Một kệ thơ Việt nhỏ cho người không quen đọc thơ chỉ cần năm sáu cuốn: tuyển Thi nhân Việt Nam của Hoài Thanh và Hoài Chân, thơ Nguyễn Bính, thơ Hàn Mặc Tử, thơ Nôm Hồ Xuân Hương, thơ Xuân Quỳnh và một tuyển ca dao. Đọc thơ không cần đọc từ đầu tới cuối như tiểu thuyết. Mỗi ngày mở ngẫu nhiên một bài, đọc thành tiếng hai lần, thế là đủ.
Nhiều người sợ thơ vì những năm đi học phải phân tích từng câu. Khi đã lớn, thơ trở lại theo cách khác: một bài đọc lúc mất ngủ, một câu nhớ ra khi đi qua một con sông, một bài đọc cho con nghe trước giờ đi ngủ trưa. Bài này gợi ý những tập thơ đáng có, đọc theo cách nào, và giữ thơ trong nhà ra sao.
Vì sao người lớn nên có lại vài tập thơ
Thơ là loại sách duy nhất không cần thời gian dài. Một bài thơ đọc trong hai phút. Người bận đến mấy cũng có hai phút trong ngày. Và chính vì ngắn, thơ ở lại trong đầu lâu hơn bất cứ thứ gì khác: nhiều người quên hết tiểu thuyết đọc thời trẻ nhưng vẫn nhớ vài câu lục bát học từ năm lớp sáu.
Thơ cũng là cách nhanh nhất để nhìn lại tiếng Việt. Tiểu thuyết dùng tiếng Việt để kể chuyện; thơ dùng tiếng Việt để làm đẹp chính nó. Đọc một bài thơ hay, bạn sẽ thấy chữ mà mình dùng hằng ngày, những chữ như chiều, sông, mưa, nhớ, có thể nặng và sáng đến thế nào.
Lý do cuối cùng thực tế hơn: thơ là thứ dễ chia sẻ nhất trong gia đình. Một câu thơ có thể đọc cho con nghe, chép vào thiệp, nói với ông bà. Một kệ thơ nhỏ trong nhà là một kho để lấy ra những lúc cần lời mà không biết nói gì. Một đám cưới, một đám giỗ, một lời chúc người đi xa: những lúc ấy, một câu thơ đúng chỗ nói được nhiều hơn cả bài phát biểu soạn sẵn.
Sáu tập thơ nên có và đọc theo cách nào
Thi nhân Việt Nam của Hoài Thanh và Hoài Chân. Tuyển tập các nhà thơ của phong trào Thơ mới, mỗi người kèm một bài bình ngắn, viết rất đẹp. Đây là cuốn nên có đầu tiên, vì nó như một tấm bản đồ: đọc xong bạn biết mình thích giọng ai để đi tìm thêm. Đọc mỗi lần một tác giả, đọc lời bình trước rồi mới đọc thơ.
Thơ Nguyễn Bính. Thơ của làng quê, của những mối tình mộc mạc, của chân quê. Những bài như Tương tư, Chân quê đọc lên như ca dao. Hợp với người mới quay lại với thơ vì dễ hiểu, dễ nhớ, nhịp lục bát quen tai.
Thơ Hàn Mặc Tử. Một giọng thơ lạ, có lúc trong trẻo như Đây thôn Vĩ Dạ, có lúc ám ảnh, dữ dội. Không phải bài nào cũng dễ, nhưng đọc vài bài quen trước rồi mở dần sang những bài lạ hơn, bạn sẽ thấy một thế giới không giống ai.
Thơ Nôm Hồ Xuân Hương. Những bài thơ ngắn, tinh nghịch, táo bạo, chơi chữ rất tài. Chọn bản có chú thích để hiểu những lớp nghĩa. Đọc xen với thơ buồn để cân lại.
Thơ Xuân Quỳnh. Thơ tình của một người phụ nữ, nồng nàn mà lo âu, với những bài như Sóng, Thuyền và biển. Người đọc đã có gia đình đọc Xuân Quỳnh thường thấy ở đó những điều mình nghĩ mà chưa nói được.
Một tuyển ca dao. Ca dao là gốc của thơ Việt, đọc ở đâu cũng được, mở trang nào cũng có một câu nói đúng điều gì đó. Chọn bản sắp theo chủ đề như tình yêu, quê hương, lao động để dễ tìm khi cần.
Đọc thơ mỗi ngày mà không thấy ngại
Người không quen thơ hay bỏ cuộc vì đọc như đọc truyện: cầm lên, đọc liền chục bài, thấy chẳng nhớ gì, gấp lại. Một cách khác, dễ duy trì hơn:
- Để một tập thơ ở chỗ hay ngồi nhất, đầu giường, bàn trà, cạnh ghế đọc. Không cất lên kệ cao.
- Mỗi ngày mở ngẫu nhiên một trang. Không chọn, không theo thứ tự.
- Đọc bài thơ ấy hai lần: lần đầu bằng mắt, lần hai thành tiếng, chậm.
- Nếu có một câu làm mình dừng lại, chép câu đó vào một cuốn sổ nhỏ kèm ngày. Không cần biết vì sao mình thích.
- Nếu không câu nào chạm, gấp sách lại, không sao cả. Mai mở trang khác.
- Cuối tháng, đọc lại cuốn sổ. Bạn sẽ thấy mình thích kiểu thơ nào, giọng ai, và từ đó biết nên tìm thêm tập thơ nào. Có người phát hiện mình toàn chép những câu về mưa, có người toàn chép những câu về mẹ. Điều đó nói về bạn nhiều hơn bất cứ bài trắc nghiệm nào.
Cách này chỉ tốn vài phút mỗi ngày. Sau vài tháng, cuốn sổ chép thơ của bạn thành một tuyển tập riêng, không ai có bản giống. Nhiều người kể đó là cuốn sổ họ giữ lâu nhất trong đời.
Đọc thơ trong gia đình, cùng con và cùng ông bà
Với con nhỏ, ca dao và đồng dao là cửa vào tự nhiên: nhịp đều, vần dễ, con nghe vài lần là thuộc. Với con lớn hơn, thơ Nguyễn Bính hay một vài bài lục bát nhẹ của Thơ mới đọc to vào buổi tối rất hợp. Đừng giảng nghĩa. Chỉ đọc, rồi hỏi con thích câu nào, vì sao. Đôi khi câu trả lời của trẻ con làm người lớn ngạc nhiên vì nó thấy điều mình bỏ qua.
Với ông bà, thơ là cầu nối mạnh nhất. Nhiều người lớn tuổi thuộc hàng trăm câu Kiều, câu Lục Vân Tiên, ca dao vùng mình. Đọc một bài thơ cho ông bà nghe, rồi hỏi: "Hồi xưa bà có thuộc bài nào không?" Rất có thể bà sẽ đọc lại một bài mà cả nhà chưa từng nghe. Ghi lại ngay, kèm tên người đọc. Những bài ông bà thuộc thường có chỗ khác với bản in, một chữ, một câu, và chính chỗ khác ấy là dấu vết của lối truyền miệng.
Một thói quen nhỏ của nhiều nhà mê sách: mỗi dịp Tết, cả nhà mỗi người chọn một câu thơ mình thích nhất trong năm, chép lên một tờ giấy, đọc to trong bữa cơm đầu năm. Những tờ giấy ấy được kẹp vào một tập thơ trên kệ. Vài năm sau mở ra, đó là một cuốn nhật ký gia đình bằng thơ.
Hay làm và nên làm khi quay lại với thơ
Mấy thói quen dưới đây làm nhiều người bỏ thơ sau vài tuần, dù đã mua sẵn mấy tập thơ đẹp:
| Hay làm | Vì sao hỏng | Nên làm |
|---|---|---|
| Đọc từ trang đầu tới trang cuối như tiểu thuyết | Thơ không có mạch truyện kéo đi, đọc dồn sẽ mỏi và lẫn | Mở ngẫu nhiên, mỗi ngày một hai bài |
| Cố hiểu hết từng chữ, từng hình ảnh | Thơ hay thường có chỗ để ngỏ, ép hiểu hết là mất vui | Đọc to, giữ lại câu nào chạm mình |
| Đọc lướt bằng mắt | Không nghe được nhịp, vần, chỗ ngắt | Đọc thành tiếng ít nhất một lần |
| Mua một lúc mười tập thơ | Kệ đầy mà không biết mở cuốn nào | Bắt đầu với một tuyển, thích ai mới tìm thêm |
| Chỉ đọc thơ lúc buồn | Thơ thành thứ gắn với tâm trạng xấu | Đọc cả lúc vui, lúc rảnh, lúc đi đường |
Người đọc thơ lâu năm thường nói: không có bài thơ nào phải thích. Gặp bài không hợp, cứ lật qua. Đọc thơ là chuyện tìm được vài câu của riêng mình giữa hàng trăm câu, không phải chuyện chấm điểm từng bài.
Chọn bản và giữ những tập thơ lâu năm
Tập thơ là loại sách được mở đi mở lại nhiều nhất, nên cũng hỏng nhanh nhất. Vài điều người chơi sách hay để ý:
- Tập thơ mỏng thường đóng gáy dán keo. Mở bẻ ngửa cho phẳng trang nhiều lần là gãy gáy, rơi từng tay sách. Mở vừa phải, đỡ gáy bằng lòng bàn tay.
- Đừng gấp góc trang đánh dấu bài thơ yêu thích. Dùng một dải giấy mỏng, hoặc chép tên bài vào trang trắng cuối sách.
- Thi nhân Việt Nam và các tuyển cũ hay được tìm ở chợ sách cũ. Lật trang cuối xem lần in, kiểm tra có đủ trang, có bị xé mất bài không. Sách xưa chỉ nên mua ở mức sưu tầm văn hoá, tuân thủ quy định hiện hành về xuất bản phẩm.
- Thơ hay được ghi chú bằng bút mực bên lề. Ghi bằng bút chì mờ thì vài năm sau còn tẩy được, mực bi thấm qua giấy mỏng sang trang bên.
- Để tập thơ dùng hằng ngày ở chỗ thoáng, đừng nhét kín trong tủ kính đóng cửa cả năm; giấy cũ bí hơi dễ lên mốc chấm nâu ở mép.
Một cuốn thơ có dấu bút chì, có tờ giấy chép thơ của người trong nhà kẹp giữa, có vết gấp ở bài mẹ hay đọc, là cuốn sách mà con cháu sau này sẽ muốn giữ hơn mọi bản mới tinh.
Câu hỏi tự hỏi khi đọc và đọc tiếp gì
Không cần phân tích thơ như hồi đi học. Chỉ ba câu hỏi đủ dùng: bài này làm mình nhớ tới ai, tới nơi nào? Câu nào mình muốn chép lại? Nếu đọc bài này cho một người, mình sẽ đọc cho ai? Ba câu hỏi ấy giữ thơ gần với đời sống của mình, thay vì biến nó thành bài tập.
Đọc tiếp gì: nếu thích Thơ mới, từ Thi nhân Việt Nam đi tìm tập riêng của Xuân Diệu, Huy Cận, Lưu Trọng Lư, những người bạn thấy hợp giọng. Nếu thích thơ người lính, Tây Tiến của Quang Dũng là bài nên đọc trọn và đọc to. Nếu thích thơ cổ, Chinh phụ ngâm và Cung oán ngâm khúc là bước tiếp theo sau Hồ Xuân Hương.
Và đừng quên Truyện Kiều. Người đã có một kệ thơ nhỏ thì sớm muộn cũng quay về với tác phẩm lớn nhất của thơ lục bát. Lúc ấy, bạn đã quen nhịp thơ, đã có thói quen đọc to, và Truyện Kiều sẽ mở ra dễ dàng hơn nhiều so với hồi đi học.
Câu hỏi thường gặp
Người không hay đọc thơ nên bắt đầu với tập thơ nào?
Nên bắt đầu với Thi nhân Việt Nam của Hoài Thanh và Hoài Chân vì đây như tấm bản đồ của Thơ mới, có lời bình ngắn cho từng nhà thơ. Đọc xong bạn biết mình thích giọng ai để tìm thêm tập riêng của người đó.
Đọc thơ mỗi ngày thế nào cho khỏi chán?
Mỗi ngày mở ngẫu nhiên một trang, đọc một bài hai lần, lần hai đọc thành tiếng. Câu nào chạm thì chép vào sổ, không chạm thì gấp lại. Chỉ vài phút mỗi ngày mà sau vài tháng bạn có một tuyển thơ riêng.
Có nên đọc thơ cho con nhỏ nghe không?
Rất nên, bắt đầu từ ca dao và đồng dao vì nhịp đều, vần dễ, con nghe vài lần là thuộc. Đừng giảng nghĩa, chỉ đọc rồi hỏi con thích câu nào. Con lớn hơn có thể nghe thơ Nguyễn Bính hay lục bát nhẹ.
Thơ Hàn Mặc Tử có khó đọc không?
Một số bài khá khó vì hình ảnh lạ và ám ảnh. Nên bắt đầu với những bài trong trẻo, quen thuộc như Đây thôn Vĩ Dạ, rồi mở dần sang những bài khác. Đọc chậm, đọc to và đừng cố hiểu hết mọi câu ngay.
Mua Thi nhân Việt Nam bản cũ ở chợ sách cũ cần xem gì?
Lật trang cuối xem lần in, kiểm tra đủ trang, không bị xé mất bài, gáy còn chắc. Sách xưa chỉ nên mua ở mức sưu tầm văn hoá và tuân thủ quy định hiện hành về xuất bản phẩm. Bản mới in lại dùng để đọc hằng ngày sẽ đỡ tiếc hơn.
Giữ tập thơ dùng hằng ngày thế nào cho bền?
Mở sách vừa phải, đỡ gáy bằng lòng bàn tay, không bẻ ngửa cho phẳng. Đánh dấu bằng dải giấy mỏng thay vì gấp góc, ghi chú bằng bút chì mờ. Để sách ở chỗ thoáng, tránh tủ kính đóng kín quanh năm.