SachQuy.comSách Quý
Sách hay theo chủ đề

Sách về tiến hoá và di truyền: đọc Darwin trước hay đọc sách giải thích trước

Nguồn gốc các loài của Darwin, Gen vị kỷ của Dawkins, hồi ký về chuỗi xoắn kép: thứ tự đọc cho người mới, chương nào nên đọc trước, hiểu lầm hay gặp.

Museum bench in a quiet natural history hall, a grey-haired Vietnamese man in a khaki jacket reading a thick book with a plain blank cover, low angle, soft skylight

Với người mới, nên đọc một cuốn giải thích hiện đại trước, như Gen vị kỷ của Richard Dawkins, rồi mới mở Nguồn gốc các loài của Charles Darwin, và khi mở Darwin thì bắt đầu từ chương đầu về chọn giống vật nuôi chứ đừng cố đọc một mạch. Darwin viết bằng văn phong của thời ông, câu dài, nhiều ví dụ về bồ câu, chó, cây trồng; có khung giải thích sẵn trong đầu thì đọc ông thấy thú vị chứ không nặng nề.

Bài gợi ý năm cuốn có thật về tiến hoá và di truyền, nói rõ mỗi cuốn để làm gì, những chỗ người đọc hay hiểu sai, và cách đọc một cuốn sách khoa học cổ điển cho trọn. Không cần nhớ lại sinh học lớp mười hai, chỉ cần tò mò vì sao con mình giống bố ở cái mũi mà giống mẹ ở cái cằm.

Đọc Darwin trước hay sau: chuyện thứ tự ít ai nói

Nguồn gốc các loài là một trong những cuốn sách khoa học được nhắc tới nhiều nhất, nhưng ít người đọc trọn. Lý do không phải vì nó khó theo kiểu toán, mà vì nó viết cho độc giả thế kỷ mười chín: Darwin dành rất nhiều trang để thuyết phục những người tin rằng mọi loài sinh ra đã cố định, nên ông xếp ví dụ này chồng lên ví dụ khác, từ chim bồ câu nuôi trong lồng tới hạt giống trôi trên biển. Người đọc hôm nay vốn đã nghe về tiến hoá, nên dễ thấy chậm.

Đọc một cuốn hiện đại trước giúp người đọc biết Darwin đúng ở đâu, thiếu ở đâu. Ông chưa biết tới gen, chưa biết tới ADN; ông đoán đúng hướng mà chưa thấy được cơ chế. Khi đã biết cơ chế ấy qua sách của Dawkins hay sách về gen, đọc Darwin lại thành một trải nghiệm khác: thấy một người kiên nhẫn quan sát suốt đời, ghép từng mảnh nhỏ, đi tới một ý tưởng mà các thế hệ sau mới chứng minh đầy đủ.

Ngược lại, ai thích lịch sử khoa học hơn bản thân khoa học thì có thể đọc Darwin trước, coi nó như một cuốn hồi ký trí tuệ. Ghi chép chuyến đi vòng quanh thế giới trên con tàu Beagle của ông, kể về những quần đảo, loài chim, loài rùa, cũng là cách vào cửa nhẹ nhàng hơn, vì nó đọc như du ký của một chàng trai trẻ say mê thiên nhiên.

Năm cuốn và việc mỗi cuốn làm

Năm cuốn dưới đây đều có thật; cột cuối là gợi ý thứ tự cho người chưa đọc sách sinh học nào.

CuốnTác giả, nướcLàm gì cho người đọcThứ tự gợi ý
Gen vị kỷRichard Dawkins, AnhGiải thích tiến hoá từ góc nhìn của gen, rõ ràng, nhiều ví dụ về hành vi loài vậtĐọc đầu tiên
Cuốn về lịch sử gen của Siddhartha MukherjeeSiddhartha Mukherjee, bác sĩ người Mỹ gốc ẤnKể từ Mendel trồng đậu tới công nghệ chỉnh sửa gen, đan chuyện bệnh tật trong gia đình tác giảĐọc thứ hai
Hồi ký về chuỗi xoắn képJames Watson, MỹKể cuộc chạy đua tìm cấu trúc ADN, nhìn từ bên trong phòng thí nghiệmĐọc xen kẽ, mỏng
Ghi chép chuyến đi trên tàu BeagleCharles Darwin, AnhDu ký của người trẻ tuổi đi quanh thế giới, quan sát thiên nhiênTrước Nguồn gốc các loài
Nguồn gốc các loàiCharles Darwin, AnhLập luận về chọn lọc tự nhiên bằng hàng trăm quan sátĐọc sau cùng, chậm

Hồi ký của Watson đáng đọc nhưng nên đọc với con mắt tỉnh táo: ông kể từ góc nhìn của mình, và giới khoa học về sau đã nói nhiều về đóng góp bị xem nhẹ của nhà khoa học nữ Rosalind Franklin trong việc tìm ra cấu trúc ấy. Đọc xong nên tìm đọc thêm về bà để thấy câu chuyện đầy đủ hơn. Đây cũng là bài học hay về cách đọc hồi ký nói chung: người kể luôn đứng ở một chỗ.

Đọc Nguồn gốc các loài cho trọn: thứ tự chương

Người đọc lâu năm thường không đọc Darwin từ trang đầu tới trang cuối một mạch. Cách dưới đây giúp nhiều người đi hết cuốn sách:

  1. Đọc phần tóm lược cuối sách trước, chương Darwin tự nhắc lại toàn bộ lập luận. Biết trước đích tới thì những chương giữa không còn lạc.
  2. Quay về chương đầu, chương về biến dị ở vật nuôi. Đây là chương dễ gần nhất với người Việt: ai từng thấy người chơi gà, chơi chim, chọn giống lúa thì hiểu ngay ý ông, người nuôi chọn con nào để lại giống thì đời sau sẽ giống con đó.
  3. Đọc chương về chọn lọc tự nhiên, chương xương sống của sách. Đọc chậm, mỗi buổi chỉ một nửa chương.
  4. Những chương về các khó khăn của học thuyết thì đọc khi đã quen văn ông. Đây là chỗ Darwin tự đặt câu hỏi khó cho chính mình, ví dụ con mắt phức tạp như thế thì hình thành thế nào; đọc thấy rõ sự trung thực của ông.
  5. Các chương về phân bố địa lý và hoá thạch có thể đọc rời, theo sở thích.
  6. Kẹp một tờ giấy ghi các tên loài vật lạ xuất hiện trong sách, ghi chú bên cạnh là con gì. Nhiều người bỏ sách chỉ vì gặp quá nhiều tên loài không quen.

Một điều nhỏ mà người đọc sách cũ hay để ý: Darwin chỉnh sửa cuốn sách qua nhiều lần in, thêm bớt những đoạn trả lời người phản bác. Vì thế bản dịch dựa trên lần in nào sẽ có chỗ khác nhau. Không cần bận tâm chuyện này khi mới đọc; chỉ cần biết để khỏi ngạc nhiên nếu bạn bè trích một đoạn mà bản của mình không có.

Những hiểu lầm hay gặp mà các cuốn này gỡ được

"Người là do khỉ biến thành." Darwin không nói vậy. Người và các loài vượn ngày nay có chung tổ tiên xa, rồi tách ra theo những nhánh khác nhau. Con khỉ trong vườn bách thú không phải ông tổ của ta mà giống như một người họ hàng xa.

"Kẻ mạnh nhất mới sống sót." Chọn lọc tự nhiên nói về sự phù hợp với môi trường, không phải sức mạnh. Một loài nhỏ bé, biết trốn giỏi, sinh sản đúng mùa có thể tồn tại lâu hơn loài to khoẻ. Đọc Darwin sẽ thấy ông nói nhiều về sự thích nghi hơn là sức mạnh.

"Gen vị kỷ nghĩa là con người ích kỷ." Dawkins dùng chữ ấy như một hình ảnh, để nói gen là đơn vị được truyền lại. Trong sách, ông dành nhiều trang giải thích vì sao từ gen "vị kỷ" lại có thể sinh ra hành vi hợp tác, chăm con, giúp đỡ đồng loại. Đọc chỉ cái tên mà không đọc sách là hiểu ngược.

"Có gen bệnh là chắc chắn mắc bệnh." Sách của Mukherjee kể rất rõ rằng phần lớn đặc điểm và bệnh tật là kết quả của nhiều gen cộng với môi trường sống. Đọc xong, người ta bớt hoảng khi nghe tin trong họ có người mắc bệnh di truyền, và biết hỏi bác sĩ những câu đúng hơn.

"Tiến hoá là chuyện đã xong từ lâu." Tiến hoá vẫn đang diễn ra, chậm với loài lớn, nhanh với vi khuẩn. Ví dụ dễ hiểu nhất là vi khuẩn kháng thuốc kháng sinh, chuyện mà bác sĩ nào cũng nhắc mỗi lần dặn uống thuốc cho đủ liều.

Đọc xong rồi đi xem tận mắt

Trước khi đi, đọc lại một đoạn ngắn trong sách liên quan tới thứ sắp nhìn thấy, ví dụ đoạn Darwin bàn về xương chi của các loài có vú. Đầu óc có sẵn câu hỏi thì mắt nhìn khác hẳn.

Sách tiến hoá hay nhất khi được kiểm chứng bằng mắt. Một buổi sáng ở bảo tàng thiên nhiên, đứng trước bộ xương của một loài thú lớn, so cánh tay của nó với tay người, sẽ thấy cùng một kiểu xương sắp xếp theo cách khác nhau, điều mà sách Darwin bàn rất kỹ. Nhiều bảo tàng có ghế dài trong phòng trưng bày; mang theo cuốn sách, đọc một đoạn rồi ngẩng lên nhìn, đó là cách học mà không lớp học nào cho được.

Không có bảo tàng gần nhà thì chợ cũng là phòng thí nghiệm. Đi chợ cá ở miền biển, đếm xem có bao nhiêu loài cá có hình dạng dẹt giống nhau dù không cùng họ; đi vườn rau, nhìn các giống cải khác nhau đều được chọn ra từ cùng một tổ tiên. Chương đầu của Darwin nói về đúng chuyện này với cây trồng và vật nuôi ở nước Anh, còn quanh bạn là phiên bản Việt Nam của nó.

Với trẻ con trong nhà, cha mẹ đọc xong có thể kể lại bằng những thứ con thấy: vì sao con mèo nhà có bộ lông vằn, vì sao các giống gà khác nhau. Không cần dạy con thuật ngữ, chỉ cần gieo một câu hỏi để con tò mò nhìn thế giới.

Câu hỏi tự hỏi khi đọc và cuốn tiếp theo

Khi đọc sách tiến hoá, mấy câu hỏi sau giữ cho đầu óc tỉnh táo: Đây là điều tác giả chứng minh hay điều tác giả đề xuất? Ví dụ này có làm mình thay đổi cách nghĩ trước đây không? Điều gì trong sách đã được khoa học sau này bổ sung hoặc sửa lại? Nếu phải giải thích chọn lọc tự nhiên cho một đứa trẻ mười tuổi bằng ba câu, mình sẽ nói gì?

Đọc xong năm cuốn trên, hướng tiếp theo khá rộng. Ai thích cơ thể người thì sang sách y học phổ thông, nơi các chuyện về gen gặp lại trong chuyện bệnh tật. Ai thích động vật thì đọc sách về hành vi loài vật, về những nhà nghiên cứu sống nhiều năm giữa rừng quan sát tinh tinh hay voi. Ai thích lịch sử loài người thì sang Sapiens, nơi tiến hoá của chính loài ta được kể như một câu chuyện dài.

Cuối cùng, nếu đã đọc trọn Nguồn gốc các loài, hãy giữ cuốn sách ấy trên kệ ở chỗ dễ lấy. Vài năm sau đọc lại đoạn kết, đoạn Darwin tả một bờ đất um tùm cỏ cây, chim chóc, côn trùng, nhiều người nói đó là một trong những đoạn văn đẹp nhất từng viết về sự sống.

Câu hỏi thường gặp

Nguồn gốc các loài có khó đọc không?

Sách không khó theo kiểu công thức, nhưng câu dài và nhiều ví dụ theo văn phong thế kỷ mười chín. Đọc phần tóm lược cuối trước, rồi đọc chương về vật nuôi và chương về chọn lọc tự nhiên, sẽ dễ theo hơn nhiều.

Gen vị kỷ có phải sách nói con người ích kỷ không?

Không. Richard Dawkins dùng chữ vị kỷ như một hình ảnh để nói gen là đơn vị được truyền lại qua các thế hệ. Sách dành nhiều trang giải thích vì sao từ đó lại sinh ra hành vi hợp tác và chăm sóc nhau.

Người mới nên đọc sách tiến hoá nào trước?

Nên đọc Gen vị kỷ hoặc một cuốn giải thích hiện đại trước để có khung. Sau đó đọc ghi chép chuyến đi trên tàu Beagle của Darwin, rồi mới tới Nguồn gốc các loài, đọc chậm từng chương.

Sách về di truyền có giúp hiểu bệnh di truyền trong gia đình không?

Sách phổ thông giúp hiểu khái niệm, ví dụ vì sao có gen bệnh chưa chắc đã mắc bệnh. Nhưng sách không thay được tư vấn của bác sĩ di truyền; trong nhà có người mắc bệnh thì nên đi khám và hỏi trực tiếp.

Có nên cho con tuổi trung học đọc sách tiến hoá không?

Nên, nhất là các cuốn kể chuyện như ghi chép chuyến đi của Darwin. Cha mẹ có thể đọc cùng và đưa con đi bảo tàng thiên nhiên, để con thấy sách gắn với những thứ thật trước mắt.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138