Người không giỏi toán vẫn đọc được sách về vũ trụ, miễn là bắt đầu bằng cuốn kể chuyện như Vũ trụ của Carl Sagan hay Lược sử vạn vật của Bill Bryson, rồi mới sang Lược sử thời gian của Stephen Hawking, cuốn nổi tiếng nhưng đặc ý nhất. Những cuốn này gần như không có công thức; cái khó nằm ở chỗ phải hình dung những thứ quá lớn hoặc quá nhỏ, và chỗ đó có cách vượt qua.
Bài gợi ý một danh sách ngắn các cuốn có thật, xếp theo độ khó, kèm cách đọc những chương hay khiến người ta bỏ cuộc như thuyết tương đối hay lỗ đen. Không cần kính thiên văn, không cần nhớ lại vật lý cấp ba; chỉ cần vài buổi tối và một chỗ ngồi nhìn được bầu trời.
Không giỏi toán thì kẹt ở đâu, và vì sao vẫn đọc được
Người mê sách khoa học lâu năm còn để ý một điều: bản dịch sách vũ trụ đôi khi dùng thuật ngữ khác nhau cho cùng một khái niệm, chỗ này gọi là chân trời sự kiện, chỗ khác gọi là biên của lỗ đen. Gặp chữ lạ, đừng vội nghĩ mình không hiểu; ghi lại, đọc tiếp vài trang, thường sẽ thấy sách giải thích bằng lời thường ngay sau đó. Nhiều người kẹp sẵn một tờ giấy nhỏ ghi các chữ ấy, đọc hết sách thì tờ giấy thành bảng từ riêng.
Nhiều người sợ sách vũ trụ vì nghĩ phải hiểu phương trình. Thực ra các cuốn phổ thông kể dưới đây được viết để tránh phương trình. Hawking từng kể có người dặn ông mỗi công thức đưa vào sách sẽ làm số người đọc giảm đi một nửa, nên cả cuốn Lược sử thời gian gần như chỉ giữ lại công thức nổi tiếng của Einstein về khối lượng và năng lượng.
Chỗ kẹt thật sự là những khái niệm trái với kinh nghiệm hằng ngày: thời gian trôi chậm hơn khi đi nhanh, ánh sáng từ một ngôi sao ta nhìn thấy đã rời nó từ rất lâu, không gian có thể cong. Đầu óc ta quen với thế giới của cái bàn, cái ghế, nên đọc những đoạn ấy thấy như trượt chân. Người đọc nhiều sách khoa học biết rằng cảm giác trượt chân đó là bình thường, kể cả với người học vật lý, và đọc lại lần hai lần ba là chuyện thường.
Điều giúp vượt qua nhất là chọn đúng tác giả biết kể. Sagan là nhà thiên văn nhưng viết như một người kể chuyện, ông đưa người đọc đi từ lịch sử loài người nhìn lên bầu trời tới các hành tinh. Bryson không phải nhà khoa học, ông là nhà văn đi hỏi các nhà khoa học, nên ông thắc mắc đúng những câu người đọc thường cũng thắc mắc.
Danh sách ngắn, xếp từ dễ tới khó
Mỗi cuốn dưới đây là sách có thật, tác giả có thật; thứ tự là gợi ý cho người mới, không phải xếp hạng.
- Vũ trụ, Carl Sagan (Mỹ). Đi cùng loạt phim tài liệu cùng tên ông dẫn trên truyền hình. Sách đan lịch sử khoa học, chuyện các nhà thiên văn xưa, chuyện sự sống và vị trí rất nhỏ của Trái Đất. Giọng ấm, nhiều đoạn gần như tuỳ bút.
- Lược sử vạn vật, Bill Bryson (Mỹ). Không chỉ vũ trụ mà cả địa chất, hoá học, sự sống. Mạnh ở những giai thoại về các nhà khoa học lập dị, những người tranh cãi nhau cả đời. Dày nhưng chương ngắn, đọc ngắt quãng được.
- Một cuốn mỏng của Neil deGrasse Tyson (Mỹ) viết cho người bận rộn. Mỗi chương một chủ đề, đọc trên xe buýt cũng được. Hợp làm cuốn thứ hai để ôn lại những gì đã gặp ở Sagan.
- Bảy bài học ngắn về vật lý của Carlo Rovelli (Ý). Rất mỏng, văn đẹp, giới thiệu thuyết tương đối, cơ học lượng tử và những câu hỏi còn bỏ ngỏ. Đọc trong một buổi chiều, đọc lại nhiều lần.
- Vũ trụ trong vỏ hạt dẻ, Stephen Hawking (Anh). Nhiều hình minh hoạ hơn, chương có thể đọc rời. Hợp làm bước đệm trước cuốn kia của ông.
- Lược sử thời gian, Stephen Hawking (Anh). Bàn về khởi đầu của vũ trụ, lỗ đen, mũi tên thời gian. Mỏng nhưng đặc; đọc sau cùng sẽ thấy dễ chịu hơn nhiều.
Lược sử thời gian nổi tiếng tới mức thành câu đùa trong giới đọc sách: cuốn sách được mua nhiều nhất mà đọc hết ít nhất. Lý do phần lớn là người ta mở nó ra đầu tiên. Đặt nó ở cuối danh sách, sau khi đã quen với các khái niệm qua những cuốn dễ hơn, nhiều người đọc trọn được và thấy ngạc nhiên vì nó không đáng sợ như lời đồn.
Đọc chương khó: thuyết tương đối, lỗ đen, cơ học lượng tử
Đừng cố hiểu hết ở lần đầu. Đọc lướt một lượt để biết chương nói về chuyện gì, đánh dấu bút chì ở lề những câu không hiểu. Đọc sang chương sau rồi quay lại. Rất thường xảy ra chuyện chương sau giải thích lại chính cái chương trước nói vội.
Tự vẽ hình ra giấy. Gặp đoạn tả ánh sáng đi từ ngôi sao tới mắt mình, hay hai người đồng hồ chạy khác nhau, lấy giấy nháp vẽ hai chấm, một mũi tên. Hình vẽ xấu cũng được, quan trọng là tay làm theo đầu.
Đổi con số lớn thành chuyện đời thường. Sách hay dùng những khoảng cách hàng triệu, hàng tỉ. Thử đổi ra thứ quen thuộc: nếu Mặt Trời to bằng quả bưởi thì Trái Đất to cỡ nào, đặt cách bao xa. Bryson và Sagan đều làm kiểu so sánh này, bạn tự làm thêm sẽ nhớ lâu hơn.
Ghi lại một câu hỏi, không ghi lại cả đoạn. Ví dụ "Lỗ đen có thật sự hút hết mọi thứ không?". Đọc tiếp có câu trả lời thì gạch đi. Cuối sách còn câu nào chưa gạch thì đó là lý do để đọc cuốn tiếp theo.
Đọc to một đoạn khó cho người khác nghe. Đọc to buộc mình đi chậm. Nhiều cặp vợ chồng, nhiều cha con đọc Sagan theo kiểu này mỗi tối một đoạn, rồi cùng ra ban công nhìn trời.
Ai nên đọc cuốn nào trước
Người đọc khác nhau thì cánh cửa vào khác nhau. Bảng dưới gợi ý theo kiểu người đọc, không theo tuổi.
| Kiểu người đọc | Nên mở cuốn nào trước | Để sau cuốn nào |
|---|---|---|
| Thích chuyện kể, sợ khoa học | Vũ trụ của Sagan | Lược sử thời gian |
| Tò mò đủ thứ, thích giai thoại | Lược sử vạn vật của Bryson | Cuốn của Rovelli |
| Ít thời gian, đọc trên đường đi làm | Cuốn mỏng của Tyson | Lược sử vạn vật |
| Thích văn đẹp, thơ | Cuốn của Rovelli | Lược sử thời gian |
| Từng học vật lý, muốn ôn lại | Lược sử thời gian | Không cần để sau |
| Đọc cùng con lớn tuổi trung học | Vũ trụ của Sagan | Vũ trụ trong vỏ hạt dẻ |
Ai chưa nên đọc những cuốn này? Người đang cần một câu trả lời chắc chắn và đóng lại cho mọi chuyện thì sẽ thấy khó chịu, vì sách vũ trụ hay nhất luôn kết thúc bằng những câu hỏi khoa học chưa trả lời được. Còn trẻ dưới mười hai tuổi thì nên đọc sách tranh khoa học viết riêng cho tuổi đó hơn là các cuốn người lớn.
Đọc rồi ra ngoài nhìn trời: cách làm cho sách không chỉ nằm trên giấy
Sách vũ trụ là loại sách hiếm hoi mà đọc xong có thể bước ra ngoài kiểm chứng bằng mắt. Ở thành phố, trời ít sao vì đèn, nhưng Mặt Trăng, vài hành tinh sáng và những ngôi sao lớn vẫn nhìn được. Một sân thượng, một bãi đất trống ngoài đê, một tối không mây là đủ. Đọc chương về ánh sáng rồi lên nhìn một ngôi sao, nghĩ rằng ánh sáng mình đang thấy đã đi rất lâu mới tới, cảm giác khác hẳn đọc suông.
Người thích ghi chép có thể giữ một cuốn sổ nhỏ: tối nào ra nhìn trời thì ghi giờ, hướng nhìn, Mặt Trăng tròn hay khuyết, mây nhiều hay ít. Sau một tháng, cuốn sổ cho thấy Mặt Trăng mọc lệch dần mỗi ngày, điều mà sách đã nói nhưng tự thấy thì nhớ suốt đời. Không cần ống nhòm đắt; có sẵn ống nhòm đi xem bóng đá thì mang ra, không có cũng chẳng sao.
Một lưu ý nhỏ cho người hay đọc ngoài trời: sách giấy để trên sân thượng buổi tối dễ hút sương, sáng ra gáy hơi cong. Đọc xong nên mang sách vào trong, đừng để qua đêm trên ghế đá. Đèn pin đọc sách thì chọn loại ánh vàng nhẹ, vừa đỡ chói mắt vừa không làm mắt mất quen với bóng tối khi ngẩng lên nhìn trời.
Đọc xong rồi đi tiếp hướng nào
Sau vài cuốn kể trên, người đọc thường rẽ theo một trong ba hướng. Hướng thứ nhất là đi sâu vào lịch sử khoa học: đọc về Galileo, Newton, Einstein, những con người cụ thể đã đặt ra các câu hỏi. Tiểu sử Einstein do Walter Isaacson viết là một lựa chọn dày dặn, kể cả đời riêng lẫn công việc.
Hướng thứ hai là sang sinh học và sự sống, vì câu hỏi "vũ trụ từ đâu ra" thường kéo theo "sự sống từ đâu ra". Lược sử vạn vật đã mở sẵn cánh cửa này ở nửa sau. Hướng thứ ba là quay lại đọc chậm chính cuốn của Hawking, lần này có bút chì và giấy nháp, đọc như đọc một cuốn sách học.
Một mẹo của người hay đọc sách khoa học: kẹp vào cuối mỗi cuốn một tờ giấy nhỏ ghi ngày đọc xong và hai ba ý còn nhớ. Vài năm sau mở lại, tờ giấy ấy cho thấy lần đầu mình đã hiểu tới đâu, và lần đọc lại thường mở ra những tầng mà lần trước lướt qua. Sách vũ trụ đặc biệt hợp để đọc lại, vì đầu óc mình lớn lên cùng những gì đã đọc ở giữa hai lần.
Câu hỏi đáng tự hỏi khi gập cuốn cuối: Mình đã hiểu khác đi điều gì về chỗ đứng của mình? Có ý nào trong sách mình đã kể lại được cho người khác mà không cần mở sách? Nếu kể được một ý cho con hay cho bạn bè trong vài phút, nghĩa là cuốn sách đã thật sự ở lại.
Câu hỏi thường gặp
Lược sử thời gian có khó đọc không?
Sách mỏng nhưng đặc ý, khó với người mở nó ra đầu tiên. Nếu đọc trước những cuốn dễ như Vũ trụ của Carl Sagan hay Lược sử vạn vật của Bill Bryson, nhiều người thấy Lược sử thời gian dễ chịu hơn hẳn.
Không giỏi toán có đọc được sách về vũ trụ không?
Đọc được, vì sách khoa học phổ thông gần như không có công thức. Chỗ khó là hình dung những điều trái với kinh nghiệm hằng ngày; đọc chậm, vẽ hình ra giấy và chấp nhận đọc lại là đủ.
Sách vũ trụ nào hợp đọc cùng con tuổi trung học?
Vũ trụ của Carl Sagan hợp vì giọng kể ấm và nhiều chuyện về các nhà khoa học xưa. Cha mẹ đọc cùng con mỗi tối một đoạn, rồi ra ngoài nhìn trời, sẽ giúp con thấy sách gắn với thứ thật.
Lược sử vạn vật có phải chỉ nói về vũ trụ không?
Không, cuốn của Bill Bryson đi qua cả vũ trụ, địa chất, hoá học và sự sống trên Trái Đất. Sách dày nhưng chương ngắn, nhiều giai thoại về các nhà khoa học, rất hợp đọc ngắt quãng.
Đọc sách vũ trụ có cần mua kính thiên văn không?
Không cần. Mắt thường đã nhìn được Mặt Trăng, vài hành tinh sáng và những ngôi sao lớn, kể cả ở thành phố. Có sẵn ống nhòm thì dùng thêm, còn kính thiên văn để sau khi thật sự mê.