SachQuy.comSách Quý
Câu lạc bộ đọc sách

Thảo luận sách phi hư cấu trong nhóm đọc: hỏi gì để không thành buổi tóm tắt

Cách bàn một cuốn phi hư cấu trong nhóm đọc: câu hỏi về lập luận, bằng chứng, chỗ đồng ý và phản đối, kèm ví dụ với Đi tìm lẽ sống, Lược sử loài người.

Office meeting room after work hours, a Vietnamese woman in an oatmeal cardigan underlining blank pages with a pencil while colleagues listen, wide shot, fluorescent and window dusk light

Muốn bàn một cuốn phi hư cấu cho ra chuyện, nhóm đọc nên hỏi về lập luận chứ không hỏi về nội dung: tác giả muốn thuyết phục mình điều gì, bằng chứng nào mạnh nhất, chỗ nào yếu, và đọc xong mình có làm hay nghĩ gì khác không. Câu "sách nói gì" đã có lời giới thiệu ở bìa sau trả lời; câu "mình có tin không, vì sao" thì chỉ người đọc trả lời được.

Nhóm đọc ở một công ty phần mềm tại Đà Nẵng đã đọc ba tiểu thuyết, đến tháng thứ tư chọn một cuốn phi hư cấu. Buổi gặp sau giờ làm trong phòng họp kéo dài bốn mươi phút thì hết chuyện: mỗi người kể lại một chương, rồi ai cũng gật gù "sách hay, nhiều kiến thức". Không ai sai, nhưng cũng không ai mang về được gì. Bài này là cách chạy lại buổi đó cho khác.

Vì sao sách phi hư cấu dễ thành buổi tóm tắt

Tiểu thuyết có nhân vật, có lựa chọn, có cái kết để bàn. Sách phi hư cấu có luận điểm, dữ kiện, ví dụ, và người đọc có xu hướng tiếp nhận như học bài: ghi nhớ, rồi kể lại. Khi ngồi vào nhóm, người ta nhắc lại những ý mình nhớ nhất, và vì cùng đọc một cuốn nên ý đó ai cũng biết. Buổi gặp thành ôn bài chung.

Một lý do khác: nhiều người ngại phản đối một cuốn sách nổi tiếng, nhất là khi tác giả là giáo sư hay nhà khoa học. Nói "chỗ này mình không tin lắm" nghe như tự nhận mình biết hơn chuyên gia. Thực ra sách phi hư cấu viết cho đại chúng là sách muốn thuyết phục người đọc thường, nên người đọc thường hoàn toàn có quyền hỏi: thuyết phục được mình chưa, và vì sao chưa.

Đổi góc nhìn từ "học được gì" sang "bị thuyết phục đến đâu" là đủ để buổi bàn sống lại. Người dẫn chỉ cần nói ngay từ đầu buổi: "Hôm nay không ai kể lại sách nhé, cả nhóm đọc rồi. Mình bàn xem tác giả thuyết phục mình được tới đâu."

Một buổi bàn phi hư cấu đi theo thứ tự nào

Thứ tự dưới đây đi từ dễ đến khó, mỗi bước mười đến mười lăm phút:

  1. Mỗi người nói luận điểm chính bằng một câu của mình. Không được đọc lại từ sách. Thường ngay bước này đã lộ ra: năm người nói năm câu khác nhau. Cuốn sách nói một điều mà người đọc nghe thành nhiều điều, đó là chuyện đầu tiên để bàn.
  2. Bằng chứng nào thuyết phục mình nhất? Mỗi người chọn một ví dụ, một câu chuyện, một dữ kiện trong sách. Hỏi tiếp: vì sao chỗ đó thuyết phục? Vì là chuyện kể, vì là số liệu, hay vì khớp với điều mình đã nghĩ sẵn?
  3. Chỗ nào mình ngờ ngợ? Đây là bước quan trọng nhất. Người dẫn nên tự nói trước một chỗ mình ngờ để người khác dám nói.
  4. Tác giả bỏ qua điều gì? Có góc nhìn nào, nhóm người nào, hoàn cảnh nào không xuất hiện trong sách? Có đúng với Việt Nam không?
  5. Đọc xong mình đổi gì? Một thói quen, một cách nghĩ, hay không đổi gì cả. Câu trả lời "không đổi gì" cũng đáng nghe, vì nó cho biết cuốn sách mạnh hay yếu ở đâu.

Đi đủ năm bước là vừa một buổi gặp. Nếu bước ba sôi nổi, cứ để kéo dài, bỏ bớt bước bốn cũng được.

Ví dụ với vài cuốn nhóm đọc hay chọn

Đi tìm lẽ sống của Viktor Frankl. Cuốn sách của một bác sĩ tâm thần người Áo kể lại những năm trong trại tập trung và rút ra ý rằng con người chịu đựng được nhiều điều khi còn thấy ý nghĩa. Câu hỏi tốt cho nhóm: ý tưởng "tìm ý nghĩa giữa đau khổ" có áp dụng được vào những khó khăn bình thường như mất việc, bệnh tật trong nhà không, hay chỉ đúng với hoàn cảnh cực đoan? Có nguy cơ nào khi khuyên người đang khổ "hãy tìm ý nghĩa" không?

Lược sử loài người của Yuval Noah Harari. Cuốn sách kể lịch sử loài người qua vài bước ngoặt lớn và đưa ra nhiều nhận định táo bạo, ví dụ coi nông nghiệp là một cái bẫy đối với đời sống từng con người. Câu hỏi tốt: nhận định nào làm bạn khó chịu nhất? Tác giả dùng bằng chứng hay dùng cách kể hấp dẫn để thuyết phục bạn ở chỗ đó? Một cuốn sách đọc rất cuốn có làm mình dễ tin hơn mức nên tin không?

Tư duy nhanh và chậm của Daniel Kahneman. Cuốn sách chia cách nghĩ của con người thành một hệ nhanh, tự động và một hệ chậm, cân nhắc, rồi chỉ ra nhiều lỗi suy nghĩ ai cũng mắc. Câu hỏi tốt: trong tháng vừa rồi, bạn bắt gặp mình mắc lỗi nào trong sách? Biết về lỗi đó rồi thì lần sau có tránh được không, hay chỉ nhận ra sau khi đã lỡ?

Chuyện ghi chú khi đọc sách phi hư cấu

Sách phi hư cấu đọc xong ba tuần là quên gần hết lập luận, chỉ còn vài câu chuyện minh họa. Đến buổi gặp, người ta nhớ chuyện kể mà quên mất tác giả dùng chuyện đó để chứng minh điều gì. Vì vậy với kiểu sách này, nhóm nên rủ nhau ghi chú, và ghi theo một cách giống nhau để dễ mang ra bàn.

Cách đơn giản nhất là ba ký hiệu bút chì ở lề: một dấu cộng cho chỗ đồng ý, một dấu hỏi cho chỗ ngờ ngợ, một dấu sao cho chỗ muốn mang ra nhóm. Bút chì vì sách mượn thì tẩy được, và sách của mình thì để lâu không bị lem như bút bi, không thấm qua mặt sau như bút dạ. Đừng dán giấy nhớ có keo lên trang sách cũ: keo để lâu làm vàng giấy thành một vệt.

Ai không muốn viết vào sách thì kẹp một tờ giấy trắng gấp đôi làm thẻ đánh dấu, ghi số trang kèm ký hiệu. Đến buổi gặp, mỗi người chỉ cần mang những chỗ có dấu sao. Người dẫn có thể mở đầu bằng cách hỏi: "Mỗi người đọc to một chỗ mình đánh dấu hỏi nhé." Năm chỗ ngờ ngợ của năm người là đủ chất liệu cho cả buổi.

Đổi câu hỏi nội dung thành câu hỏi lập luận

Người dẫn soạn câu hỏi xong nên rà lại một lượt, câu nào là câu hỏi nội dung thì đổi. Vài cặp mẫu:

Câu hỏi nội dung (nên tránh)Câu hỏi lập luận (nên dùng)
Chương ba nói về điều gì?Chương ba thuyết phục bạn được chưa, và câu nào làm bạn đổi ý?
Tác giả đưa ra mấy nguyên nhân?Trong các nguyên nhân tác giả đưa ra, nguyên nhân nào bạn thấy yếu nhất?
Ví dụ nào trong sách đáng nhớ nhất?Ví dụ đáng nhớ nhất có thật sự chứng minh điều tác giả nói, hay chỉ làm câu chuyện hấp dẫn hơn?
Bài học của cuốn sách là gì?Có điều gì trong sách bạn thử áp dụng tháng qua? Kết quả thế nào?
Tác giả là ai?Nghề nghiệp và hoàn cảnh của tác giả làm cuốn sách nhìn thấy gì và bỏ sót gì?

Câu cuối trong bảng đặc biệt có ích. Một cuốn sách về sức khỏe do bác sĩ viết, một cuốn về tiền bạc do nhà đầu tư viết, một cuốn về lịch sử do người ở một nước khác viết, đều mang theo góc nhìn của người viết. Hỏi về góc nhìn ấy không phải là nghi ngờ tác giả, mà là đọc cho trọn, và người Việt đọc sách nước ngoài càng nên hỏi xem điều tác giả nói có đúng với đời sống ở đây không.

Sai hay gặp và cái không cần làm

Những thứ làm buổi bàn phi hư cấu đi chệch hoặc mệt hơn cần thiết:

  • Biến buổi bàn thành buổi tranh luận về người thật việc thật ngoài sách. Sách tâm lý, kinh tế, lịch sử dễ kéo nhóm sang chuyện thời sự. Người dẫn nhẹ nhàng kéo về: "Còn trong sách, tác giả nói gì về chuyện này?"
  • Nhờ một người trong ngành giảng lại cả cuốn. Bác sĩ trong nhóm nói về sách y học, kỹ sư nói về sách khoa học là tốt, nhưng chỉ như một góc nhìn, không phải bài giảng. Người khác cần được nói cảm nhận của người không trong nghề.
  • Đòi tra lại mọi số liệu. Không cần. Nhóm đọc không phải hội đồng thẩm định. Chỉ cần ghi nhận chỗ nào mình chưa tin, và vì sao.
  • Chọn cuốn quá dày, quá chuyên. Cuốn phi hư cấu đầu tiên của nhóm nên là cuốn có giọng kể, có chuyện, như Đi tìm lẽ sống, hơn là một cuốn giáo khoa đại chúng.
  • Lập bảng tóm tắt từng chương. Mất công mà không ai đọc lại. Ghi ba ký hiệu ở lề là đủ.

Tự kiểm sau buổi: hỏi mỗi người một câu cuối, "Có điều gì bạn sẽ kể lại cho người nhà tối nay không?" Nếu đa số có câu trả lời mà câu trả lời lại khác nhau, buổi bàn đã thành công.

Xen phi hư cấu vào lịch của nhóm thế nào

Nhóm đọc quen tiểu thuyết thường e dè khi chuyển sang phi hư cấu. Cách nhẹ nhất là xen một cuốn phi hư cấu sau mỗi hai ba cuốn văn chương, và chọn cuốn có liên hệ với cuốn văn chương vừa đọc. Đọc Những người khốn khổ xong, chọn một cuốn lịch sử đại chúng về nước Pháp thế kỷ mười chín. Đọc Tắt đèn xong, chọn một cuốn viết về đời sống nông thôn Việt Nam. Hai cuốn soi vào nhau, buổi bàn có thêm một lớp.

Một cách khác là cho phép mỗi người đọc một cuốn khác nhau trong cùng một chủ đề, rồi buổi gặp mỗi người kể cuốn của mình trong năm phút. Cách này hợp với nhóm ở cơ quan, nơi mỗi người có quỹ thời gian khác nhau. Nhưng đừng dùng mãi, vì nhóm đọc vẫn cần những tháng mà cả nhóm cùng nhìn vào một cuốn.

Cuối cùng, phi hư cấu là chỗ người ít đọc văn chương tìm thấy chỗ đứng trong nhóm. Anh kỹ sư ngại nói về nhân vật lại có nhiều điều để nói về lập luận. Người dẫn tinh ý sẽ mời đúng người vào đúng tháng, để ai cũng có lúc được làm người nói nhiều.

Câu hỏi thường gặp

Sách phi hư cấu nào hợp cho nhóm đọc mới bắt đầu?

Nên chọn cuốn có giọng kể và câu chuyện người thật, không quá dày, như Đi tìm lẽ sống của Viktor Frankl. Những cuốn như vậy vừa có lập luận để bàn vừa có chuyện để kể, người quen tiểu thuyết đọc không bị khô.

Có nên bàn sách kỹ năng trong nhóm đọc không?

Có thể, nhưng nên hỏi về việc làm thật: ai đã thử điều gì trong sách, kết quả ra sao. Nếu chỉ kể lại các mẹo trong sách, buổi bàn sẽ hết chuyện rất nhanh vì ai cũng đã đọc.

Khi có người trong ngành giải thích quá nhiều thì làm sao?

Cảm ơn và mời họ trả lời một câu cụ thể, rồi chuyển lời cho người khác. Người dẫn nhắc trước khi vào buổi rằng ý kiến của người ngoài ngành cũng quan trọng không kém. Người trong ngành thường vui lòng nhường khi được ghi nhận.

Làm sao tránh buổi bàn thành tranh cãi chuyện thời sự?

Người dẫn luôn kéo về câu hỏi trong sách nói gì về chuyện đó. Nếu tranh cãi vẫn nóng, đề nghị để dành sau buổi gặp. Nói từ đầu rằng nhóm bàn về sách, không phân xử chuyện ngoài đời, giúp mọi người dễ dừng lại.

Có cần đọc hết một cuốn phi hư cấu dày mới đến buổi gặp?

Không bắt buộc. Với sách dày, nhóm có thể thống nhất đọc kỹ một số phần chính, phần còn lại ai thích thì đọc thêm. Đến buổi gặp, mỗi người mang chỗ mình đánh dấu là đủ để bàn.

Ghi chú thế nào để không làm hỏng sách?

Dùng bút chì mềm, viết nhẹ ở lề, hoặc kẹp một tờ giấy trắng ghi số trang. Tránh bút bi, bút dạ và giấy nhớ có keo, vì để lâu sẽ lem, thấm hoặc để lại vệt vàng trên giấy. Sách mượn thì chỉ dùng giấy kẹp.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138