Nếu chỉ biết Nam Cao qua Chí Phèo và Lão Hạc, hãy đọc tiếp nhóm truyện ông viết về người trí thức nghèo: Trăng sáng, Đời thừa rồi tiểu thuyết Sống mòn, theo đúng thứ tự đó. Ba tác phẩm này kể về những người có học, có mơ ước, mà ngày nào cũng bị cơm áo kéo xuống. Người đã đi làm vài năm, từng phải chọn giữa việc mình thích và việc trả được tiền nhà, sẽ thấy Nam Cao như đang viết về chính mình.
Ở trường, Nam Cao hiện lên như nhà văn của nông dân khổ. Điều đó đúng nhưng mới là một nửa. Nửa còn lại, có khi thấm hơn với người đọc trưởng thành, là những trang ông soi vào người viết văn, người dạy học, những người tưởng có chữ thì đỡ khổ mà hoá ra khổ theo kiểu khác.
Hai truyện ai cũng biết, nhìn lại một lần
Chí Phèo kể về một người đàn ông ở làng Vũ Đại, đi tù về thành kẻ chuyên rạch mặt ăn vạ, làm tay sai cho Bá Kiến, cho tới khi gặp Thị Nở và một bát cháo hành. Lão Hạc kể về một ông lão nông có con trai bỏ đi làm phu đồn điền cao su, chỉ còn con chó Vàng làm bạn, và những ngày lão phải tính chuyện giữ mảnh vườn cho con. Hai truyện này bạn đã học, có khi đã thuộc từng đoạn.
Đọc lại khi lớn, bạn sẽ để ý một nhân vật hồi đi học ít ai chú ý: ông giáo trong Lão Hạc, người hàng xóm kể chuyện. Ông giáo cũng nghèo, cũng phải bán dần sách của mình, và có những dòng ông tự nói với mình về chuyện con người dễ trở nên ích kỷ khi khổ quá. Chính ông giáo là cây cầu dẫn sang nhóm truyện về trí thức, vì ông là bóng dáng của rất nhiều nhân vật Nam Cao về sau.
Lời khuyên của người đọc lâu năm: đọc lại Lão Hạc trước tiên, chỉ mất vài chục phút, rồi chuyển ngay sang Trăng sáng. Bạn sẽ thấy giọng kể quen thuộc ấy, cái giọng lạnh mà thương, đang hướng vào một kiểu người khác.
Ba tác phẩm về người có chữ mà nghèo
Trăng sáng. Một truyện ngắn về Điền, người viết văn muốn viết những trang đẹp như ánh trăng, nhưng mỗi lần ngồi vào bàn là nghe tiếng vợ cằn nhằn chuyện tiền, tiếng con khóc đói. Truyện ngắn, đọc một hơi, giống như một lời tự thú của người cầm bút về việc nên viết cái gì. Hợp để mở đầu vì nó đặt câu hỏi mà hai tác phẩm sau sẽ đào sâu.
Đời thừa. Hộ là nhà văn, từng có hoài bão viết một tác phẩm để đời, nhưng vì cưu mang Từ, một người phụ nữ bị phụ tình có con nhỏ, rồi thành gia đình, anh phải viết vội, viết nhiều để kiếm tiền. Anh khinh chính những trang mình viết, rồi trút sự bế tắc lên người mình thương nhất. Truyện này đọc lúc đã có gia đình sẽ thấy đau theo một cách rất riêng.
Sống mòn. Tiểu thuyết về Thứ, một thầy giáo dạy trường tư ở vùng ven Hà Nội, sống chung với vài đồng nghiệp cũng nghèo như mình. Không có biến cố lớn, chỉ là những ngày tính từng đồng, những ghen tị nhỏ, những giấc mơ đi xa rồi lại thôi. Đúng như cái tên, đời người mòn đi từng chút. Đây là cuốn dày nhất trong nhóm, và là cuốn người đọc trưởng thành hay nhắc lại nhiều năm sau.
Vì sao nhóm truyện này hợp với người đi làm
Nhiều người đọc Sống mòn lần đầu khi đã ngoài ba mươi kể lại một cảm giác giống nhau: khó chịu, vì thấy mình trong đó. Thứ không phải người xấu. Thứ có học, có lòng tự trọng, muốn sống cho ra sống. Nhưng ngày qua ngày, những lo toan nhỏ ăn dần vào anh, làm anh tính toán, cáu gắt, rồi tự xấu hổ vì đã tính toán và cáu gắt. Ai từng làm một công việc ổn định mà không vui, từng hứa với mình năm sau sẽ khác, sẽ hiểu ngay.
Đời thừa thì chạm vào chỗ khác: cái giá của lòng tốt. Hộ cưu mang người khác là thật lòng, nhưng chính sự cưu mang ấy làm anh không còn là người mình muốn trở thành. Truyện không trả lời anh nên làm gì. Nó chỉ cho ta thấy hai điều tốt đẹp có thể giằng xé nhau thế nào trong một con người.
Cái hay của Nam Cao là ông không thương hại nhân vật từ trên cao. Ông đứng ngay bên cạnh, thấy cả cái tốt lẫn cái hèn, và viết ra bằng giọng tỉnh táo đến lạnh. Đọc xong, bạn không thấy được an ủi, nhưng thấy được hiểu. Với người đang mắc kẹt trong nỗi lo cơm áo, đôi khi được hiểu lại cần hơn được an ủi.
Một chi tiết người đọc lâu năm hay nhắc: nhân vật của Nam Cao thường tự nói với mình rất nhiều. Những đoạn độc thoại ấy dài, đôi khi lặp, và người đọc vội hay lướt qua để tìm sự kiện. Đừng lướt. Chính trong những đoạn tự vấn đó Nam Cao đặt những câu nặng ký nhất về lòng tự trọng, về chuyện sống cho ra người, và chúng là lý do nhiều người giữ cuốn sách trên kệ cả đời, thỉnh thoảng lật lại một trang.
Đọc theo thứ tự nào, mỗi phần mất bao lâu
Đi từ ngắn tới dài, từ quen tới lạ. Một lịch đọc cho người chỉ có buổi tối:
| Thứ tự | Tác phẩm | Thời gian | Đọc để thấy gì |
|---|---|---|---|
| 1 | Lão Hạc, đọc lại | Một buổi ngắn | Nhân vật ông giáo kể chuyện |
| 2 | Trăng sáng | Một buổi ngắn | Câu hỏi viết cái đẹp hay viết sự thật |
| 3 | Đời thừa | Một buổi | Lòng tốt và hoài bão giằng nhau |
| 4 | Vài truyện ngắn khác như Một bữa no, Đôi mắt | Hai buổi | Nam Cao nhìn người nghèo và người viết từ nhiều phía |
| 5 | Sống mòn | Một đến hai tuần | Đời người mòn đi trong những ngày giống nhau |
Sống mòn không có cao trào để kéo người đọc đi. Mẹo là đọc mỗi tối một hai chương, đừng cố đọc dồn. Cuốn sách được viết để thấm từ từ, đọc nhanh quá sẽ thấy dài và buồn ngủ. Nhiều người đọc kẹp một tờ giấy ghi tên ba bốn người bạn đồng nghiệp sống chung với Thứ, vì họ xuất hiện xen kẽ và khá giống nhau lúc đầu.
Một buổi tối hai vợ chồng cùng đọc Đời thừa
Đời thừa là truyện hợp để đọc chung hơn cả trong nhóm này, vì nó kể về một gia đình nhỏ. Hình dung một cặp vợ chồng ngoài ba mươi ở một căn hộ chung cư, con đã ngủ, mỗi người một bản hoặc chuyền tay nhau một bản. Truyện không dài, đọc trong một buổi tối là xong. Điều thú vị nằm ở chỗ người chồng và người vợ thường dừng lại ở những đoạn khác nhau.
Người đọc là đàn ông hay thấy mình trong Hộ: cái tự ái của người muốn làm việc lớn mà phải chạy tiền từng tháng, cái bứt rứt khi biết mình đang viết ẩu, viết vội. Người đọc là phụ nữ hay dừng lâu ở Từ: người phụ nữ nhận lòng tốt rồi cả đời mang cảm giác mắc nợ, người chịu những cơn nóng giận mà không biết lỗi tại đâu. Cùng một truyện, hai người đọc kể ra hai câu chuyện.
Gấp sách lại, chỉ cần một câu hỏi để bắt đầu: "Nếu Hộ là người nhà mình, mình sẽ nói gì với anh ấy?" Đừng biến buổi nói chuyện thành buổi trách móc nhau. Nam Cao viết truyện này không để phân xử ai đúng ai sai, và người đọc cũng không nên dùng nó để phân xử. Nhiều cặp đôi kể rằng sau buổi tối như vậy, họ nói được với nhau vài điều mà bình thường khó mở lời, như chuyện tiền, chuyện công việc mình không thích, chuyện ước mơ bỏ dở.
Câu hỏi để tự hỏi khi đọc
Không cần trả lời thành bài. Chỉ để soi lại mình sau mỗi tác phẩm:
- Điền trong Trăng sáng cuối cùng nên viết về ánh trăng hay về tiếng con khóc? Nếu là mình thì sao?
- Hộ có đáng trách không, hay hoàn cảnh mới đáng trách? Mình có từng trút bực bội lên người thân như Hộ?
- Trong Sống mòn, chuyện nhỏ nào khiến Thứ thấy mình hèn nhất? Mình có chuyện nhỏ nào giống vậy?
- Ông giáo trong Lão Hạc và Thứ trong Sống mòn giống nhau ở đâu?
- Nếu Thứ sống hôm nay, anh làm nghề gì và mơ ước điều gì?
- Đọc xong, mình muốn thay đổi điều gì trong cách sống của mình, dù rất nhỏ?
Câu hỏi cuối là câu đáng giữ nhất. Nhiều người đọc kể rằng sau Sống mòn họ quyết định làm một việc nhỏ mà mình hoãn mãi, như học lại một thứ, viết lại vài trang, hay đơn giản là bớt gắt với người nhà.
Ai chưa nên đọc và đọc tiếp gì
Học sinh cấp hai đọc Sống mòn thường thấy chán, vì chưa có trải nghiệm để soi vào. Không phải lỗi của các em, chỉ là chưa tới lúc. Người đang trải qua giai đoạn rất buồn chán cũng nên cân nhắc: đọc Sống mòn khi tinh thần đã nặng có thể kéo bạn xuống thêm. Lúc ấy hãy đọc những truyện ngắn nhẹ hơn trước, như truyện Thạch Lam, rồi quay lại sau.
Đọc xong nhóm này, nếu thích chủ đề người trí thức và cơm áo, bạn có thể tìm thêm những truyện ngắn khác của chính Nam Cao, ông viết khá nhiều về người làm nghề dạy học, người viết văn ở tỉnh nhỏ. Nếu muốn so sánh với một giọng khác về đời sống thành thị nghèo cùng thời, hãy đọc Thạch Lam, nhẹ nhàng hơn, ít gắt hơn, như hai người bạn kể cùng một chuyện bằng hai giọng.
Còn nếu muốn nhìn sang văn học thế giới, những truyện về viên chức nhỏ trong văn học Nga thế kỷ mười chín là người họ hàng gần của Thứ và Hộ. Đọc xen một truyện ngắn của Chekhov sau Sống mòn, bạn sẽ thấy nỗi buồn của người nhỏ bé ở đâu cũng giống nhau đến lạ.
Câu hỏi thường gặp
Sống mòn của Nam Cao có khó đọc không?
Không khó về chữ, nhưng chậm vì gần như không có biến cố lớn. Đọc mỗi tối một hai chương sẽ dễ thấm hơn đọc dồn. Người đọc trưởng thành thường thấy cuốn này đáng đọc hơn nhiều so với lúc còn đi học.
Đời thừa và Trăng sáng nên đọc cái nào trước?
Nên đọc Trăng sáng trước vì ngắn và đặt ra câu hỏi về việc viết cái gì. Đời thừa đào sâu câu hỏi đó bằng một số phận cụ thể, đọc sau sẽ thấy hai truyện như hai chặng của cùng một suy nghĩ.
Ngoài Chí Phèo và Lão Hạc, Nam Cao còn truyện nào nên đọc?
Nên đọc Trăng sáng, Đời thừa, Một bữa no, Đôi mắt và tiểu thuyết Sống mòn. Nhóm truyện về người trí thức nghèo đặc biệt hợp với người đọc đã đi làm, vì chạm vào nỗi lo cơm áo rất gần đời sống hôm nay.
Có nên cho con tuổi cấp ba đọc Sống mòn không?
Có thể cho con đọc nếu con thích, nhưng đừng ép. Phần lớn học sinh chưa có trải nghiệm để thấm cuốn này. Đọc truyện ngắn Đời thừa trước sẽ giúp con thử giọng Nam Cao mà không quá dài.
Vì sao truyện Nam Cao đọc xong thấy nặng lòng?
Vì Nam Cao không an ủi người đọc. Ông kể thẳng cái tốt và cái hèn của nhân vật bằng giọng tỉnh táo. Cái nặng lòng đó là dấu hiệu bạn đã nhận ra mình trong truyện, và nhiều người thấy nó có ích hơn những câu chuyện dễ chịu.
Đọc Nam Cao nên chọn tuyển tập hay từng cuốn lẻ?
Tuyển tập truyện ngắn tiện hơn vì gom đủ Trăng sáng, Đời thừa, Lão Hạc, Chí Phèo trong một cuốn. Sống mòn là tiểu thuyết nên thường in riêng. Chọn bản chữ rõ, có ghi chú những từ cũ ít dùng.