Thạch Lam là nhà văn nên đọc khi bạn cần một thứ văn chương lặng, ấm và tinh: bắt đầu bằng Hai đứa trẻ, Gió lạnh đầu mùa, rồi đọc tiếp những truyện ít được nhắc như Dưới bóng hoàng lan, Nhà mẹ Lê, Cô hàng xén. Mỗi truyện chỉ đọc trong mười lăm hai mươi phút, nhưng nên đọc một truyện mỗi tối rồi để đó, đừng đọc liền cả tập. Truyện Thạch Lam không có biến cố lớn, cái hay nằm ở cảm giác còn đọng lại sau khi gấp sách.
Thạch Lam là thành viên Tự lực văn đoàn, em ruột của Nhất Linh và Hoàng Đạo, nhưng giọng văn của ông khác hẳn những tiểu thuyết luận đề của nhóm. Bài này gợi ý đọc truyện nào trước, đọc thế nào cho thấm, và từ Thạch Lam đi sang Tự lực văn đoàn ra sao.
Vì sao truyện Thạch Lam hợp với người đọc trưởng thành
Hồi đi học, Hai đứa trẻ thường được dạy như một bài về cảnh phố huyện nghèo và ánh sáng chuyến tàu đêm. Bài học đúng, nhưng học sinh mười sáu tuổi khó thấy hết cái buồn của những người ngày nào cũng chờ một điều gì đó mà không biết là gì. Người đã đi làm, đã có những buổi tối ngồi nhìn ra cửa sổ tự hỏi đời mình rồi sẽ đi đâu, đọc lại sẽ thấy truyện ngắn này viết cho chính họ.
Thạch Lam không kể chuyện theo kiểu có mở, có thắt, có cởi. Ông dừng lại ở một khoảnh khắc: một buổi chiều, một buổi sáng mùa đông, một lần về thăm nhà. Ông tả mùi, tả âm thanh, tả ánh sáng, tả những cử chỉ rất nhỏ. Người đọc vội sẽ thấy chẳng có gì xảy ra. Người đọc chậm sẽ thấy cả một đời người hiện ra qua một chiếc áo, một ngọn đèn, một gánh hàng.
Có một điều người mê Thạch Lam hay nói: truyện của ông đọc lúc buồn không làm buồn thêm. Nó buồn nhưng dịu, như được ai đó ngồi bên cạnh mà không nói gì. Đó là lý do nhiều người giữ tập truyện Thạch Lam ở đầu giường hơn là trên kệ.
Những truyện nên đọc và mỗi truyện để lại gì
Hai đứa trẻ. Liên và em trai An trông một gian hàng tạp hoá nhỏ ở phố huyện, tối nào cũng thức chờ chuyến tàu đêm đi qua. Đọc lại khi lớn, bạn nên chú ý những người quanh hai chị em: chị Tí bán nước, bác phở, gia đình bác xẩm, mỗi người một ngọn đèn nhỏ trong bóng tối.
Gió lạnh đầu mùa. Sơn và chị Lan, hai đứa trẻ con nhà khá giả, đem cho cô bé nghèo tên Hiên một chiếc áo bông cũ trong ngày rét đầu mùa. Câu chuyện nhỏ về lòng tốt của trẻ con, rất hợp để đọc cùng con lớn trong một ngày trời trở lạnh.
Dưới bóng hoàng lan. Thanh đi làm xa, về thăm bà trong căn nhà có cây hoàng lan. Gần như không có sự kiện, chỉ có mùi hoa, tiếng bà, một người con gái hàng xóm. Ai từng xa quê đọc truyện này sẽ nhớ nhà ngay.
Nhà mẹ Lê. Một bà mẹ nghèo đông con ở xóm chợ, vất vả kiếm từng bữa cho cả bầy con nhỏ. Đây là truyện nặng nhất trong nhóm, cho thấy Thạch Lam không chỉ viết cái đẹp lặng mà còn nhìn thẳng vào cái khổ.
Cô hàng xén. Tâm, cô gái gánh hàng xén đi chợ, tần tảo nuôi cả nhà. Truyện về người phụ nữ hy sinh âm thầm, đọc xong dễ nghĩ tới mẹ hoặc chị gái mình.
Một số truyện về Hà Nội. Nếu thích, hãy đọc thêm tập tùy bút Hà Nội băm sáu phố phường của ông, viết về những món quà, gánh hàng và góc phố. Đọc xen giữa các truyện ngắn, như một bữa ăn nhẹ giữa hai bữa chính.
Đọc xen một truyện bạn chọn ngẫu nhiên. Mở mục lục, chọn một truyện có tên lạ mà bạn chưa từng nghe. Truyện Thạch Lam ít người nhắc thường là nơi bạn gặp bất ngờ nhất.
Đọc chậm thế nào cho đúng nhịp Thạch Lam
Cách đọc hợp nhất là mỗi tối một truyện, vào lúc yên tĩnh, đèn bàn bật, điện thoại để xa. Đọc xong đừng mở truyện tiếp theo ngay. Cứ để cảm giác của truyện vừa đọc ở lại tới hôm sau. Người đọc nhiều thường nói truyện Thạch Lam như trà ngon, uống liền ba chén thì chén thứ ba không còn vị.
Khi đọc, thử chú ý vào giác quan. Đánh dấu bằng bút chì mờ những chỗ Thạch Lam tả mùi, tả tiếng, tả ánh sáng. Bạn sẽ ngạc nhiên vì số lượng của chúng. Hai đứa trẻ gần như được dựng hoàn toàn bằng âm thanh và ánh sáng: tiếng trống thu không, tiếng muỗi, ngọn đèn con của chị Tí, đốm lửa của gánh phở. Gấp sách lại, nhắm mắt, bạn sẽ nghe thấy phố huyện.
Đừng tìm bài học. Thạch Lam ít khi kết truyện bằng một câu nói rõ ý nghĩa. Nếu đọc xong bạn tự hỏi "thế là sao?", đó không phải là bạn bỏ lỡ điều gì, mà là truyện đang làm đúng việc của nó. Cứ giữ câu hỏi ấy trong đầu, vài ngày sau có khi nó tự trả lời.
Đọc cùng con tuổi mới lớn
Truyện Thạch Lam ngắn, chữ trong, ít cảnh nặng, nên hợp để cha mẹ đọc cùng con từ mười hai mười ba tuổi. Vài cách làm đã được nhiều nhà thử:
- Đọc Gió lạnh đầu mùa vào đúng ngày gió mùa đầu tiên về. Đọc xong hỏi con: "Nếu là Sơn, con có dám đem áo cho bạn không, rồi về nói với mẹ thế nào?"
- Đọc Hai đứa trẻ vào một buổi tối mất điện hoặc tắt hết đèn, chỉ để một ngọn đèn bàn. Hỏi con những ngọn đèn trong truyện thuộc về ai.
- Đọc Dưới bóng hoàng lan trước một chuyến về quê thăm ông bà. Trên đường về, hỏi con nhà ông bà có mùi gì mà con nhớ.
- Để con tự chọn một truyện trong tập, đọc to cho cả nhà nghe vào cuối tuần.
- Không bắt con viết cảm nhận. Nếu con muốn, con có thể vẽ một cảnh trong truyện.
Trẻ con thường thích Gió lạnh đầu mùa nhất vì có nhân vật cùng tuổi. Hai đứa trẻ thì để sau, khi con đã quen giọng văn chậm. Nhà Thạch Lam vốn là những truyện kể về trẻ con và người nghèo bằng ánh mắt rất hiền, nên đây là cửa vào văn học Việt Nam rất êm cho con.
Từ Thạch Lam sang Tự lực văn đoàn: đọc tiếp cuốn nào
Thạch Lam là một phần của Tự lực văn đoàn, nhóm văn sĩ viết về tình yêu tự do, về cá nhân thoát khỏi lễ giáo cũ. Nhưng giọng các thành viên khác nhau nhiều. Gợi ý đọc tiếp:
| Cuốn | Tác giả | Kể về gì | Khác Thạch Lam ở đâu |
|---|---|---|---|
| Đoạn tuyệt | Nhất Linh | Loan, cô gái có học, bị ép vào cuộc hôn nhân sắp đặt và những va chạm với gia đình nhà chồng | Tiểu thuyết luận đề, có xung đột rõ, nói thẳng điều muốn nói |
| Nửa chừng xuân | Khái Hưng | Mai, cô gái nghèo, và mối tình bị gia đình bên kia ngăn cản | Cốt truyện nhiều biến cố, giọng lãng mạn hơn |
| Hồn bướm mơ tiên | Khái Hưng | Mối tình nhẹ nhàng nơi một ngôi chùa quê | Ngắn, thơ mộng, dễ đọc như một truyện dài của Thạch Lam |
Đọc Thạch Lam xong mà đọc ngay Đoạn tuyệt, bạn sẽ thấy như chuyển từ một bản nhạc thính phòng sang một vở kịch. Không cuốn nào hơn cuốn nào, chỉ là hai cách kể. Người thích lặng ở lại với Thạch Lam; người thích câu chuyện có tranh cãi sẽ thích Nhất Linh.
Hay đọc sai và nên đọc thế nào
Truyện Thạch Lam dễ đọc về chữ nhưng dễ đọc trượt về ý. Mấy kiểu đọc hỏng hay gặp ở người mới quay lại với ông:
| Hay làm | Vì sao hỏng | Nên làm |
|---|---|---|
| Đọc liền mười truyện trong một buổi | Các truyện có cùng nhịp lặng, đọc dồn sẽ thấy na ná và nhạt | Mỗi tối một truyện, cách vài hôm đọc truyện kế |
| Đọc trên điện thoại giữa giờ nghỉ trưa | Thông báo cắt ngang, mất cái lặng mà truyện cần | Đọc sách giấy, vào giờ yên trong ngày |
| Tìm cốt truyện, tìm kết thúc bất ngờ | Thạch Lam ít khi có, sẽ thấy hụt | Chú ý vào mùi, tiếng, ánh sáng và cử chỉ |
| Đọc lại theo kiểu ôn bài, gạch ý chính | Biến truyện thành dàn ý, mất cảm giác | Chỉ đánh dấu câu nào mình thấy đẹp |
| Đọc lúc đang vội, đang căng thẳng | Không đủ chậm để nghe được truyện | Để dành cho buổi tối cuối tuần hoặc sáng sớm |
Người chơi sách lâu năm còn mách một điều nhỏ: tập truyện Thạch Lam nên chọn bản có lề rộng, chữ không quá nhỏ, giấy hơi ngà thay vì trắng bóng. Truyện ông đọc chậm, mắt ở lại trên trang lâu, giấy dịu mắt làm buổi đọc dễ chịu hơn nhiều. Tập mỏng, nhẹ, rất hợp để mang theo trong túi khi về quê hay đi tàu đường dài.
Câu hỏi nên tự hỏi khi đọc xong một tập Thạch Lam
Sau mỗi truyện, hãy hỏi: mình nhớ cảnh nào nhất, và cảnh đó được dựng bằng cái gì, mùi, tiếng hay ánh sáng? Hỏi tiếp: trong truyện, ai là người mình muốn ngồi nói chuyện cùng? Câu hỏi thứ ba, hơi riêng tư: truyện này làm mình nhớ tới ai ngoài đời?
Với Hai đứa trẻ, một câu hỏi người đọc trưởng thành hay tự hỏi: mình đang chờ chuyến tàu nào? Câu hỏi này nghe văn vẻ nhưng nhiều người kể rằng nó theo họ suốt một thời gian dài. Với Nhà mẹ Lê, câu hỏi nặng hơn: mình có từng đi ngang những người như mẹ Lê mà không nhìn thấy họ không?
Nếu đọc trong một nhóm bạn, mỗi người chọn một truyện mình thích nhất trong tập và đọc to một đoạn ngắn. Truyện Thạch Lam đọc to rất hay, vì câu văn có nhịp, ít từ khó. Buổi đọc như vậy thường lặng hơn những buổi bàn tiểu thuyết, nhưng ai cũng về nhà với một hình ảnh rất rõ.
Câu hỏi thường gặp
Nên đọc truyện ngắn Thạch Lam nào trước?
Nên bắt đầu bằng Hai đứa trẻ và Gió lạnh đầu mùa vì quen thuộc và đặc trưng nhất. Sau đó đọc Dưới bóng hoàng lan, Nhà mẹ Lê, Cô hàng xén để thấy Thạch Lam viết được cả cái đẹp lặng lẫn cái khổ của người nghèo.
Truyện Thạch Lam có hợp với trẻ em không?
Hợp với trẻ từ mười hai mười ba tuổi, nhất là Gió lạnh đầu mùa vì có nhân vật trẻ con và câu chuyện về lòng tốt. Truyện ngắn, chữ trong, ít cảnh nặng nên cha mẹ có thể đọc cùng con rồi trò chuyện nhẹ nhàng.
Vì sao đọc Thạch Lam thấy như không có gì xảy ra?
Vì Thạch Lam viết về một khoảnh khắc chứ không về biến cố. Ông dựng truyện bằng mùi, âm thanh, ánh sáng và cử chỉ nhỏ. Đọc chậm, mỗi tối một truyện, bạn sẽ thấy cái hay nằm ở cảm giác còn lại sau khi gấp sách.
Thạch Lam có phải thành viên Tự lực văn đoàn không?
Đúng vậy, Thạch Lam là thành viên Tự lực văn đoàn và là em ruột của Nhất Linh, Hoàng Đạo. Tuy vậy giọng văn của ông nhẹ và lặng, khác hẳn những tiểu thuyết luận đề có xung đột rõ của các thành viên khác.
Đọc xong Thạch Lam nên đọc gì tiếp?
Nếu thích giọng lặng, hãy đọc tùy bút Hà Nội băm sáu phố phường của chính ông. Nếu muốn câu chuyện có xung đột rõ hơn, đọc Đoạn tuyệt của Nhất Linh hoặc Nửa chừng xuân của Khái Hưng trong Tự lực văn đoàn.
Có nên đọc liền cả tập truyện Thạch Lam trong một ngày không?
Không nên. Truyện Thạch Lam cần thời gian để đọng lại, đọc liền nhiều truyện sẽ thấy giống nhau và nhạt dần. Mỗi tối một truyện, đọc xong để đó tới hôm sau là cách người mê Thạch Lam hay làm.