Muốn đọc văn học Việt Nam viết về chiến tranh khi đã lớn, hãy bắt đầu từ những tác phẩm nhìn vào số phận từng con người: truyện ngắn Những ngôi sao xa xôi, Chiếc lược ngà, cuốn nhật ký của bác sĩ Đặng Thùy Trâm, rồi mới tới tiểu thuyết nặng hơn như Nỗi buồn chiến tranh của Bảo Ninh. Đi từ ngắn tới dài, từ trong trẻo tới day dứt, người đọc sẽ không bị choáng và có thời gian để thấm.
Ở trường, văn chương chiến tranh thường được học qua những đoạn trích về lòng dũng cảm. Khi lớn lên, nhiều người quay lại và thấy những trang ấy nói nhiều hơn thế: về tuổi trẻ, về tình yêu bị gián đoạn, về những gia đình chờ đợi, về người trở về mà không hoàn toàn trở về. Bài này gợi ý một lộ trình đọc và cách đọc cho người trưởng thành, nhất là khi trong nhà còn ông bà, cha mẹ từng đi qua những năm tháng ấy.
Vì sao đọc lại khi lớn thấy khác
Đọc lúc mười lăm tuổi, ta thường chú ý vào hành động: trận đánh, chiến công, sự hy sinh. Đọc lúc ba mươi, bốn mươi tuổi, khi đã có con, đã mất người thân, đã biết chờ một người đi xa, ta chú ý vào những thứ khác: một lá thư, một bữa cơm, một đứa trẻ không nhận ra cha. Văn chương chiến tranh hay nhất của Việt Nam viết rất nhiều về những điều nhỏ ấy, chỉ là hồi đi học ta chưa đủ trải nghiệm để dừng lại.
Một lý do nữa: nhiều gia đình có người từng đi lính, đi thanh niên xung phong, làm y tá, làm dân công. Họ thường ít kể. Đọc những cuốn sách này giúp người con, người cháu hiểu một phần thế giới mà người thân của mình đã sống, và có khi tìm được cách mở lời hỏi chuyện mà trước đây không biết bắt đầu từ đâu.
Người đọc trưởng thành cũng đọc chậm hơn, chịu được những trang buồn hơn. Có những tác phẩm học sinh đọc sẽ thấy rối và nặng, nhưng người lớn đọc lại thấy đó là sự thật được nói ra một cách can đảm. Văn học không thay được lịch sử, nhưng giữ lại được cảm giác của con người trong lịch sử, điều mà sách giáo khoa khó làm.
Năm tác phẩm và mỗi cuốn mở ra điều gì
Những ngôi sao xa xôi của Lê Minh Khuê. Ba cô gái thanh niên xung phong, Phương Định, Nho và chị Thao, sống trong một hang đá trên cao điểm, ngày ngày ra mặt đường đo hố bom và phá bom. Giữa hiểm nguy, các cô vẫn hát, vẫn làm duyên, vẫn nhớ nhà. Truyện ngắn, trong trẻo, là cửa vào nhẹ nhàng nhất.
Chiếc lược ngà của Nguyễn Quang Sáng. Ông Sáu đi kháng chiến, nhiều năm sau mới về thăm nhà, nhưng bé Thu, đứa con gái nhỏ, không chịu nhận cha vì vết thẹo trên mặt ông. Câu chuyện về tình cha con này làm rất nhiều người cha đọc lại phải dừng. Phần kết xin để bạn tự đọc.
Nhật ký Đặng Thùy Trâm. Những trang nhật ký thật của một nữ bác sĩ trẻ phục vụ ở một bệnh xá giữa vùng chiến sự miền Trung. Không phải văn chương được hư cấu, mà là ghi chép của một người trẻ về công việc, về đồng đội, về nỗi nhớ gia đình và những băn khoăn rất riêng. Đọc ít một, mỗi tối vài trang.
Rừng xà nu của Nguyễn Trung Thành. Truyện về làng Xô Man ở Tây Nguyên và Tnú, một người con của làng, qua lời kể của cụ Mết bên bếp lửa. Hình ảnh rừng xà nu bị thương mà vẫn mọc lên ám ảnh người đọc rất lâu. Đọc lại khi lớn để thấy cách kể chuyện như một sử thi của núi rừng.
Nỗi buồn chiến tranh của Bảo Ninh. Tiểu thuyết về Kiên, một người lính sống sót trở về và trở thành người viết, bị ký ức kéo ngược mãi về những năm tháng chiến trận và mối tình tuổi học trò với Phương. Kể không theo trình tự thời gian, nhiều đoạn rất nặng. Đây là cuốn nên để cuối cùng.
Lộ trình đọc gợi ý cho người mới quay lại
Thứ tự dưới đây đi từ ngắn tới dài, từ nhẹ tới nặng. Mỗi cuốn nên cách nhau ít nhất vài ngày, xen một cuốn sách nhẹ nếu thấy cần:
| Chặng | Đọc gì | Thời gian | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| 1 | Những ngôi sao xa xôi | Một buổi | Hợp để đọc cùng con tuổi cấp hai, cấp ba |
| 2 | Chiếc lược ngà | Một buổi | Đọc to trong gia đình rất hợp |
| 3 | Rừng xà nu | Một buổi | Đọc chậm phần cụ Mết kể chuyện |
| 4 | Nhật ký Đặng Thùy Trâm | Hai ba tuần, mỗi tối vài trang | Đừng đọc dồn, để mỗi ngày nhật ký là một ngày đọc |
| 5 | Nỗi buồn chiến tranh | Một đến hai tuần | Ghi chú các mốc thời gian vì truyện kể đan xen |
Với Nỗi buồn chiến tranh, mẹo của người đọc lâu năm là kẹp một tờ giấy chia hai cột: một cột ghi những gì Kiên đang làm ở hiện tại, một cột ghi những đoạn hồi ức. Truyện nhảy qua lại liên tục, có tờ giấy ấy bạn sẽ không bị lạc và thấy được cái cấu trúc rất có chủ ý của tác giả.
Ai chưa nên đọc và đọc thế nào cho nhẹ lòng
Văn học chiến tranh có những trang về cái chết, vết thương, mất mát. Vài lưu ý trước khi mở sách:
- Trẻ dưới mười hai tuổi chỉ nên đọc những truyện ngắn trong trẻo như Những ngôi sao xa xôi, có cha mẹ ngồi cùng. Nỗi buồn chiến tranh dành cho người đã trưởng thành.
- Người đang trải qua mất mát lớn, vừa mất người thân, nên đợi một thời gian. Những trang về chia ly có thể chạm vào vết thương còn mới.
- Người cao tuổi từng đi qua chiến tranh có thể xúc động mạnh khi đọc. Nếu đọc to cho ông bà nghe, hãy chọn đoạn ngắn và dừng khi ông bà muốn dừng.
- Đọc vào ban ngày hoặc đầu buổi tối, đừng đọc những trang nặng ngay trước khi ngủ.
- Đọc xong một cuốn nặng, đọc tiếp một cuốn nhẹ, như tùy bút hay truyện ngắn đời thường, để cân lại.
Đọc văn chương chiến tranh không phải để chịu đựng. Nếu thấy quá nặng, gấp sách lại là bình thường, vài tháng sau quay lại. Cuốn sách vẫn ở đó.
Đọc cùng người trong nhà từng đi qua những năm ấy
Một cách đọc đặc biệt dành cho những gia đình có ông, bà, cha, mẹ từng ở chiến trường hay hậu phương: đọc một truyện ngắn, rồi hỏi một câu thật nhỏ. Ví dụ đọc xong Những ngôi sao xa xôi, hỏi bà: "Hồi đó bà có quen ai làm thanh niên xung phong không?" Đọc xong Chiếc lược ngà, hỏi ông: "Hồi ông đi xa, ở nhà ai giữ thư của ông?"
Đừng hỏi những câu lớn như chiến tranh thế nào, ông có sợ không. Câu hỏi lớn khiến người ta im lặng. Câu hỏi nhỏ, về một bữa ăn, một lá thư, một người bạn, mới mở ra được chuyện. Và hãy chuẩn bị tinh thần rằng có những chuyện người thân không muốn kể; khi đó chỉ cần cảm ơn và để dành lần khác.
Nếu người thân đồng ý, ghi lại lời kể vào một cuốn sổ, kèm ngày tháng. Nhiều gia đình sau vài năm có được một tập ghi chép quý hơn mọi cuốn sách trên kệ. Cuốn sách văn học, khi ấy, chỉ là cái cớ ban đầu, nhưng là cái cớ cần thiết.
Giữ những cuốn sách chiến tranh cũ trong tủ nhà
Nhiều gia đình còn giữ những cuốn truyện về người lính in từ nhiều chục năm trước: giấy mỏng, ngả vàng sậm ở mép, bìa mềm đã sờn, có khi kèm dòng chữ ký tên chủ sách ở trang đầu. Với người chơi sách, những cuốn ấy quý không phải vì hiếm mà vì dấu vết người đọc trước: một đoạn gạch chân bằng bút bi, một tờ giấy ghi địa chỉ kẹp giữa trang, một bông hoa ép đã khô thành màu nâu.
Nếu tìm thấy những cuốn như vậy trong tủ của ông bà, đừng vội đem đọc rồi để lăn lóc. Giấy cũ in trên loại giấy rẻ thời thiếu thốn rất giòn, lật mạnh là gãy. Đọc thì nên dùng một bản in mới, còn bản cũ cất riêng, dựng thẳng trên kệ cách tường một khoảng, tránh chỗ ẩm và nắng chiếu. Những tờ giấy kẹp, bông hoa ép thì để nguyên chỗ cũ, đó là một phần câu chuyện của cuốn sách.
Hỏi người thân về cuốn sách ấy cũng là một cách mở chuyện rất tự nhiên: "Cuốn này của ai trong nhà mình, mua hồi nào, ai đã đọc?" Nhiều khi câu trả lời là một câu chuyện dài mà cả nhà chưa từng nghe. Ghi câu chuyện ấy lên một tờ giấy, kẹp vào cuối sách, người đọc sau trong gia đình sẽ biết cuốn sách đã đi qua những tay ai.
Câu hỏi tự hỏi khi đọc và đọc tiếp gì
Sau mỗi tác phẩm, thử tự hỏi: nhân vật này bao nhiêu tuổi, và lúc mình bằng tuổi ấy mình đang làm gì? Điều gì nhân vật mong nhất, một bữa cơm, một lá thư, một người? Người ở nhà chờ nhân vật đang sống thế nào? Với Nỗi buồn chiến tranh, câu hỏi nặng hơn: sau tất cả, Kiên mất gì và giữ được gì? Những câu hỏi ấy giúp người đọc nhìn chiến tranh qua con người, không qua con số.
Đọc tiếp gì: nếu thích truyện ngắn, hãy tìm thêm Mảnh trăng cuối rừng của Nguyễn Minh Châu, câu chuyện về Lãm và cô gái tên Nguyệt trên một chuyến xe đêm, rất thơ. Nếu thích thơ, những bài thơ của người lính như Tây Tiến của Quang Dũng là cầu nối tự nhiên. Nếu muốn đọc về những năm sau chiến tranh, hãy sang văn học thời đổi mới, nơi các nhà văn nhìn vào đời thường của người trở về.
Và nếu có dịp, hãy đọc thêm những cuốn hồi ký, nhật ký khác của người thật. Văn hư cấu và ghi chép thật đặt cạnh nhau giúp người đọc thấy rõ hơn văn chương đã chọn giữ lại điều gì từ đời sống.
Câu hỏi thường gặp
Nên bắt đầu đọc văn học chiến tranh Việt Nam từ cuốn nào?
Nên bắt đầu từ truyện ngắn như Những ngôi sao xa xôi của Lê Minh Khuê hoặc Chiếc lược ngà của Nguyễn Quang Sáng. Truyện ngắn, nhẹ hơn, giúp bạn quen với đề tài trước khi đọc tiểu thuyết nặng như Nỗi buồn chiến tranh.
Nỗi buồn chiến tranh có khó đọc không?
Có khó hơn các truyện ngắn vì kể không theo trình tự thời gian và có nhiều đoạn rất nặng. Mẹo là ghi chú hai cột hiện tại và hồi ức trên một tờ giấy kẹp sách. Cuốn này nên dành cho người đọc đã trưởng thành.
Nhật ký Đặng Thùy Trâm nên đọc thế nào?
Nên đọc mỗi tối vài trang, đừng đọc dồn. Đây là nhật ký thật của một nữ bác sĩ trẻ nên mỗi trang là một ngày sống thật. Đọc chậm giúp người đọc cảm được nhịp đời của tác giả.
Có nên cho con nhỏ đọc văn học về chiến tranh không?
Trẻ dưới mười hai tuổi chỉ nên đọc những truyện ngắn trong trẻo, có cha mẹ ngồi cùng để trả lời câu hỏi. Các tiểu thuyết có cảnh nặng về mất mát và cái chết nên để khi con đã lớn hơn.
Làm sao dùng sách để hỏi chuyện ông bà từng đi qua chiến tranh?
Đọc một truyện ngắn rồi hỏi một câu thật nhỏ, về một lá thư, một bữa ăn, một người bạn. Tránh những câu lớn khiến người già im lặng. Nếu ông bà chưa muốn kể thì cảm ơn và để dành lần khác.
Đọc văn chiến tranh thấy nặng lòng thì có nên dừng không?
Nên dừng nếu thấy quá nặng, đó là phản ứng bình thường. Đọc xen một cuốn nhẹ như tùy bút hoặc truyện ngắn đời thường, vài tuần sau quay lại. Đọc văn chương chiến tranh là để hiểu, không phải để chịu đựng.