SachQuy.comSách Quý
Sách hay theo chủ đề

Sách lịch sử thế giới cho người mới đọc: bắt đầu từ cuốn nào, đọc theo thứ tự nào

Sáu cuốn lịch sử thế giới có thật cho người chưa đọc sử bao giờ: cuốn mỏng mở cửa, cuốn giải thích vì sao, cuốn dày để đọc dần và cách ghi niên biểu tay.

Desk with a notebook, pencil and several thick history books with plain blank covers, a young Vietnamese woman in a tomato red shirt seen from behind, warm desk lamp at night

Người chưa đọc sử bao giờ nên bắt đầu bằng một cuốn kể chuyện liền mạch và mỏng như Lược sử thế giới của Ernst Gombrich, sau đó sang một cuốn trả lời câu hỏi "vì sao" như Sapiens của Yuval Noah Harari hoặc Súng, vi trùng và thép của Jared Diamond, rồi mới tới những bộ dày đọc dần cả năm. Thứ tự này đi từ câu chuyện tới lý giải, từ một mạch tới nhiều mạch, nên người đọc không bị ngợp bởi tên vua, tên trận đánh ngay từ trang đầu.

Bài dưới đây gợi ý sáu cuốn có thật, nói mỗi cuốn mạnh ở đâu, ai nên đọc trước, ai để sau, và vài cách rất thủ công để đọc sử cho nhớ: một tờ niên biểu tự kẻ, một cuốn sổ ghi tên người, một câu hỏi viết ở trang lót trước khi mở chương. Không cần học lại môn Lịch sử ở trường, chỉ cần chịu khó đọc chậm ở mấy chương đầu.

Vì sao nhiều người mở sách sử ra rồi gập lại sau mười trang

Người mê sách lâu năm hay kể cùng một chuyện: mua một cuốn lịch sử thế giới dày cộp, đọc được chương về thời đồ đá, sang tới Lưỡng Hà thì gặp một loạt tên thành bang, tên vua, tên thần, rồi cuốn sách nằm trên kệ luôn từ đó. Lỗi không nằm ở người đọc. Phần lớn sách sử tổng quát viết theo lối liệt kê, mỗi trang chồng thêm chục cái tên mới mà không có câu chuyện nào giữ chúng lại.

Lý do thứ hai là đọc sai thứ tự. Một người chưa có khung thời gian trong đầu mà đọc ngay sách chuyên về một giai đoạn hẹp, ví dụ một cuốn chỉ về cách mạng Pháp, sẽ không biết sự kiện ấy đứng ở đâu so với những gì xảy ra ở Trung Hoa hay Đại Việt cùng thời. Mọi thứ trôi nổi, không có chỗ để móc vào. Người đọc sử lâu năm luôn dựng một bộ khung thô trước, rồi mới đổ chi tiết vào sau.

Lý do thứ ba ít ai nói: sách sử hay khiến ta thấy mình dốt. Gặp câu "như ai cũng biết, đế chế La Mã khi ấy…" mà mình không biết, cảm giác đó rất dễ khiến ta bỏ. Cách chữa là chọn cuốn đầu tiên được viết cho người không biết gì, giọng kể như nói chuyện, không giả định rằng bạn đã học qua. Cuốn của Gombrich là ví dụ rõ nhất, vì ông viết nó cho người trẻ, và người lớn đọc vẫn thấy vừa.

Sáu cuốn theo thứ tự: cuốn nào mở cửa, cuốn nào để sau

Bảng dưới xếp theo thứ tự nên đọc với người mới. Không cần đọc hết sáu cuốn; đọc trọn hai cuốn đầu đã đủ để có một bộ khung dùng được nhiều năm.

Thứ tựCuốn và tác giảMạnh ở đâuHợp với ai
1Lược sử thế giới, Ernst Gombrich (người Áo)Chương ngắn, kể chuyện liền mạch từ thời tiền sử tới thời hiện đại, giọng ấmNgười chưa đọc sử, đọc cùng con tuổi mới lớn
2Sapiens: Lược sử loài người, Yuval Noah Harari (người Israel)Chia lịch sử thành mấy bước ngoặt lớn: nhận thức, nông nghiệp, khoa họcNgười thích ý tưởng lớn hơn ngày tháng
3Súng, vi trùng và thép, Jared Diamond (người Mỹ)Hỏi vì sao một số xã hội lại đi trước, trả lời bằng địa lý, cây trồng, vật nuôiNgười muốn một lời giải thích có lập luận
4Những con đường tơ lụa, Peter Frankopan (người Anh)Đặt Trung Á và các tuyến buôn bán vào giữa bản đồ lịch sử, thay vì châu ÂuNgười đã đọc sử phương Tây, muốn nhìn khác
5Lịch sử, Herodotus (Hy Lạp cổ đại)Tác phẩm sử cổ, kể chiến tranh Hy Lạp và Ba Tư lẫn phong tục các xứNgười muốn đọc nguồn gốc của nghề viết sử
6Bộ Lịch sử văn minh, Will Durant (người Mỹ)Bộ nhiều tập, đi qua từng nền văn minh, văn phong dễ đọcNgười muốn một bộ để đọc dần nhiều năm

Hai cuốn số hai và số ba hay bị hỏi "đọc cuốn nào trước". Nếu bạn thích chuyện kể thì Sapiens dễ vào hơn, chương nào cũng có một ý gây tò mò. Nếu bạn thích lập luận chặt, đi từ giả thuyết tới bằng chứng, thì Diamond hợp hơn, dù đoạn giữa về cây trồng và vật nuôi hơi dài. Cả hai đều là sách đưa ra cách nhìn của tác giả, không phải sách giáo khoa, nên đọc với tâm thế nghe một người lập luận chứ không phải nghe một sự thật đã chốt.

Mỗi cuốn đáng đọc vì một điều không tìm được ở cuốn khác

Gombrich dạy cách nhìn thời gian. Cuốn của ông không nhiều dữ kiện nhất, nhưng nó cho người đọc cảm giác về độ dài của lịch sử: thời tiền sử kéo dài đến mức nào, các đế chế cổ cách nhau bao xa. Ông là sử gia nghệ thuật, cũng là tác giả cuốn Câu chuyện nghệ thuật, nên đoạn nào nói về đền đài, tượng, tranh đều sống động.

Harari cho một khung để xếp mọi thứ vào. Đọc xong Sapiens, nhiều người lần đầu thấy được vì sao tiền, luật, quốc gia đều dựa trên những điều con người cùng tin. Có những đoạn ông khẳng định mạnh tay, giới sử học còn tranh luận; cứ đọc như nghe một bài giảng hay, rồi tự đánh dấu những chỗ thấy chưa thuyết phục.

Diamond trả lời một câu hỏi người Việt nào cũng từng thắc mắc. Vì sao một số vùng đất giàu lên sớm, vùng khác chậm hơn. Ông không giải thích bằng giống người mà bằng địa lý: lục địa trải theo chiều đông tây hay bắc nam, có loài cây nào thuần hoá được, có con vật nào kéo cày được. Ai làm nông hoặc lớn lên ở quê đọc đoạn này thấy rất gần.

Frankopan đổi chỗ đứng của bản đồ. Sách sử phổ thông lâu nay hay kể từ châu Âu nhìn ra. Cuốn này đặt các thành phố buôn bán ở Trung Á, Ba Tư vào giữa, và kể lịch sử theo những gì được chở qua lại: lụa, gia vị, chữ viết, bệnh dịch, ý tưởng. Đọc sau khi đã có khung sẽ thấy rõ cái mới.

Herodotus và Durant là hai cuốn để sống chung lâu dài. Herodotus đọc thong thả từng đoạn, nhiều chuyện ông kể nửa thực nửa nghe đồn, thú vị chính ở chỗ đó. Bộ của Durant thì chọn tập về nền văn minh bạn tò mò nhất, ví dụ Ấn Độ hay Trung Hoa, đọc một tập trước, không cần theo thứ tự bộ.

Đọc một cuốn sử dày cho trọn: bốn việc làm bằng tay

Đọc sử khác đọc tiểu thuyết ở chỗ trí nhớ cần chỗ bám. Mấy việc dưới đây tốn chưa tới mười phút mỗi buổi, mà giúp cuốn sách không trôi tuột khỏi đầu sau một tháng.

  1. Kẻ một tờ niên biểu trên giấy khổ to, gấp đôi và kẹp vào sách. Trục ngang là thời gian, chia làm vài khúc thô; mỗi khi gặp một nền văn minh hay một đế chế mới, vẽ một vạch ngang ngắn ứng với khoảng nó tồn tại. Sau vài chương, tờ giấy cho thấy những gì xảy ra cùng lúc, điều mà chữ in trong sách không làm được.
  2. Viết ở trang lót đầu sách một câu hỏi mình muốn được trả lời, ví dụ "Vì sao La Mã sụp?" hoặc "Người xưa buôn gì qua sa mạc?". Đọc có câu hỏi thì mắt tự dừng ở đoạn liên quan.
  3. Mỗi chương ghi lại ba cái tên đáng nhớ nhất, không hơn. Người mới hay cố nhớ hết, rồi không nhớ được cái nào. Ba cái tên một chương là vừa sức.
  4. Đọc xong một phần lớn thì gập sách, kể lại cho người trong nhà nghe trong năm phút. Chỗ nào kể bị vấp là chỗ cần lật lại.

Người đọc lâu năm còn một thói quen nhỏ: đọc sử thế giới thì để sẵn một cuốn sử Việt Nam mỏng bên cạnh, gặp mốc nào thì lật xem bên mình khi ấy đang có chuyện gì. Lần đầu thấy hai dòng thời gian chạy song song, nhiều người nói đó mới là lúc lịch sử thật sự "vào đầu". Không cần sổ đẹp hay bút màu, bút chì và giấy nháp là đủ; bút chì còn có lợi là sửa được khi đọc cuốn sau thấy mốc cũ xếp sai.

Hay làm và nên làm khi chọn sách sử đầu tiên

Những sai lầm dưới đây gặp nhiều ở người hăng hái mua sách mà ít ở người đọc lâu năm:

  • Mua bộ nhiều tập ngay từ đầu. Bộ dày đặt trên kệ rất đẹp, nhưng tập một thường bị đọc dở. Nên đọc trọn một cuốn mỏng trước; bộ dày để dành khi đã thấy thích.
  • Đọc sách tóm tắt kiểu "lịch sử trong một trăm trang". Những cuốn này nén quá chặt, chỉ còn tên và năm, mất hẳn câu chuyện, đọc xong không nhớ gì.
  • Coi sách giải thích lớn là chân lý. Sapiens hay Súng, vi trùng và thép đều có người phản biện. Đọc xong một cuốn kiểu này, nên đọc thêm một cuốn khác góc nhìn để thấy các nhà sử học tranh luận ra sao.
  • Bỏ qua phần ghi chú và bản đồ trong sách. Bản đồ minh hoạ in trong sách giúp đỡ mất phương hướng rất nhiều; lật tới chương nào thì liếc bản đồ chương đó trước.
  • Ép mình đọc mỗi ngày một chương. Sách sử có chương nhẹ, chương nặng. Chương nặng chia hai buổi cũng được; quan trọng là quay lại.

Cái không cần mua: không cần tập bản đồ lịch sử riêng, không cần bộ sách giáo khoa cũ, không cần khoá học. Một cuốn mở cửa, một cuốn giải thích, một tờ giấy niên biểu là đủ cho năm đầu tiên.

Câu hỏi tự hỏi khi đọc và đọc tiếp cuốn nào

Đọc sử dễ thành đọc lướt nếu không có câu hỏi. Mấy câu sau đây có thể chép vào mặt sau tờ niên biểu: Người kể đang đứng ở đâu khi kể chuyện này, phía thắng hay phía thua? Chuyện này tác giả biết từ đâu, từ văn bản, từ khảo cổ hay từ suy luận? Nếu mình sống ở thời đó, ở tầng lớp bình thường, mình sẽ thấy sự kiện này thế nào? Có điều gì ở đây giống với chuyện của Việt Nam không?

Sau hai cuốn đầu, hướng đọc tiếp tuỳ vào chỗ nào làm bạn tò mò nhất. Ai thích nền văn minh cổ thì sang Herodotus, đọc từng đoạn ngắn. Ai thấy phần buôn bán và giao thương hấp dẫn thì sang Frankopan. Ai thích ý tưởng lớn về loài người thì đọc tiếp các cuốn khác của Diamond như Sụp đổ, bàn vì sao có xã hội tự huỷ hoại môi trường sống của mình.

Cũng có người đọc xong lịch sử thế giới thì quay về đọc lại sử Việt với con mắt khác: thấy rõ hơn những con đường buôn bán từng đi qua dải đất này, những lần chịu ảnh hưởng và những lần giữ được mình. Đó là kết quả tốt nhất của việc đọc sử thế giới: không phải nhớ được nhiều năm tháng, mà là biết đặt chuyện của mình vào một bức tranh lớn hơn.

Câu hỏi thường gặp

Người chưa từng đọc sách lịch sử nên bắt đầu bằng cuốn nào?

Nên bắt đầu bằng Lược sử thế giới của Ernst Gombrich, vì sách viết cho người trẻ, chương ngắn và kể liền một mạch. Đọc xong cuốn này, bạn có một khung thời gian thô để đọc những cuốn dày hơn mà không bị lạc.

Sapiens và Súng, vi trùng và thép nên đọc cuốn nào trước?

Thích chuyện kể và ý tưởng gây tò mò thì đọc Sapiens trước. Thích lập luận đi từ câu hỏi tới bằng chứng thì đọc Diamond trước. Cả hai đều là cách nhìn của tác giả, nên đọc thêm ý kiến phản biện.

Đọc sách lịch sử mãi không nhớ thì làm sao?

Kẻ một tờ niên biểu bằng tay kẹp trong sách, mỗi chương chỉ ghi ba cái tên quan trọng nhất và kể lại cho người khác nghe sau mỗi phần. Trí nhớ cần chỗ bám, và tờ giấy chính là chỗ bám ấy.

Có cần đọc lại sách giáo khoa lịch sử trước không?

Không cần. Những cuốn nhập môn kể trên viết cho người không có nền tảng, tự giải thích những gì cần biết. Sách giáo khoa nặng tên và mốc, đọc trước dễ làm mất hứng thú.

Sách lịch sử thế giới có hợp cho con tuổi mới lớn không?

Cuốn của Gombrich hợp với tuổi mới lớn vì vốn được viết cho người trẻ. Cha mẹ có thể đọc cùng con mỗi tối một chương ngắn, rồi hỏi con thích nhân vật hay giai đoạn nào nhất, không cần kiểm tra con nhớ được gì.

Bộ Lịch sử văn minh của Will Durant có nên mua cả bộ không?

Nên chọn một tập về nền văn minh bạn tò mò nhất và đọc trọn nó trước. Nếu đọc hết tập đầu mà vẫn muốn đọc tiếp thì hãy tìm dần các tập khác, tránh mua cả bộ rồi để trên kệ.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138