Đi chợ sách cũ cho hiệu quả là đến sớm lúc người bán vừa bày, mang theo danh sách những cuốn đang tìm, lật mỗi cuốn theo một thứ tự cố định trong khoảng nửa phút, và hỏi người bán những câu cụ thể về nguồn sách thay vì hỏi chung chung "có sách hay không". Mang sách về thì để riêng vài ngày trước khi xếp lên kệ, vì sách từ kho cũ hay mang theo ẩm và mọt.
Chợ sách cũ cuối tuần, dù là một dãy bàn trong con hẻm hay mấy tấm bạt trải dọc vỉa hè, đều có nhịp riêng mà người đi lâu mới quen. Người mới hay đi lúc trưa nắng, lật lung tung, mua theo cảm hứng, về nhà mới thấy mốc. Bài này đi theo một buổi sáng, từ lúc ra khỏi nhà tới lúc sách nằm yên trên kệ.
Chuẩn bị trước khi ra khỏi nhà
Mười phút chuẩn bị ở nhà giúp buổi sáng ở chợ đỡ lạc. Người đi chợ sách lâu năm thường mang theo:
- Danh sách đang tìm. Một trang sổ hoặc ghi chú trên điện thoại, liệt kê những cuốn, những tác giả, những mảng mình đang để ý. Không có danh sách, bạn sẽ mua theo cảm hứng và về nhà thấy trùng sách đã có.
- Danh sách đã có. Nhiều người quên cái này. Nếu bạn sưu tầm một tác giả, hãy ghi luôn những bản đã có, kèm lần in, để khỏi mua trùng.
- Túi vải và vài tờ giấy báo cũ. Túi ni lông kín làm hơi ẩm từ sách đọng lại; túi vải thoáng hơn. Giấy báo để bọc riêng cuốn nào nghi có mốc, không cho chạm sách khác.
- Kính lúp nhỏ, đèn pin điện thoại. Để đọc dòng chữ nhỏ ở trang cuối và soi gáy dưới bóng râm.
- Khăn ướt hoặc nước rửa tay. Lật sách cũ một buổi sáng là tay đen bụi; rửa tay trước khi cầm vào cuốn bạn định mua.
- Một khoản chi đã định sẵn trong đầu. Không phải để mặc cả, mà để tự dừng lại đúng lúc.
Không cần mang theo cả ba lô to. Đi chợ sách mà mang túi lớn là tự cho phép mình mua nhiều hơn mình đọc được.
Đến giờ nào và đi theo thứ tự nào
Chợ sách cũ cuối tuần thường đông người lúc giữa buổi sáng, nhưng những cuốn đáng chú ý nhất thường đến tay người đến sớm. Lý do là người bán bày hàng mới, thùng mới gom về, ngay từ đầu buổi; những người chơi sách lâu năm biết điều đó nên đến từ lúc người bán còn đang mở bạt. Đến sớm còn có cái lợi khác: trời mát, người bán chưa bận, có thời gian nói chuyện.
Đi theo thứ tự cũng quan trọng. Một cách nhiều người dùng là đi một vòng nhanh toàn chợ, chỉ nhìn gáy, không dừng lâu ở đâu, ghi nhớ hai ba chỗ có vẻ hợp mảng mình tìm. Vòng thứ hai mới quay lại những chỗ đó, lật kỹ. Cách này tránh được chuyện sa vào sạp đầu tiên cả tiếng đồng hồ rồi không còn sức xem phần còn lại.
Để ý những thùng sách chưa bày lên kệ, để dưới gầm bàn hay sau lưng người bán. Đó thường là hàng vừa gom về, chưa phân loại. Hỏi một câu nhẹ: "Thùng này anh mới lấy về hả, em xem được không?" Phần lớn người bán sẽ gật, miễn bạn xếp lại gọn gàng sau khi xem.
Ngày mưa cũng đáng đi, miễn là chợ còn bày. Ít người đi nên người bán rảnh, sẵn lòng mở thùng cho xem. Chỉ cần nhớ đừng lật sách bằng tay ướt, và bọc kỹ những cuốn mua được trước khi ra về.
Lật một cuốn trong khoảng ba mươi giây
Khi đã quen, mỗi cuốn chỉ cần chừng nửa phút. Thứ tự dưới đây giúp không bỏ sót những chỗ quan trọng:
- Nhìn gáy và bìa: có rách, có ẩm, có vết nước loang không. Gáy bạc màu một bên là sách từng đứng sát cửa sổ.
- Đưa lên gần mũi một chút: mùi hắc, mùi ẩm nồng là dấu mốc; mùi giấy cũ khô thì bình thường.
- Lật ra trang cuối, đọc lần in, khổ sách, số lượng in. Sách ngoại văn thì xem mặt sau trang tên sách.
- Mở giữa sách, nhìn vào gáy: khâu chỉ hay dán keo, có bung tay không, có bột mịn hay lỗ nhỏ không. Bột mịn và lỗ nhỏ là dấu mọt.
- Lướt nhanh mép giấy bằng ngón cái: có trang thiếu, trang rách, trang dính nhau không.
- Xem trang đầu: có chữ ký, lời tặng, dấu tủ sách, dấu thư viện không.
Cuốn nào qua được sáu bước mà bạn vẫn muốn, đặt riêng sang một bên. Cuối vòng mới quyết định mua cuốn nào trong chồng đã chọn. Cách này giúp bạn so các cuốn với nhau thay vì mua ngay cuốn đầu tiên thấy được.
Câu hỏi nên nói với người bán
Hỏi nguồn sách. "Mấy cuốn này anh gom từ một nhà hay nhiều chỗ vậy anh?" Sách gom từ một nhà thường có cùng gu, cùng dấu tủ sách; biết nguồn giúp bạn đoán còn gì đáng xem.
Hỏi cuốn bạn đang tìm, cụ thể. Thay vì "anh có sách văn học cũ không", hãy nói tên tác giả hay tên sách: "Anh có gặp sách của Thạch Lam bản đời cũ không, em đang tìm." Người bán nhớ người hỏi cụ thể, lần sau gom được sẽ để dành.
Hỏi về tình trạng. "Cuốn này gáy có bung không anh, em lật thấy hơi lỏng." Người bán thật thà sẽ nói rõ, có khi còn chỉ thêm chỗ rách bạn chưa thấy.
Hỏi lần sau. "Tuần sau anh có ra không, em quay lại xem thùng mới." Một người khách quay lại đều đặn là người được người bán nhớ mặt và để ý giúp.
Nói thật khi không mua. "Em xem thôi, cuốn này nhà em có rồi, cảm ơn anh." Lịch sự với người bán lúc không mua quan trọng không kém lúc mua.
Trả giá lịch sự và những điều không nên nói
Ở chợ sách cũ, trả giá là chuyện bình thường, nhưng cách nói quyết định bạn có được người bán quý hay không. Người mua lâu năm thường gom vài cuốn rồi hỏi chung một lần, nói nhẹ nhàng, không chê bai cuốn sách để ép giá. Chê một cuốn sách mình đang muốn mua là cách nhanh nhất làm người bán mất thiện cảm, và họ nhớ rất lâu.
Có vài câu nên tránh. Đừng nói "sách cũ nát vậy mà" khi bạn vẫn muốn mua; đừng nói "trên mạng người ta bán rẻ hơn"; đừng mở điện thoại tra giá ngay trước mặt người bán. Những câu ấy biến buổi đi chợ thành một cuộc mặc cả căng thẳng, trong khi cái bạn cần lâu dài là một người bán chịu để dành sách cho mình.
Nếu không đồng ý được với nhau, cảm ơn và đặt sách lại đúng chỗ. Người chơi sách lâu năm biết rằng có những cuốn mình bỏ qua hôm nay, vài tháng sau lại gặp ở sạp khác. Còn có những cuốn không bao giờ gặp lại, và đó là phần của cuộc chơi, không cần tiếc mãi.
Một điều nữa người bán sách cũ rất quý: khách xếp lại sách sau khi xem. Lật một chồng sách rồi để ngổn ngang, gáy chổng lên, bìa gập lại, là để lại việc cho người bán và làm sách hư thêm. Xếp lại gọn, đúng chiều, đúng chỗ, là cách bạn nói với người bán rằng mình cũng thương sách như họ. Người bán nhớ những vị khách như vậy, và thường dành cho họ những cuốn tốt nhất trong thùng mới.
Mang sách về: để riêng trước khi lên kệ
Cuốn sách cũ vừa mua về chưa nên xếp ngay vào kệ. Sách từ kho, từ thùng giấy để lâu, từ nhà ẩm thường mang theo hơi nước, bào tử mốc, có khi cả trứng mọt. Đặt ngay cạnh những cuốn đang khoẻ trên kệ là mời chúng sang nhà mới.
Cách làm đơn giản: dành một góc bàn hay một khay riêng ở chỗ thoáng, có gió nhẹ, không nắng gắt. Đặt sách đứng hé mở cho không khí vào giữa các trang. Để như vậy vài ngày tới một tuần, mỗi ngày nhìn qua một lần: có đốm trắng hiện ra không, có bột rơi ra từ gáy không, mùi có nhẹ đi không. Lấy chổi lông mềm phủi bụi mép sách từ gáy ra ngoài.
Cuốn nào sau một tuần vẫn có mùi hắc, vẫn thấy bột mịn rơi ra, thì giữ riêng thêm, đừng vội xếp chung. Nếu thấy dấu mọt rõ ràng ở nhiều trang, hãy cân nhắc chuyện giữ cuốn đó, hoặc hỏi người làm nghề phục chế. Đừng xịt thuốc côn trùng lên sách. Cuối cùng, ghi vào sổ: ngày mua, ở đâu, tình trạng lúc mua. Mấy dòng này về sau rất có ích.
Đi chợ sách cũ cùng trẻ con hay cùng bạn
Nhiều người muốn rủ con hay bạn bè đi chợ sách cũ cùng, rồi buổi sáng thành một cuộc kéo nhau về sớm vì người đi cùng chán. Muốn đi chung cho vui, hãy chia việc ngay từ đầu. Với trẻ con, giao cho con một nhiệm vụ nhỏ của riêng con: tìm một cuốn truyện tranh bìa có con mèo, tìm một cuốn sách mỏng nhất cả sạp, chọn một cuốn mà con muốn bố mẹ đọc cho nghe tối nay. Trẻ có việc thì đi được lâu, và tự học cách lật sách nhẹ tay.
Dặn con mấy điều trước khi đi: cầm sách bằng hai tay, không kéo sách từ đầu gáy, xem xong đặt lại đúng chỗ, hỏi người bán trước khi mở thùng. Những thói quen này người lớn đi chợ sách lâu năm mới có, trẻ học từ nhỏ thì giữ mãi. Rửa tay cho con sau buổi đi, vì bụi sách cũ bám nhiều.
Với bạn bè, đi chung có cái lợi là bốn mắt hơn hai mắt. Mỗi người mang danh sách của mình, đi một vòng riêng, rồi hẹn gặp ở một quán nước đầu hẻm, mỗi người kể mình thấy gì ở sạp nào. Có khi bạn thấy đúng cuốn người kia đang tìm mà người kia đã đi lướt qua. Một buổi sáng như vậy thường vui hơn và tìm được nhiều hơn một buổi đi một mình.
Câu hỏi thường gặp
Đi chợ sách cũ giờ nào thì dễ gặp sách hay?
Nên đến sớm, lúc người bán vừa bày hàng và mở thùng mới gom về. Những cuốn đáng chú ý thường đến tay người đến sớm, và lúc đó người bán cũng rảnh để nói chuyện. Giữa buổi sáng đông người hơn và hàng đã bị lật nhiều.
Lật một cuốn sách cũ nên xem những chỗ nào?
Xem gáy và bìa có rách, có vết nước không, ngửi xem có mùi mốc không, rồi lật ra trang cuối đọc lần in. Mở giữa sách nhìn gáy xem khâu hay dán, có bột mịn hay lỗ mọt không. Cuối cùng lướt mép giấy xem thiếu trang và xem trang đầu có chữ ký hay dấu thư viện không.
Nên hỏi người bán sách cũ những gì?
Hỏi nguồn sách gom từ đâu, hỏi cụ thể tên tác giả hay tên sách bạn đang tìm, và hỏi về tình trạng cuốn bạn định mua. Hỏi thêm lần sau họ có bày không để quay lại. Câu hỏi càng cụ thể, người bán càng nhớ và để dành giúp bạn.
Có nên trả giá khi mua sách cũ không?
Trả giá ở chợ sách cũ là chuyện bình thường, nhưng nên nói nhẹ nhàng, gom vài cuốn rồi hỏi chung một lần. Đừng chê cuốn sách mình đang muốn mua và đừng tra giá trên điện thoại trước mặt người bán. Không thoả thuận được thì cảm ơn và đặt sách lại đúng chỗ.
Sách cũ mua về có nên xếp ngay lên kệ không?
Không nên. Nên để riêng ở chỗ thoáng vài ngày tới một tuần, sách đứng hé mở, mỗi ngày nhìn qua xem có đốm mốc hay bột mọt không. Phủi bụi mép bằng chổi lông mềm. Cuốn nào vẫn có mùi hắc hay dấu mọt thì giữ riêng thêm.
Người mới đi chợ sách cũ hay mắc lỗi gì?
Lỗi hay gặp nhất là đi không có danh sách nên mua theo cảm hứng và mua trùng sách đã có. Lỗi thứ hai là sa vào sạp đầu tiên quá lâu. Lỗi thứ ba là xếp sách mới mua lên kệ ngay, làm mốc và mọt lây sang sách khác.