngụ ngôn của La Fontaine, ngắn, loài vật biết nói, có thể đọc xen giữa các cuốn dài.
Đừng xếp những cuốn này thành danh sách bắt buộc. Hỏi con thích gì nhất ở Dế Mèn: đồng cỏ, chuyến đi, hay tình bạn với Trũi, rồi chọn cuốn tiếp theo theo câu trả lời đó.
Câu hỏi thường gặp
Dế Mèn phiêu lưu ký hợp với trẻ mấy tuổi?
Cha mẹ có thể đọc cho con nghe từ khoảng bảy tám tuổi, và con tự đọc trọn được từ khoảng chín mười tuổi. Các chương đầu ngắn và dễ, các chương sau dài hơn và nhiều nhân vật hơn. Đọc theo chặng giúp con đi hết cuốn sách.
Đoạn Dế Choắt chết có quá buồn với trẻ nhỏ không?
Với trẻ bảy tuổi trở lên, đoạn này buồn nhưng không đáng sợ, và là đoạn dạy con nhiều nhất. Đọc xong nên hỏi con nghĩ gì, ôm con nếu con buồn, rồi đọc tiếp để con thấy Dế Mèn thay đổi. Trẻ quá nhỏ có thể để sau.
Nên mua bản Dế Mèn có tranh hay bản chữ?
Trẻ bảy tám tuổi nghe đọc hợp với bản có tranh minh hoạ mỗi chương. Trẻ chín mười tuổi tự đọc thì bản đầy đủ chữ rõ là đủ. Quan trọng nhất là kiểm tra đó là bản đầy đủ chứ không phải bản tóm lược.
Con chỉ thích đoạn đầu rồi bỏ dở thì làm sao?
Thử đọc to cùng con phần tiếp theo, mỗi tối một chương, và dừng lại ở chỗ hồi hộp để con háo hức hôm sau. Chia cuốn sách thành chặng, đánh dấu chặng nào đã xong. Nhiều trẻ chỉ cần qua được chặng hai là tự đọc tiếp.
Dế Mèn phiêu lưu ký khác bản trong sách giáo khoa thế nào?
Sách giáo khoa thường chỉ trích đoạn Dế Mèn trêu chị Cốc và cái chết của Dế Choắt. Cuốn đầy đủ còn có cả hành trình dài của Mèn cùng Dế Trũi qua nhiều vùng đất. Đọc trọn cuốn mới thấy Mèn lớn lên và thay đổi ra sao.
Đọc Dế Mèn xong nên cho con đọc gì tiếp?
Nếu con thích loài vật biết nói, thử Chuyện con mèo dạy hải âu bay. Nếu con thích những chuyến đi xa, thử Không gia đình. Khi con lớn hơn và thích thiên nhiên Nam Bộ, Đất rừng phương Nam của Đoàn Giỏi là lựa chọn hợp.