SachQuy.comSách Quý
Câu lạc bộ đọc sách

Câu hỏi thảo luận sách cho tiểu thuyết: bộ câu hỏi ba tầng dùng được mọi cuốn

Bộ câu hỏi thảo luận tiểu thuyết chia ba tầng: cảm nhận, nhân vật và lựa chọn, cách kể; kèm ví dụ với Những người khốn khổ, Số đỏ, Tội ác và hình phạt.

Low angle view of a reading circle on wooden chairs, an older Vietnamese man in a bottle green shirt gesturing with a book of blank pages, warm evening lamp light

Một bộ câu hỏi thảo luận tiểu thuyết tốt đi từ dễ đến khó qua ba tầng: cảm nhận chung (đọc thấy thế nào, đoạn nào nhớ), nhân vật và lựa chọn của họ (ai làm gì, vì sao, mình sẽ làm khác không), rồi cách tác giả kể (vì sao kể theo cách này, đổi đi thì mất gì). Mỗi buổi chỉ cần sáu đến tám câu, và câu hay nhất là câu không có đáp án đúng.

Người dẫn nhóm đọc thường mất cả buổi tối soạn hai mươi câu hỏi, rồi đến buổi gặp chỉ kịp dùng ba câu vì câu đầu đã kéo cả nhóm đi một mạch. Bài này đưa ra một khung câu hỏi dùng lại được cho hầu hết tiểu thuyết, kèm cách đổi câu chung thành câu riêng cho từng cuốn, với ví dụ từ vài cuốn kinh điển mà nhóm đọc Việt Nam hay chọn.

Vì sao câu hỏi kiểu bài kiểm tra làm buổi bàn chết

Câu hỏi như "nhân vật chính tên gì", "truyện xảy ra ở đâu", "chủ đề chính của tác phẩm là gì" có đáp án đúng. Có đáp án đúng thì người đọc kỹ nhất trả lời, những người khác gật đầu, rồi cả phòng im. Người ngồi đó cảm thấy mình đang ở lớp học Ngữ văn, và người đọc chưa xong thì càng không dám mở miệng.

Câu hỏi hay là câu mà hai người đọc kỹ như nhau vẫn trả lời khác nhau. "Jean Valjean có xứng đáng được tha thứ không?" là câu như vậy. "Javert là người xấu hay người quá tin vào luật?" cũng vậy. Người ta không trả lời bằng trí nhớ mà bằng kinh nghiệm sống của chính mình, và chính chỗ khác nhau đó làm buổi bàn có chuyện.

Một dấu hiệu dễ nhận: nếu người dẫn soạn câu hỏi mà tự biết chắc câu trả lời, câu đó nên gạch. Nếu người dẫn tự hỏi mình mà còn phân vân, câu đó nên giữ. Người dẫn không cần có ý kiến đúng; người dẫn cần có câu hỏi thật, câu mà chính mình cũng tò mò muốn nghe người khác nghĩ gì.

Tầng một: mở lòng bằng cảm nhận

Hai ba câu đầu để ai cũng nói được, kể cả người mới đọc được nửa cuốn. Dùng lần lượt, không cần hết:

  • "Đọc xong, cảm giác đầu tiên còn lại là gì: nặng lòng, tức giận, buồn cười hay mệt?"
  • "Có đoạn nào bạn gấp sách lại, đứng dậy đi một vòng rồi mới đọc tiếp không?"
  • "Nhân vật nào bạn muốn ngồi uống trà cùng, và nhân vật nào bạn tránh xa?"
  • "Đoạn nào bạn thấy dài quá, muốn lướt? Có ai thấy chính đoạn đó lại hay không?"
  • "Nếu kể cuốn này cho người nhà bằng một câu, bạn sẽ nói gì?"

Câu "đoạn nào thấy dài quá" rất có ích với tiểu thuyết kinh điển. Những người khốn khổ có những đoạn tả trận Waterloo, tả cống ngầm Paris rất dài, nhiều người lướt qua. Hỏi thẳng câu đó cho phép mọi người thú nhận mình đã lướt mà không thấy xấu hổ, và thường có một người trong nhóm lại thích chính những đoạn ấy, giải thích vì sao tác giả cần chúng. Đó là lúc cả nhóm học được cách đọc kiên nhẫn hơn.

Tầng hai: nhân vật và lựa chọn của họ

Hỏi về một quyết định cụ thể, không hỏi về tính cách chung. Thay vì "Raskolnikov là người thế nào", hãy hỏi về lúc anh sinh viên nghèo trong Tội ác và hình phạt tự thuyết phục mình rằng có những người được phép vượt qua luật lệ. "Lập luận đó sai ở chỗ nào? Có lúc nào bạn thấy nó có lý không?" Câu hỏi bám vào một khoảnh khắc thì người ta lật sách tìm lại đoạn đó, buổi bàn có điểm tựa.

Đặt người đọc vào chỗ nhân vật. Với Tắt đèn của Ngô Tất Tố, câu "Ở vào hoàn cảnh chị Dậu, bạn nghĩ mình có còn đường nào khác không?" làm người ta thấy rõ cái thế bị dồn của nhân vật, hơn bất kỳ đoạn phân tích nào. Người lớn tuổi trong nhóm có khi kể chuyện ông bà mình, và buổi bàn đi xa hơn trang sách một cách tự nhiên.

Hỏi về nhân vật phụ. Nhân vật chính ai cũng nói. Nhân vật phụ mới cho những câu trả lời bất ngờ. Trong Số đỏ, hỏi về những người xung quanh Xuân Tóc Đỏ, ai là người đẩy anh ta lên, ai được lợi khi anh ta lên, sẽ mở ra lớp châm biếm xã hội mà đọc lướt dễ bỏ qua.

Hỏi về sự thay đổi. "Nhân vật này ở trang đầu và trang cuối khác nhau ở chỗ nào? Thay đổi đó đến từ một sự kiện hay đến từ từ?" Câu này buộc người ta nhìn cả cuốn sách như một hành trình, và hợp với hầu hết tiểu thuyết dài.

Tầng ba: cách kể, dành cho cuối buổi

Câu về cách kể khó hơn nên để sau, khi mọi người đã nói đủ về nhân vật và bắt đầu nhìn cuốn sách từ xa. Không cần thuật ngữ. Chỉ cần hỏi: "Truyện kể qua mắt ai? Nếu kể qua mắt một người khác trong truyện thì cuốn sách sẽ khác thế nào?" Với Trăm năm cô đơn của García Márquez, câu này dẫn tới chuyện người kể bình thản kể những điều kỳ lạ như chuyện thường ngày, và vì sao giọng bình thản ấy làm cả dòng họ Buendía ở Macondo vừa thực vừa như mơ.

Câu thứ hai ở tầng này là về nhịp: "Có chương nào tác giả chạy rất nhanh qua nhiều năm, có chương nào dừng rất lâu ở một buổi chiều? Vì sao?" Người đọc phổ thông ít khi để ý nhịp, nhưng khi được hỏi, họ nhận ra ngay những chỗ mình đã thấy "lạ mà không biết tại sao".

Câu thứ ba, dành cho buổi bàn đã sôi nổi: "Nếu được xóa một chương, bạn xóa chương nào? Cuốn sách mất gì?" Câu này vui, ai cũng có ý kiến, và câu trả lời thường cho thấy chương bị ghét nhất lại đang gánh một việc quan trọng. Đây là cách học đọc sâu mà không ai phải giảng.

Đổi câu chung thành câu riêng cho từng cuốn

Khung câu hỏi chỉ là xương. Trước buổi gặp, người dẫn dành nửa giờ đổi mỗi câu chung thành câu bám vào cuốn sách tháng đó:

Câu chungĐổi cho cuốn cụ thể
Nhân vật nào bạn đồng cảm nhất?Những người khốn khổ: bạn đứng về phía Jean Valjean hay hiểu được Javert nhiều hơn khi gấp sách?
Có chỗ nào bạn thấy tác giả đang cười cợt không?Số đỏ: đoạn nào làm bạn bật cười, và cười xong có thấy ngượng không?
Lựa chọn khó nhất của nhân vật là gì?Tắt đèn: trong những lần chị Dậu phải chọn, lần nào làm bạn nặng lòng nhất?
Cuốn sách này còn đúng với hôm nay không?Tội ác và hình phạt: ngày nay có ai tự cho mình đứng trên luật lệ như anh sinh viên ấy không, và họ tự biện hộ thế nào?
Có chi tiết nào lặp lại nhiều lần?Trăm năm cô đơn: những cái tên đặt lặp lại qua các đời trong nhà Buendía làm bạn rối hay làm bạn hiểu điều gì?

Đổi câu như vậy có lợi hai đường: câu riêng giúp người đọc nhớ lại đúng đoạn, và cho thấy người dẫn đã đọc kỹ, nên cả nhóm cũng đọc kỹ hơn ở tháng sau. Nhưng đừng đổi đến mức câu hỏi lộ ra quan điểm của người dẫn; câu hỏi tốt vẫn phải để ngỏ.

Câu hỏi cho truyện ngắn và tập truyện

Nhiều nhóm xen truyện ngắn vào lịch để đổi nhịp, nhất là truyện ngắn Việt Nam: Chí Phèo của Nam Cao, Hai đứa trẻ của Thạch Lam. Truyện ngắn đọc trong một buổi tối, ai cũng đọc xong, nên câu hỏi có thể đi sâu vào từng chi tiết nhỏ mà tiểu thuyết không cho phép. Một câu rất hợp: "Nếu chỉ được giữ lại một chi tiết trong truyện, bạn giữ chi tiết nào?" Với Hai đứa trẻ, người thì giữ ngọn đèn con của chị Tí, người giữ chuyến tàu đêm, và mỗi lựa chọn kéo theo một cách hiểu cả truyện.

Truyện ngắn còn hợp với một việc mà tiểu thuyết khó làm: đọc to trong buổi gặp. Một người đọc to đoạn mở đầu, cả nhóm nghe lại giọng văn bằng tai, rồi mới bàn. Đọc to làm lộ ra nhịp câu, chỗ ngắt, những chữ lặp lại mà đọc thầm hay lướt qua. Nhóm có người lớn tuổi thì để họ đọc; giọng đọc chậm và có hơi của người từng đọc truyện cho con cháu làm cả phòng lặng hẳn.

Với một tập truyện, đừng bàn hết. Chọn trước hai ba truyện, ghi rõ trong tin nhắn, để ai cũng đọc đúng những truyện đó. Bàn tập truyện mà mỗi người đọc một truyện khác nhau thì buổi gặp thành mỗi người tự kể, không ai nói chuyện được với ai.

Sai hay gặp khi dùng câu hỏi

Có câu hỏi hay rồi vẫn có thể làm hỏng buổi bàn. Những lỗi người dẫn hay mắc:

  • Đọc câu hỏi như đọc đề. Đọc liền một mạch câu một, câu hai, câu ba làm buổi gặp thành vấn đáp. Nên hỏi một câu, để nó trôi đến khi hết chuyện, rồi mới hỏi câu sau.
  • Tự trả lời câu hỏi của mình khi phòng im. Im lặng mười giây là bình thường, người ta đang nghĩ. Người dẫn chen vào trả lời là lần sau không ai cần nghĩ nữa.
  • Hỏi về cái kết khi có người chưa đọc xong mà không báo trước. Chỉ cần nói "Giờ mình bàn về đoạn cuối nhé", người chưa đọc tự chọn nghe hay không.
  • Giữ câu hỏi đến cùng dù cả nhóm đang nói chuyện hay. Bộ câu hỏi là để đỡ lúc hết chuyện, không phải lịch trình bắt buộc. Buổi bàn hay nhất có khi chỉ dùng hai câu.
  • Mượn nguyên bộ câu hỏi in sẵn từ đâu đó mà không đọc lại. Câu hỏi soạn cho học sinh thi cử thường là câu có đáp án đúng, đem ra nhóm người lớn sẽ thấy nặng nề.

Cách tự kiểm sau buổi: đánh dấu câu nào làm nhóm nói lâu nhất và câu nào chết ngay. Sau ba bốn buổi, người dẫn sẽ thấy rõ kiểu câu nào hợp với nhóm mình, và soạn nhanh hơn hẳn.

Câu hỏi thường gặp

Một buổi thảo luận tiểu thuyết nên chuẩn bị bao nhiêu câu hỏi?

Sáu đến tám câu là đủ cho buổi chín mươi phút. Phần lớn buổi chỉ dùng hết bốn năm câu, phần còn lại để dự phòng khi nhóm hết chuyện. Soạn hai mươi câu chỉ làm người dẫn sốt ruột muốn dùng hết.

Có nên gửi câu hỏi cho cả nhóm trước buổi gặp không?

Nên gửi hai ba câu chính trước một tuần, không gửi hết. Gửi trước giúp người ít nói có thời gian nghĩ, nhưng gửi hết thì buổi gặp thành đọc lại câu trả lời đã soạn, mất đi sự bất ngờ.

Làm sao hỏi về cái kết mà không làm phiền người chưa đọc xong?

Chia buổi làm hai phần, nửa đầu bàn về phần đầu cuốn sách, nửa sau báo rõ là sẽ nói đến kết. Người chưa đọc xong tự chọn nghe tiếp hay ra ngoài pha trà một lúc.

Câu hỏi về cách kể có quá khó với người đọc phổ thông không?

Không, nếu hỏi bằng lời thường. Thay vì nói thuật ngữ, hãy hỏi truyện kể qua mắt ai, chương nào chạy nhanh, chương nào dừng lâu. Người đọc phổ thông cảm được những điều đó rất rõ, chỉ là chưa ai hỏi họ.

Có nên đọc phân tích, phê bình trước khi dẫn buổi không?

Đọc thêm thì tốt cho người dẫn, nhưng đừng mang ý của nhà phê bình ra làm đáp án. Có thể nhắc một ý như một góc nhìn để cả nhóm đồng tình hoặc cãi lại. Nhóm đọc là chỗ cho ý kiến của người đọc thường.

Khi mọi người đều đồng ý với nhau thì hỏi gì tiếp?

Hỏi ngược: nếu phải bênh vực điều ngược lại thì bạn sẽ nói gì. Hoặc hỏi về nhân vật phụ ít ai nhắc tới. Đồng ý quá nhanh thường là dấu hiệu câu hỏi còn quá chung, cần bám vào một đoạn cụ thể hơn.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138