SachQuy.comSách Quý
Chơi sách cũ, sách hiếm

Sổ ghi chép của người chơi sách cũ: ghi cột nào, ghi lúc nào, giữ sổ ra sao

Cuốn sổ ghi cả bản đã có lẫn bản chỉ mới thấy là công cụ quý nhất của người chơi sách cũ. Các cột nên có, cách tả tình trạng, đánh số bằng bút chì và giữ sổ nhiều năm.

Two friends at a weekend old book market in an alley, one in a jade green shirt jotting in a blank notebook beside books with plain unmarked spines, overcast light

Sổ của người chơi sách cũ nên ghi cả hai thứ: những bản mình đã có, và những bản mình chỉ mới thấy mà không mua; mỗi dòng gồm tên sách, tác giả, lần in, khổ, tình trạng tả bằng lời ngắn, nơi gặp, ngày gặp, và nguồn gốc nếu biết. Ghi ngay tại chỗ, không để về nhà mới ghi. Sau vài năm, cuốn sổ cho bạn biết bản nào dễ gặp, bản nào khó, và giữ cho bộ sưu tập khỏi mua trùng.

Người chơi sách lâu năm hay nói đùa rằng cuốn sổ quý hơn mấy cuốn sách trên kệ, vì sách thì có thể gặp lại, còn những gì mình đã thấy mà không ghi thì mất luôn. Bài dưới đây chỉ cách dựng một cuốn sổ như vậy, từ chọn sổ, kẻ cột, tả tình trạng, cho tới giữ sổ qua nhiều năm và nhiều lần dọn nhà.

Vì sao cần sổ khi đã nhớ được sách mình có

Lúc mới chơi, ai cũng nghĩ mình nhớ hết. Ba mươi cuốn, năm mươi cuốn, nhìn kệ là biết. Đến khi bộ sưu tập lên vài trăm cuốn, trí nhớ bắt đầu đánh lừa: đứng ở sạp, cầm một cuốn lên, không chắc nhà mình đã có bản này chưa, hay chỉ có bản in sau. Mua về thì trùng, không mua thì về nhà mới thấy thiếu đúng bản đó. Người chơi sách nào cũng từng trải qua cảm giác này.

Lý do thứ hai quan trọng hơn: cái bạn chưa mua cũng là thông tin. Một cuốn bạn đã gặp năm lần ở năm sạp khác nhau là cuốn dễ gặp; lần sau gặp bản lành hơn hẵng mua. Một cuốn bạn chỉ gặp một lần trong ba năm là cuốn khó; lần sau gặp thì đừng chần chừ. Không ghi lại những lần gặp, bạn không có cách nào biết điều đó ngoài cảm giác.

Lý do thứ ba là câu chuyện. Sổ ghi ngày, ghi nơi, ghi người bán nói gì, ghi chủ cũ là ai nếu biết. Mười năm sau đọc lại, cuốn sổ là nhật ký của cả một thói quen đi chợ sách, và là thứ con cháu có thể dựa vào để biết những cuốn trên kệ từ đâu mà đến. Không ít tủ sách gia đình bị chia tán chỉ vì người thừa kế không biết cuốn nào là cuốn ông bà quý, cuốn nào chỉ là sách đọc tạm; một cuốn sổ ghi rõ sẽ tránh được chuyện đó.

Lý do cuối cùng ít người nói ra: ghi sổ làm bạn nhìn kỹ hơn. Khi biết mình sẽ phải viết lại tình trạng bìa, lần in, dấu riêng, bạn tự động lật trang cuối, soi gáy, đọc trang đầu, thay vì lướt qua. Sau vài tháng ghi sổ, mắt người chơi sách tinh lên thấy rõ, ngay cả những hôm không mang sổ theo.

Các cột nên có trong sổ

Không cần quá nhiều cột; nhiều quá thì ghi không nổi. Dưới đây là bộ cột mà nhiều người chơi sách dùng, kèm cách ghi gọn:

CộtGhi gìVí dụ cách ghi
SốSố thứ tự của bản đã có; bản chỉ thấy thì để trốngSố tăng dần theo ngày mua
Tên sách, tác giảNhư trên trang tên sáchGhi đúng chính tả trên sách, kể cả gạch nối đời cũ
Lần in, khổĐọc ở trang thông tin xuất bản"In lần đầu, khổ nhỏ" hoặc "không ghi lần in"
Tình trạngTả bằng lời ngắn, theo một thang cố định"Khá: gáy chắc, mép ố nhẹ, thiếu bìa sau"
Dấu riêngChữ ký, lời tặng, dấu tủ sách, ghi chú bên lề"Lời tặng giữa hai người, bút mực tím"
Nơi gặp, ngàyChợ nào, sạp nào, ngày nàoGọi sạp theo cách mình nhớ, như "sạp gốc cây"
Đã có hay chỉ thấyĐánh dấu rõCó hoặc thấy
Ghi chúBất cứ điều gì đáng nhớNgười bán bảo gom từ một nhà ở phường bên

Cột tình trạng là cột khó ghi nhất, và cũng là cột hay bị ghi cảm tính nhất. Phần dưới nói riêng về nó.

Tả tình trạng bằng một thang chữ cố định

Chọn một thang ngắn và giữ nguyên. Ví dụ năm mức: gần như mới, tốt, khá, dùng được, chỉ để đọc. Quan trọng là bạn hiểu mỗi mức nghĩa là gì và dùng nhất quán suốt nhiều năm. Đổi thang giữa chừng là sổ mất tác dụng so sánh.

Kèm lý do sau mức. Đừng chỉ ghi "khá"; ghi "khá: gáy chắc, mép ố nhẹ, thiếu bìa sau". Hai năm sau gặp bản khác, bạn biết bản mới hơn hay kém hơn ở chỗ nào.

Tả theo thứ tự cố định. Bìa, gáy, giấy, các trang, dấu riêng. Thứ tự cố định giúp không bỏ sót, nhất là khi ghi vội ở sạp.

Ghi điều mình thấy, không ghi điều mình đoán. "Không thấy chữ tái bản" khác với "bản đầu". "Có chữ ký tên tác giả, chưa xác minh" khác với "có chữ ký tác giả". Sổ trung thực là sổ dùng được lâu.

Cập nhật khi tình trạng đổi. Sách để vài mùa nồm có thể ố thêm, mốc thêm. Mỗi năm một lần, lật lại vài cuốn đời cũ, ghi thêm một dòng nếu có gì khác. Đó cũng là cách biết chỗ cất của mình có ổn không.

Đánh số sách bằng bút chì cho khớp với sổ

Để sổ và kệ khớp nhau, nhiều người đánh số lên chính cuốn sách. Làm cho nhẹ tay:

  1. Dùng bút chì mềm, không dùng bút bi hay bút dạ. Bút chì xoá được, không thấm, không loang khi ẩm.
  2. Viết nhỏ ở góc trên trang trắng đầu tiên hoặc mặt trong bìa sau, chỗ không có chữ in, không có chữ ký.
  3. Ghi số trùng với số trong sổ. Nếu muốn, ghi thêm ngày mua viết tắt.
  4. Không dán nhãn giấy có keo lên gáy hay bìa; vài năm sau keo ngả màu và để lại vết.
  5. Với bản chụp hay bản còn nghi, ghi thêm một chữ ngắn bên cạnh số để không ai nhầm.
  6. Khi chuyển sách cho người khác, xoá nhẹ số bằng tẩy mềm hoặc để nguyên kèm một dòng ghi chú trong sổ là đã chuyển cho ai.

Một số người không muốn viết gì lên sách, kể cả bút chì. Cách thay thế là kẹp một mẩu giấy trắng không axit ghi số, để ở trang đầu. Mẩu giấy dễ rơi hơn, nhưng sách được giữ nguyên.

Ghi tại sạp trong một phút mà không phiền người bán

Đứng ghi chép dài dòng trước sạp dễ làm người bán khó chịu, nhất là lúc đông khách. Người chơi sách lâu năm thường có lối ghi tắt riêng, chỉ mình đọc được: viết tắt tên tác giả quen, một ký hiệu cho "đã có", một ký hiệu khác cho "chỉ thấy", vài chữ cho tình trạng. Một dòng như vậy mất chưa tới một phút, ghi xong đặt sách lại đúng chỗ.

Nếu muốn ghi kỹ hơn, như chép lại dòng thông tin xuất bản, hãy nói với người bán một câu: "Em ghi lại mấy dòng để về tra thêm, anh cho em đứng một chút nhé." Phần lớn người bán không phiền, có người còn tò mò hỏi bạn đang tìm gì, rồi kể thêm những bản họ từng gặp. Chụp ảnh trang thông tin xuất bản thì nên hỏi trước, vì có người bán không thích khách chụp hàng mà không mua.

Về tới nhà, trong ngày hôm đó, mở sổ ra viết lại những dòng tắt thành dòng đầy đủ khi trí nhớ còn tươi. Thêm những gì nhớ ra: người bán nói gì, sạp bên cạnh có gì, thùng nào chưa kịp xem. Thói quen viết lại trong ngày giúp cuốn sổ đầy đủ mà không bắt bạn đứng ghi lâu ở chợ.

Sổ giấy hay ghi trên máy, và cách giữ cho khỏi mất

Sổ giấy có cái lợi là mang ra chợ tiện, ghi được ngay dưới gốc cây, không cần pin, và để nhiều năm vẫn đọc được. Bất lợi là khó tìm khi sổ đã dày, và nếu mất sổ thì mất hết. Ghi trên điện thoại hay máy tính thì tìm nhanh, sắp xếp được, nhưng dễ mất theo một lần hỏng máy hay đổi máy, và thường ghi ít chi tiết hơn vì gõ vội.

Nhiều người dùng cả hai: một cuốn sổ nhỏ mang theo để ghi tại chỗ, cuối tuần chép lại vào một bảng trên máy cho dễ tìm. Bước chép lại cũng là lúc soát lỗi, thêm những gì đã nhớ ra sau. Bảng trên máy thì sao lưu thêm một bản ở chỗ khác. Sổ giấy đã đầy thì cất cùng ngăn với những cuốn sách quý nhất, tránh ẩm như chính những cuốn sách đó.

Một mẹo nhỏ: chụp lại từng trang sổ giấy mỗi khi viết xong một trang. Nếu sổ có bị nước, bị thất lạc, bạn vẫn còn bản chụp. Những người từng mất một cuốn sổ ghi chép mấy năm đều nói câu giống nhau: mất mấy cuốn sách còn dễ chịu hơn mất cuốn sổ.

Khi dọn nhà, hãy xếp cuốn sổ vào thùng mang theo người chứ đừng để chung với các thùng sách gửi đi. Thùng sách có thể thất lạc, ướt mưa, đến muộn; cuốn sổ thì nên luôn ở trong tay.

Sai hay gặp khi ghi sổ, và cái không cần làm

Ghi sổ là việc đơn giản, nên cái sai thường nằm ở thói quen hơn là ở cách làm:

  • Để về nhà mới ghi, rồi quên một nửa chi tiết; ghi ngay ở sạp, dù chỉ vài chữ.
  • Chỉ ghi sách đã mua, bỏ qua sách đã thấy; cột "thấy" mới là thứ cho biết độ khó tìm.
  • Ghi kết luận thay vì ghi điều thấy, như "bản hiếm", "bản đầu", rồi về sau không biết dựa vào đâu.
  • Đổi thang tình trạng liên tục; sổ mất khả năng so sánh.
  • Không cần mua phần mềm quản lý sách đắt tiền; một cuốn sổ và một bảng tính đơn giản là đủ cho bộ sưu tập vài nghìn cuốn.
  • Không cần chụp ảnh từng trang sách; ảnh bìa và trang thông tin xuất bản là đủ cho phần lớn trường hợp.

Cuốn sổ tốt nhất là cuốn sổ bạn còn ghi sau năm năm. Vì vậy hãy chọn cách ghi đủ gọn để không thấy phiền mỗi lần đi chợ sách.

Câu hỏi thường gặp

Người chơi sách cũ nên ghi những gì vào sổ?

Nên ghi tên sách, tác giả, lần in, khổ, tình trạng tả bằng lời ngắn, dấu riêng như chữ ký hay lời tặng, nơi gặp, ngày gặp và nguồn gốc nếu biết. Quan trọng là ghi cả những bản chỉ thấy mà không mua. Cột đó cho biết cuốn nào dễ gặp, cuốn nào khó.

Vì sao phải ghi cả những cuốn không mua?

Vì số lần gặp một bản là thông tin để biết nó dễ hay khó tìm. Cuốn gặp năm lần ở năm sạp thì không cần vội; cuốn ba năm mới gặp một lần thì gặp lại đừng chần chừ. Không ghi lại thì chỉ còn cảm giác, mà cảm giác hay sai.

Tả tình trạng sách cũ thế nào cho nhất quán?

Chọn một thang ngắn khoảng năm mức và giữ nguyên nhiều năm, rồi kèm lý do sau mỗi mức. Tả theo thứ tự cố định: bìa, gáy, giấy, các trang, dấu riêng. Ghi điều mình thấy chứ không ghi điều mình đoán.

Có nên đánh số lên sách cũ không?

Nhiều người đánh số bằng bút chì mềm ở góc trang trắng đầu tiên, khớp với số trong sổ. Bút chì không thấm, xoá được khi cần. Đừng dùng bút bi hay dán nhãn có keo, vì vài năm sau sẽ để lại vết khó gỡ.

Nên ghi sổ giấy hay ghi trên điện thoại?

Mỗi cách có lợi riêng: sổ giấy tiện ghi tại chỗ và bền lâu, ghi trên máy thì dễ tìm và sắp xếp. Nhiều người dùng cả hai, ghi sổ nhỏ ở chợ rồi chép lại vào bảng trên máy mỗi tuần. Nhớ sao lưu bảng và chụp lại các trang sổ giấy.

Có cần phần mềm quản lý sách chuyên dụng không?

Không cần với phần lớn người chơi sách nghiệp dư. Một cuốn sổ và một bảng tính đơn giản là đủ cho bộ sưu tập vài nghìn cuốn. Điều quyết định là thói quen ghi đều đặn, không phải công cụ.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138