Cách bắt đầu sưu tầm sách bền nhất là chọn một tác giả mình thật sự thương, lập danh mục những gì người đó đã viết, quyết định phạm vi (chỉ tác phẩm in riêng hay cả tuyển tập, chỉ bản đời cũ hay mọi lần in), rồi mỗi lần đi chợ sách chỉ tìm đúng những khoảng trống trong danh mục. Bộ sưu tập theo tác giả có điểm dừng rõ ràng, có câu chuyện, và không bắt bạn chạy theo mọi cuốn sách cũ.
Nhiều người mê sách cũ đi chợ nhiều năm mà kệ vẫn là một đống lộn xộn: mỗi thứ một ít, không biết mình đang giữ gì. Người chọn một tác giả thì khác: sau một hai năm họ biết rõ người viết ấy đã in những gì, bản nào dễ gặp, bản nào khó, và kệ của họ có một hình hài. Bài này đi qua cách bắt đầu, lấy ví dụ những nhà văn Việt quen thuộc.
Chọn tác giả: thương trước, hiếm sau
Câu hỏi đầu tiên không phải "tác giả nào sách hiếm", mà là "người viết nào mình đọc mãi không chán". Một bộ sưu tập sống được nhiều năm nhờ tình cảm của người giữ, không nhờ độ khó tìm. Nếu bạn từng đọc đi đọc lại những truyện ngắn nhẹ như sương của Thạch Lam, những trang tuỳ bút cầu kỳ của Nguyễn Tuân, hay những truyện thấm buồn về người trí thức nghèo của Nam Cao, đó là chỗ bắt đầu.
Câu hỏi thứ hai là độ lớn. Một tác giả viết nhiều, được in lại liên tục suốt mấy chục năm, sẽ cho ra một danh mục rất dài với hàng chục lần in; người mới dễ nản. Một tác giả viết ít, đời ngắn, lại dễ có điểm dừng hơn. Thạch Lam là ví dụ hay gặp: số tác phẩm không nhiều, đọc hết không mất quá lâu, mà mỗi lần in lại có bìa, có khổ khác nhau đủ để người chơi sách thấy thú.
Câu hỏi thứ ba: mình có điều kiện đi tìm không? Nếu bạn ở xa những nơi có chợ sách cũ, hãy chọn tác giả mà sách vẫn hay xuất hiện ở các sạp nhỏ, thùng thanh lý, tủ sách gia đình. Đừng chọn tác giả mà cả năm chỉ thấy một bản, trừ khi bạn chịu được sự chờ đợi.
Có người hỏi có nên chọn hai ba tác giả cùng lúc không. Được, nhưng người mới nên bắt đầu với một. Khi đã quen cách lập danh mục, cách nhìn lần in, cách ghi sổ, việc mở thêm tác giả thứ hai sẽ nhẹ nhàng hơn nhiều. Bắt đầu với ba tác giả cùng lúc thường dẫn tới ba danh mục dở dang và một kệ sách lại lộn xộn như trước.
Lập danh mục trước khi mua cuốn đầu tiên
Danh mục là bộ xương của bộ sưu tập. Làm nó trước, mua sau:
- Liệt kê các tác phẩm của tác giả mà bạn biết chắc: tiểu thuyết, tập truyện ngắn, tuỳ bút, tiểu luận. Với Nam Cao chẳng hạn, ai cũng biết những truyện ngắn như Chí Phèo, Lão Hạc, Đời thừa và tiểu thuyết Sống mòn.
- Tra thêm ở thư viện công cộng và hỏi người chơi sách đi trước để bổ sung những cuốn ít được nhắc. Ghi rõ dòng nào chắc, dòng nào còn nghi.
- Quyết định phạm vi: chỉ những tập in riêng, hay cả tuyển tập, cả sách in chung nhiều tác giả. Phạm vi hẹp thì dễ có điểm dừng.
- Quyết định có tìm nhiều lần in của cùng một tác phẩm không. Nhiều người chỉ cần mỗi tác phẩm một bản đọc tốt; người khác thích có các bìa khác nhau.
- Kẻ bảng trong sổ: tác phẩm, các bản đã thấy, các bản đã có, tình trạng, nơi gặp. Để trống những ô chưa có.
- Chụp hoặc chép trang danh mục mang theo mỗi lần đi chợ sách.
Danh mục sẽ thay đổi theo thời gian, vì bạn sẽ phát hiện những cuốn mình chưa từng biết. Đó là niềm vui của người sưu tầm, không phải sai sót của danh mục ban đầu.
Bản để đọc và bản để giữ
Người sưu tầm theo tác giả lâu năm thường giữ hai loại bản cho cùng một tác phẩm. Phân biệt ngay từ đầu giúp bạn đỡ khổ:
| Bản để đọc | Bản để giữ | |
|---|---|---|
| Thường là | Bản in gần đây, giấy tốt, chữ rõ | Bản đời cũ, bản in sớm, bản có bìa đặc biệt hay chữ ký |
| Cách dùng | Đọc thoải mái, mang theo, ghi chú bằng bút chì | Ít mở, mở thì cẩn thận, không mang ra ngoài |
| Chỗ để | Kệ đọc hằng ngày, gần ghế ngồi | Ngăn khô, tránh nắng, xa tường ngoài |
| Nếu hư | Mua bản khác | Hỏi người làm nghề phục chế, không tự sửa |
| Ghi trong sổ | Ghi ngắn | Ghi đủ lần in, tình trạng, nguồn gốc |
Có người thấy giữ hai bản là lãng phí. Nhưng thử đọc một tiểu thuyết trên giấy giòn như bánh tráng, mỗi lần lật trang lại sợ rách, bạn sẽ hiểu vì sao nhiều người sưu tầm chọn cách này. Bản để đọc giữ cho niềm vui đọc; bản để giữ giữ cho cuốn sách tiếp tục tồn tại.
Đi tìm những khoảng trống trong danh mục
Khi đã có danh mục, mỗi buổi đi chợ sách trở nên khác hẳn. Bạn không còn lật mọi cuốn, chỉ lướt tìm tên tác giả của mình trên gáy, rồi so với những ô còn trống. Nhờ vậy một buổi sáng có thể xem hết chục sạp mà không mệt, và không mua những gì nằm ngoài phạm vi.
Hãy nói với vài người bán quen về tác giả bạn đang theo: "Anh gặp sách của Nguyễn Tuân bản đời cũ thì để giúp em xem trước nhé." Người bán sách cũ có trí nhớ rất tốt về khách hỏi cụ thể. Nhiều cuốn khó trong bộ sưu tập của người chơi lâu năm đến từ một cuộc gọi của người bán quen, chứ không phải từ việc tình cờ gặp.
Cũng nên trao đổi với người chơi cùng tác giả. Bạn có hai bản trùng, người kia thiếu đúng bản đó; người kia biết một lỗi in chỉ có ở lần in đầu, bạn chưa biết. Một nhóm nhỏ chơi cùng một tác giả học được từ nhau rất nhanh. Chỉ cần nhớ: trao đổi sách là trao đổi giữa những người mê sách, không biến thành buôn bán, và mọi cuốn trao tay đều phải nằm trong diện được lưu hành theo quy định hiện hành.
Ba bộ sưu tập nhỏ để hình dung
Để dễ hình dung, thử nghĩ tới ba người chơi sách giả định, mỗi người một cách. Chị Hạnh ở một căn hộ nhỏ, chỉ có một ngăn kệ dành cho sưu tầm, chọn Thạch Lam với phạm vi hẹp: mỗi tác phẩm in riêng một bản đời cũ còn lành và một bản in gần đây để đọc. Sau hai năm chị gần đủ, ngăn kệ vừa khít, và chị biết rõ từng cuốn đến từ sạp nào.
Anh Toàn ở nhà ống, có nhiều chỗ hơn, chọn Tô Hoài nhưng chỉ theo một tác phẩm: Dế Mèn phiêu lưu ký qua các lần in, chú ý tới bìa và tranh minh hoạ thay đổi ra sao. Anh không tìm đủ mọi lần in, chỉ những bản có tranh và bìa khác nhau. Kệ của anh thành một dòng chảy hình ảnh của một cuốn sách thiếu nhi qua nhiều thế hệ người vẽ.
Cô Mai, giáo viên về hưu, chọn Nguyễn Tuân và chỉ giữ bản để đọc, không tìm bản đời cũ, nhưng ghi chép rất kỹ những gì đọc được bên lề sổ. Bộ sưu tập của cô không có cuốn nào hiếm, nhưng cuốn sổ ghi chú của cô thì không ai có. Ba cách đều đúng, vì cả ba người đều biết mình đang giữ cái gì và vì sao.
Điểm chung của cả ba là phạm vi được chọn từ đầu và được giữ. Không ai trong họ cố gom hết mọi thứ liên quan tới tác giả mình thương; họ chọn một góc nhỏ và đi sâu vào đó.
Sai hay gặp khi sưu tầm theo tác giả
Những sai lầm này làm nhiều người bỏ cuộc sau một hai năm:
- Muốn đủ ngay. Mua dồn dập trong vài tháng đầu, mua cả bản xấu cho đủ ô, rồi về sau phải thay lại. Thong thả hơn thì bộ sưu tập đẹp hơn.
- Không ghi sổ. Tin vào trí nhớ, rồi mua trùng, hoặc quên mất bản đã có thuộc lần in nào.
- Phạm vi trôi dần. Bắt đầu với một tác giả, rồi thêm cả nhóm văn chương của người ấy, rồi thêm cả thời kỳ, đến lúc không còn điểm dừng.
- Chỉ giữ mà không đọc. Bộ sưu tập theo tác giả có ý nghĩa nhất khi người giữ đã đọc kỹ những gì mình giữ.
- Quên điều kiện giữ. Mua nhiều bản đời cũ mà không có chỗ khô ráo, để vài mùa nồm là mốc lan cả ngăn.
Người sưu tầm bền thường có một câu tự nhắc: một cuốn đẹp hơn ba cuốn xấu. Câu này nghe đơn giản nhưng giữ cho kệ sách của họ gọn gàng suốt nhiều năm.
Câu hỏi tự kiểm sau một năm sưu tầm
Sau khoảng một năm, hãy ngồi lại với cuốn sổ và tự hỏi vài câu. Mình đã đọc hết những gì mình có chưa? Danh mục ban đầu có thay đổi gì không, mình đã phát hiện thêm cuốn nào? Có cuốn nào mua về rồi thấy không cần, nên chuyển cho người khác cũng đang tìm? Những bản để giữ có cuốn nào đang xấu đi không?
Câu hỏi quan trọng nhất có lẽ là: mình còn vui không? Sưu tầm theo tác giả là để sống lâu với một người viết, hiểu họ qua từng lần in, từng tấm bìa. Nếu việc sưu tầm đã thành một danh sách việc phải làm cho xong, có lẽ đã đến lúc chậm lại, đọc lại một cuốn mình thương nhất, rồi mới đi chợ tiếp.
Và nếu sau một năm bạn thấy mình thật sự hiểu người viết ấy hơn, biết vì sao mỗi lần in lại khác nhau, biết người bán nào hay có sách của họ, thì bộ sưu tập đã làm đúng việc của nó, dù trong sổ vẫn còn nhiều ô trống.
Câu hỏi thường gặp
Nên chọn tác giả nào để bắt đầu sưu tầm sách?
Nên chọn người viết mình thật sự thích đọc, vì tình cảm giữ bộ sưu tập sống lâu hơn độ hiếm. Người mới nên chọn tác giả viết không quá nhiều để có điểm dừng rõ. Cũng nên chọn tác giả có sách hay xuất hiện ở các chợ sách cũ gần mình.
Có cần mua tất cả các lần in của một tác phẩm không?
Không cần. Nhiều người chỉ giữ mỗi tác phẩm một bản đọc tốt và một bản để giữ. Có người thích sưu tầm các bìa khác nhau qua các lần in. Quan trọng là quyết định phạm vi ngay từ đầu và ghi vào sổ.
Làm sao lập danh mục tác phẩm của một tác giả?
Bắt đầu bằng những tác phẩm bạn biết chắc, rồi tra thêm ở thư viện công cộng và hỏi người chơi sách đi trước. Ghi rõ dòng nào chắc, dòng nào còn nghi, kẻ bảng có cột bản đã thấy, bản đã có, tình trạng. Danh mục sẽ được bổ sung dần qua thời gian.
Vì sao nên giữ cả bản để đọc và bản để giữ?
Bản đời cũ thường giấy giòn, mở nhiều dễ rách, nên dùng một bản in gần đây để đọc thoải mái. Bản để giữ thì ít mở và cất ở chỗ khô. Cách này giữ được cả niềm vui đọc lẫn cuốn sách cũ.
Sưu tầm theo tác giả có cần quen người bán sách không?
Không bắt buộc nhưng rất có ích. Người bán quen biết bạn tìm tác giả nào sẽ để ý giúp khi gom sách mới về. Nhiều cuốn khó tìm đến tay người sưu tầm nhờ một người bán quen nhớ tới họ.
Khi nào nên dừng một bộ sưu tập theo tác giả?
Khi danh mục trong phạm vi bạn đã chọn gần đủ, hoặc khi việc sưu tầm không còn vui mà thành việc phải làm cho xong. Dừng không có nghĩa là bỏ, bạn vẫn có thể đọc lại và bổ sung khi tình cờ gặp. Nhiều người sưu tầm còn ô trống suốt nhiều năm mà vẫn thấy đủ.