Với sách cũ vừa mua về, những việc tự làm an toàn ở nhà là phủi bụi bằng chổi lông mềm, tẩy nhẹ vết bút chì và vết bẩn trên bìa bằng tẩy mềm, làm phẳng góc gập bằng cách ép nhẹ, và khử mùi kho bằng cách để thoáng. Gáy bung từng tay, giấy giòn vụn khi chạm, mốc đã ăn vào thớ giấy, mọt đục thành đường, bìa rời hẳn: những trường hợp này nên mang tới người làm nghề phục chế, đừng tự dán, tự tẩy.
Người chơi sách nào cũng có lúc mua về một cuốn mình rất thích mà trông thảm hại: bìa lấm bụi, góc gập, gáy có mảnh băng keo vàng khè, mở ra là mùi kho xộc lên. Bài này đi theo cuốn sách đó từ lúc đặt lên bàn bếp tới lúc lên kệ, nói rõ việc nào tự làm được, việc nào nên dừng tay.
Trước khi sửa gì: nhìn cho hết và quyết định mức can thiệp
Việc đầu tiên không phải là làm sạch, mà là nhìn. Đặt cuốn sách lên một mặt bàn sạch, khô, đủ sáng. Xem bìa, gáy, mép, rồi mở từng chặng sách nhẹ nhàng, ghi lại những gì thấy: chỗ rách, chỗ ố, chỗ có băng keo cũ, trang rời, dấu mọt, đốm mốc. Nhiều người bỏ qua bước này, cầm khăn lau ngay, rồi phát hiện ra mình vừa làm lem một vết mực chữ ký.
Sau khi nhìn hết, tự hỏi: cuốn này mình mua để đọc hay để giữ? Nếu để đọc, mức can thiệp có thể thoải mái hơn: làm sạch, ép phẳng, kẹp lại trang rời, thế là dùng được. Nếu để giữ, mỗi việc làm đều nên có thể làm ngược lại được. Cái gì không làm ngược lại được, như dán keo, cắt xén, tẩy bằng hoá chất, thì để người làm nghề.
Một nguyên tắc người làm nghề phục chế hay dặn người chơi sách nghiệp dư: làm ít nhất có thể. Một cuốn sách cũ có vết ố, có góc sờn, vẫn là một cuốn sách cũ khoẻ mạnh. Cố làm cho nó trông như mới thường là con đường ngắn nhất để làm hỏng nó.
Ghi luôn những gì vừa nhìn vào sổ, kèm ngày. Nếu về sau mang sách tới người làm nghề, mấy dòng này giúp họ biết tình trạng ban đầu. Nếu tự làm, nó giúp bạn so trước và sau, thấy việc mình làm có ích thật hay chỉ làm cuốn sách đổi khác. Nhiều người còn chụp một tấm ảnh bìa và gáy trước khi động tay, rất đáng làm.
Làm sạch bụi và vết bẩn: theo thứ tự từ nhẹ tới hơn
Luôn bắt đầu từ cách nhẹ nhất, chỉ chuyển sang bước sau nếu bước trước không đủ:
- Cầm sách đóng chặt, gáy hướng xuống, dùng chổi lông mềm khô quét mép trên từ gáy ra ngoài. Bụi rơi ra ngoài thay vì lọt vào giữa các trang.
- Quét nhẹ bìa trước, bìa sau, gáy. Với bìa vải, quét theo thớ vải.
- Vết bút chì trên trang, vết bụi bám trên bìa giấy không bóng: dùng tẩy mềm loại dành cho vẽ, chà nhẹ một chiều, ở chỗ giấy còn chắc. Giấy giòn thì bỏ qua bước này.
- Bìa bóng có vết tay: lau bằng khăn mềm hơi ẩm vắt thật khô, lau nhanh rồi lau khô ngay. Không dùng cách này với bìa giấy thường, vải, hay bìa đã nứt.
- Trang có vết bẩn thấm vào giấy, vết ố, vết nước loang: dừng lại. Những vết này tẩy ở nhà gần như luôn làm giấy hỏng hơn.
Trong suốt quá trình, giữ tay khô, sạch. Găng vải bông mỏng giúp tránh mồ hôi tay, nhưng nếu găng làm tay vụng thì tay trần khô sạch còn an toàn hơn.
Những vấn đề hay gặp: tự làm hay nhờ người làm nghề
Bảng dưới gom các tình trạng hay gặp ở sách cũ mới mua, kèm việc tự làm được và lúc nên dừng:
| Tình trạng | Tự làm được | Nên nhờ người phục chế khi |
|---|---|---|
| Góc trang, góc bìa bị gập | Mở góc ra, kẹp giữa hai tờ giấy sạch, đè nhẹ dưới vài cuốn sách nặng vài ngày | Góc đã nứt, gập ra là gãy |
| Mùi kho, mùi ẩm | Để sách đứng hé mở ở chỗ thoáng, có gió nhẹ, vài ngày tới vài tuần | Mùi kèm đốm mốc lan rộng trong thớ giấy |
| Trang rời một hai tờ | Kẹp lại đúng chỗ, ghi chú trong sổ, không dán | Nhiều tay sách bung, ruột tách khỏi bìa |
| Băng keo cũ đã ngả màu | Để nguyên nếu còn bám chắc | Băng keo bong dở, keo đã thấm làm giấy nâu và giòn |
| Nhãn dán giá trên bìa | Bóc chậm nếu nhãn tự nhả dễ; không nhả thì để nguyên | Nhãn dính trên bìa quý, bóc là rách bề mặt |
| Rách nhỏ ở mép trang | Để nguyên, kẹp giấy lót để không rách thêm | Rách vào phần chữ, hoặc cần vá cho đọc được |
| Đốm mốc lấm tấm | Để khô hẳn rồi phủi nhẹ bằng chổi lông ở chỗ thoáng ngoài nhà | Mốc ăn sâu, giấy mềm nhũn hoặc dính trang |
| Dấu mọt, bột mịn ở gáy | Cách ly cuốn sách khỏi kệ, không xịt thuốc | Mọt đục thành đường, nhiều trang thủng |
Người làm nghề phục chế dùng giấy và keo chuyên dùng, làm được ngược lại khi cần, và biết giấy đời nào chịu được cách xử lý nào. Đó là lý do những việc ở cột phải không nên tự làm, dù trông có vẻ đơn giản.
Đồ nghề tối thiểu, và những thứ không cần mua
Sửa nhẹ sách cũ ở nhà chỉ cần vài món, phần lớn đã có sẵn hoặc rất dễ kiếm:
- Chổi lông mềm, khô. Một cây cọ vẽ bản to lông mềm hay chổi phủi bụi bàn phím đều được. Giữ riêng cho sách, đừng dùng lẫn việc khác.
- Tẩy mềm dành cho vẽ. Loại mềm, không màu, ít vụn. Tẩy học sinh cứng có màu dễ để lại vệt trên giấy cũ.
- Giấy trắng mỏng, sạch. Dùng để lót giữa các trang khi ép phẳng, kẹp vào trang có chữ ký, gói tạm cuốn sách chờ phục chế. Giấy không axit thì tốt hơn, nhưng giấy in trắng sạch cũng dùng tạm được trong thời gian ngắn.
- Vài cuốn sách nặng, bìa phẳng. Làm vật ép thay cho dụng cụ chuyên dùng.
- Găng vải bông mỏng. Không bắt buộc, có ích với những cuốn giấy yếu.
- Không cần: máy ép sách, bộ dụng cụ đóng sách, các loại keo chuyên dụng mua lẻ, dung dịch tẩy ố bán trên mạng. Những thứ đó chỉ có ích trong tay người đã học nghề; trong tay người chưa quen, chúng làm hỏng sách nhanh hơn là cứu.
Danh sách ngắn là cố ý. Phần lớn việc tốt nhất cho một cuốn sách cũ là để nó khô, sạch bụi, đứng thẳng, tránh nắng. Phần còn lại là việc của người làm nghề.
Ba thứ người chơi sách nghiệp dư hay lỡ tay
Băng keo trong. Đây là thủ phạm số một. Dán vào lúc đầu trông gọn, vài năm sau keo ngả vàng rồi nâu, thấm qua giấy, lớp nhựa bong ra để lại vệt keo cứng. Gỡ thì rách, để thì vết nâu lan dần. Mọi chỗ rách trên sách cũ đều không nên dán băng keo, kể cả loại quảng cáo là không ố.
Keo dán đa năng. Trang rời, gáy bung, nhiều người lấy keo sữa hay keo dán giấy trong nhà ra dán. Keo cứng lại, làm gáy mất độ mềm, mở sách là gãy tiếp ở chỗ khác. Keo cũng làm người phục chế sau này phải mất công gỡ trước khi sửa thật.
Thuốc tẩy và nước. Thấy vết ố, vết nước, có người lấy bông tẩm nước, tẩm thuốc tẩy lau thử. Giấy cũ gặp nước thì nhăn, loang vệt mới; gặp thuốc tẩy thì yếu đi và có khi đổi màu khác hẳn phần còn lại. Vết ố trên sách cũ là một phần tuổi đời của nó; nếu thật sự cần làm sạch, hãy hỏi người làm nghề.
Khử mùi kho mà không làm hại sách
Mùi kho là thứ hay gặp nhất ở sách cũ mới mua, và cũng là thứ người ta hay xử lý sai nhất. Có người xịt nước hoa, có người phơi giữa trưa nắng, có người cho vào tủ lạnh. Nước hoa để lại vết dầu trên giấy; nắng gắt làm giấy giòn và bìa bạc màu nhanh; tủ lạnh thì đưa sách vào chỗ lạnh ẩm, lấy ra là hơi nước đọng ngay trên trang.
Cách an toàn là kiên nhẫn: để sách đứng hé mở ở chỗ thoáng có gió nhẹ, trong bóng râm, vài ngày tới vài tuần, thỉnh thoảng lật trang cho không khí lùa vào. Mùi kho phần lớn là mùi ẩm bám trong giấy; giấy khô dần thì mùi nhẹ dần. Nếu muốn nhanh hơn, có người đặt sách trong một thùng giấy thoáng cùng một gói than hoạt tính để riêng, không cho chạm vào sách, thay gói than khi cần.
Nếu sau vài tuần mùi vẫn nồng, kèm đốm mốc lan rộng, có thể mốc đã ăn vào thớ giấy. Lúc đó cuốn sách cần được giữ riêng hẳn, không để chung với sách khác, và nên hỏi người làm nghề phục chế xem có đáng xử lý không.
Khi nào nên mang tới người làm nghề phục chế
Người làm nghề phục chế sách không chỉ dành cho sách cổ hay sách quý. Bất cứ cuốn nào bạn muốn giữ lâu mà đang có dấu hiệu hư nặng đều đáng được hỏi. Những dấu hiệu rõ nhất: gáy bung từng tay sách, ruột tách khỏi bìa; giấy giòn đến mức lật trang là vụn ở mép; mốc làm giấy mềm nhũn hoặc dính các trang vào nhau; mọt đục thành đường qua nhiều trang; một trang quan trọng như trang có chữ ký bị rách vào phần chữ.
Khi mang tới, kể cho người làm nghề biết bạn muốn gì: muốn đọc lại được, hay chỉ muốn giữ cho nó không hư thêm. Hai mong muốn này dẫn tới hai cách làm khác nhau. Hỏi thêm: "Việc anh chị làm có gỡ ra lại được không, nếu sau này cần sửa tiếp?" Người làm nghề tử tế thường giải thích rõ ràng, và thường khuyên làm ít hơn bạn tưởng.
Trong lúc chờ, giữ cuốn sách trong một hộp giấy vừa khít hoặc bọc bằng giấy trắng mỏng, đặt nằm ngang ở chỗ khô. Đừng cố đọc hay mở ra xem thêm; mỗi lần mở là một lần gáy và giấy yếu thêm một chút.
Câu hỏi thường gặp
Sách cũ mới mua về nên làm sạch thế nào?
Bắt đầu bằng chổi lông mềm khô, cầm sách đóng chặt, quét mép từ gáy ra ngoài, rồi quét bìa và gáy. Vết bút chì và bụi trên bìa giấy không bóng có thể dùng tẩy mềm chà nhẹ. Vết ố, vết nước thấm vào giấy thì để nguyên, đừng tẩy ở nhà.
Làm sao khử mùi kho của sách cũ?
Để sách đứng hé mở ở chỗ thoáng có gió nhẹ, trong bóng râm, vài ngày tới vài tuần và thỉnh thoảng lật trang. Có thể đặt sách trong thùng giấy thoáng cùng gói than hoạt tính để riêng, không chạm sách. Không xịt nước hoa, không phơi nắng gắt, không cho vào tủ lạnh.
Có nên dán băng keo vào chỗ rách của sách cũ không?
Không nên. Băng keo trong để vài năm sẽ ngả nâu, thấm qua giấy và bong ra để lại vệt keo cứng, gỡ thì rách thêm. Chỗ rách nhỏ ở mép thì để nguyên và kẹp giấy lót, chỗ rách vào phần chữ thì nhờ người làm nghề phục chế.
Sách cũ bị gập góc có làm phẳng lại được không?
Được, nếu góc chưa nứt. Mở góc ra nhẹ nhàng, kẹp trang giữa hai tờ giấy sạch rồi đè dưới vài cuốn sách nặng trong vài ngày. Nếu góc đã nứt, gập ra là gãy, thì để nguyên hoặc hỏi người làm nghề.
Khi nào nên mang sách cũ đi phục chế?
Khi gáy bung từng tay sách, ruột tách khỏi bìa, giấy giòn vụn khi lật, mốc làm giấy mềm hoặc dính trang, mọt đục thành đường, hoặc trang quan trọng bị rách vào phần chữ. Kể rõ cho người làm nghề biết bạn muốn đọc lại hay chỉ muốn giữ cho không hư thêm.
Thấy dấu mọt trong sách cũ thì xử lý thế nào?
Cách ly ngay cuốn sách khỏi kệ, để riêng ở chỗ khô thoáng và theo dõi xem bột mịn có còn rơi ra không. Không xịt thuốc côn trùng lên sách. Nếu mọt đã đục thành đường qua nhiều trang, hoặc trong nhà có mối nặng, hãy hỏi người làm nghề phục chế và gọi đơn vị diệt mối cho phần nhà.