Đưa sách của ông bà vào tủ sách chung cần ba bước: kiểm từng cuốn xem giấy có mốc, mọt hay giòn không trước khi đặt cạnh sách khác; xếp những cuốn giấy yếu vào một ngăn riêng, cao, khô và ít người rút; và ghi lại câu chuyện của mỗi cuốn trong lúc ông bà còn kể được. Sách khoẻ thì cho lên kệ chung để cả nhà đọc; sách yếu thì giữ như kỷ vật, đọc có người kèm.
Nhiều gia đình có một thùng sách của ông bà nằm trên gác hay trong tủ gỗ cũ: tập thơ ông chép tay, sách nấu ăn của bà có ghi chú bên lề, tiểu thuyết ông đọc thời trẻ, sách nghề từ hồi ông đi làm. Khi con cháu dọn về ở chung hoặc khi ông bà chuyển sang ở với con, đó là lúc thùng sách ấy được mở ra. Bài này nói về cách mở ra cho đúng.
Mở thùng sách cũ: đừng xếp ngay lên kệ
Sách nằm lâu trong thùng kín, trên gác mái hay trong tủ gỗ ở nhà ống miền Bắc, gần như chắc chắn đã chịu vài mùa nồm. Mở ra có thể gặp những đốm mốc nâu li ti ở mép giấy, mùi ngai ngái, gáy keo khô nứt, có khi là bụi mịn từ lỗ mọt rơi ra. Nếu đặt ngay những cuốn ấy lên kệ chung, mốc và mọt có thể lan sang sách đang khoẻ.
Vì vậy mở thùng ở nơi thoáng, tốt nhất là ban công hay hiên nhà vào một ngày khô ráo, không phải trong phòng có kệ sách. Lấy từng cuốn ra, lật nhanh vài chỗ, đặt vào một trong ba chồng: sách khoẻ (giấy còn dẻo, không mốc, không lỗ mọt), sách yếu (giấy giòn, gáy long, ố nhiều nhưng không mốc lan), và sách có vấn đề (mốc lan, mùi nặng, có lỗ mọt mới).
Sách có vấn đề không vào nhà vội. Để riêng trong túi giấy ở chỗ khô thoáng vài ngày, phủi nhẹ bụi mốc bằng chổi lông mềm ở ngoài trời, đeo khẩu trang khi làm. Cuốn nào quý với ông bà mà hư nặng thì hỏi người làm nghề phục chế, không tự dùng hoá chất. Cuốn nào chỉ là sách bình thường đã hỏng thì sau khi hỏi ý ông bà, cho vào chồng bỏ.
Hỏi chuyện từng cuốn trong lúc ông bà còn nhớ
Đây là phần quý nhất của việc dựng tủ sách ba thế hệ, và cũng là phần hay bị bỏ qua nhất. Một cuốn sách cũ có giá trị với gia đình không phải vì nó hiếm, mà vì câu chuyện nó mang theo: ông mua cuốn này khi nào, ở đâu, để làm gì; bà chép tay công thức này từ ai; vì sao trang này có vết gấp.
Ngồi cạnh ông bà, lấy từng cuốn ra và hỏi những câu cụ thể: "Ông đọc cuốn này lúc nào, ông còn nhớ đoạn nào không?", "Chữ bên lề này là chữ của ai hả bà?", "Hồi đó ông bà cất sách ở đâu?". Nhiều người già kể chuyện sách rất say, vì đó là chuyện của một thời họ còn trẻ.
Ghi lại câu trả lời. Cách đơn giản nhất là viết vài dòng bằng bút chì lên một mẩu giấy trắng gấp đôi, kẹp ở trang đầu cuốn sách. Hoặc ghi vào sổ danh mục tủ sách, cột ghi chú. Nếu ông bà đồng ý, ghi âm lại cuộc trò chuyện. Mười năm sau, khi cháu lớn mở cuốn sách, mẩu giấy ấy sẽ là thứ quý hơn chính cuốn sách.
Để con cháu ngồi cùng trong những buổi này. Trẻ từ tám chín tuổi đã đủ lớn để thấy chuyện ông bà kể về sách thú vị, và chính trẻ hay hỏi những câu người lớn không nghĩ tới.
Ngăn nào cho sách nào
Sau khi kiểm và nghe chuyện, sách của ông bà được chia chỗ theo độ khoẻ của giấy và theo người sẽ dùng:
| Loại sách | Để ở đâu | Ai được rút |
|---|---|---|
| Sách khoẻ, ông bà vẫn đọc | Tầng ngang ngực trong kệ chung, gần chỗ ông bà ngồi | Ông bà, cả nhà |
| Sách khoẻ, chỉ con cháu đọc | Xếp vào đúng nhóm chủ đề trên kệ chung, như mọi cuốn khác | Cả nhà |
| Sách giấy yếu, gáy long | Một ngăn riêng trên cao, khô, ít ánh nắng, xếp nằm hoặc dựng thẳng có chặn | Người lớn, hoặc trẻ khi có người lớn ngồi cạnh |
| Sách chép tay, sổ ghi chép của ông bà | Hộp giấy cứng có nắp, lót giấy trắng sạch, để trong ngăn kín | Mở ra vào dịp gia đình, giỗ, Tết |
| Sách đang được nhờ phục chế hoặc đang theo dõi mốc | Túi giấy riêng, xa kệ chung | Không rút cho tới khi xong |
Không nên xếp sách cũ giấy yếu xen lẫn sách mới chỉ để cho đủ nhóm chủ đề. Sách mới chật hơn, rút ra đẩy vào sẽ cọ xát gáy sách cũ, và trẻ nhỏ khó phân biệt cuốn nào được kéo mạnh, cuốn nào không.
Sách cũ trong nhà: mấy điều người giữ sách lâu năm dặn
Không dán lại bằng băng keo trong. Gáy long hay trang rách, phản xạ đầu tiên là lấy băng keo dán. Băng keo trong loại thường để vài năm sẽ ngả vàng rồi nâu, keo thấm vào giấy cũ và làm giấy giòn thêm. Nếu cần giữ trang rời, kẹp trong một tờ giấy trắng gấp đôi; sửa gáy thì nhờ người làm nghề.
Không phơi nắng cho khô. Sách cũ có mùi ẩm, nhiều người đem phơi nắng gắt. Giấy cũ dưới nắng gắt sẽ bạc màu, giòn, cong vênh. Hong sách ở chỗ thoáng gió, có bóng râm, vài ngày liền.
Kẹp giấy, hoa khô, ảnh cũ thì lấy ra. Sách của ông bà hay có ảnh, lá ép, giấy biên nhận kẹp bên trong. Những thứ này để lâu làm ố trang sách hai bên. Lấy ra, cất riêng vào phong bì, ghi lại đã lấy ra từ cuốn nào.
Sách xưa trước 1975 giữ ở mức kỷ vật văn hoá. Nếu trong thùng có sách in từ trước năm 1975, giữ chúng như kỷ vật gia đình, quan tâm tới giấy, chữ, cách đóng. Tuân thủ quy định hiện hành về xuất bản phẩm; không mua bán, trao đổi ấn phẩm thuộc diện bị cấm lưu hành.
Không bọc nhựa kín. Bọc nhựa kín giữ ẩm bên trong, nhất là ở miền Bắc. Sách cũ cần thở. Nếu muốn che bụi, dùng giấy trắng không axit hoặc vải mỏng.
Để ông và cháu cùng đọc mà sách vẫn bền
Sách của ông bà không phải để khoá kín. Giá trị lớn nhất của nó là được đọc lại trong nhà, nhất là được ông bà đọc cho cháu. Một tập thơ ông thuộc từ thời trẻ, ông đọc to cho cháu nghe vài bài mỗi tối; một cuốn sách nấu ăn có chữ bà, bà cháu mở ra cùng nấu một món trong ngày Tết.
Để vừa đọc vừa giữ được sách, có vài thói quen nhỏ. Đọc ở bàn, không đọc trên giường hay vừa ăn vừa đọc. Rửa tay khô trước khi cầm. Không mở bẻ gáy sách cũ ra phẳng; đặt sách trên một chiếc gối nhỏ hay hai cuốn sách khác kê hai bên để gáy chỉ mở vừa phải. Lật trang bằng cách đỡ góc trên, không kéo mép dưới.
Với cháu nhỏ, sách cũ quý thì người lớn cầm, cháu ngồi cạnh nghe và nhìn. Cháu lớn hơn thì được cầm khi có ông bà ngồi cùng. Biến việc này thành một nghi thức nhỏ chứ không phải lệnh cấm, trẻ sẽ hiểu cuốn sách ấy quý theo một cách khác với cuốn truyện tranh của mình.
Với những cuốn ông bà muốn cháu đọc mà sách đã quá yếu, tìm một bản in lại để cháu đọc thoải mái, còn bản cũ giữ trong ngăn kỷ vật. Hai bản đứng cạnh nhau trong tủ cũng là một câu chuyện riêng của gia đình.
Khi chia sách của ông bà giữa các nhà con cháu
Chuyện sách của ông bà đôi khi trở thành chuyện chia giữa các anh chị em, nhất là khi ông bà về già hay sau khi ông bà mất. Cách tránh khó xử nhất là hỏi ý ông bà sớm, khi ông bà còn khoẻ: cuốn nào muốn để cho ai. Ghi lại ý ông bà vào sổ danh mục hoặc vào mẩu giấy kẹp trong sách.
Với những cuốn không có ý định rõ, các nhà có thể thay phiên nhau giữ, mỗi nhà vài năm, ghi trong sổ chung. Hoặc giữ cả bộ ở một nhà, những nhà khác chụp ảnh các trang có chữ của ông bà để giữ kỷ niệm. Điều quan trọng là bộ sách không bị xé lẻ mỗi nhà một vài cuốn, vì sau vài năm không ai còn nhớ toàn bộ gồm những gì.
Tủ sách ba thế hệ, nói cho cùng, không phải là tủ đựng nhiều sách. Đó là tủ sách mà mỗi thế hệ đều có phần, và mỗi phần đều có người biết kể về nó.
Phần của ông bà trên kệ chung: chữ to, đèn đủ, ghế gần
Tủ sách ba thế hệ không chỉ là chỗ giữ sách cũ của ông bà mà còn là chỗ ông bà tiếp tục đọc. Người lớn tuổi đọc ít đi thường không phải vì hết thích, mà vì chữ nhỏ, đèn tối, và sách để ở chỗ phải cúi hay phải trèo. Sửa ba chuyện ấy, nhiều ông bà đọc lại đều đặn.
Khi mua sách mới cho ông bà, lật thử vài trang dưới ánh đèn trong nhà: chữ có đủ lớn để ông bà đọc mà không phải kéo sách ra xa không, dòng có thưa không. Truyện ngắn, tuỳ bút, hồi ký mỏng thường hợp hơn tiểu thuyết dày chữ dày đặc. Với người còn mê văn chương cũ, những tập truyện ngắn của Thạch Lam hay tập Vang bóng một thời của Nguyễn Tuân là sách đọc chậm từng đoạn, bỏ dở rồi đọc tiếp không bị mất mạch.
Đặt ngăn sách của ông bà ở tầng ngang ngực, gần chiếc ghế ông bà hay ngồi, cạnh một cây đèn đủ sáng chiếu từ phía sau vai. Thêm một cái kính lúp cầm tay trên ngăn ấy cho những trang chú thích chữ nhỏ. Những điều nhỏ như vậy cho ông bà thấy kệ chung cũng có phần của mình, không chỉ là chỗ cất kỷ vật.
Câu hỏi thường gặp
Sách cũ của ông bà có mùi ẩm thì xử lý thế nào?
Hong sách ở chỗ thoáng gió, có bóng râm trong vài ngày khô ráo, dựng đứng và mở hé cho không khí lưu thông. Không phơi nắng gắt và không dùng hoá chất. Nếu sau một tuần vẫn còn mùi nặng hoặc có mốc lan, nên hỏi người làm nghề phục chế.
Có nên để sách cũ của ông bà chung kệ với sách mới không?
Sách cũ còn khoẻ có thể xếp chung kệ. Sách giấy giòn, gáy yếu nên để ngăn riêng, cao và khô, vì rút đẩy sách mới bên cạnh dễ làm gãy gáy sách cũ. Sách có dấu hiệu mốc hay mọt thì để hẳn ra xa cho đến khi xử lý xong.
Ghi lại câu chuyện của cuốn sách bằng cách nào cho bền?
Cách đơn giản là viết bằng bút chì lên mẩu giấy trắng kẹp trong trang đầu, đồng thời ghi tóm tắt vào sổ danh mục tủ sách. Nếu ông bà đồng ý, ghi âm cuộc trò chuyện và lưu kèm tên cuốn sách.
Trẻ nhỏ có nên được cầm sách cũ của ông bà không?
Trẻ nhỏ nên ngồi cạnh khi người lớn cầm sách và lật trang. Trẻ lớn hơn có thể tự cầm khi có ông bà hoặc bố mẹ ngồi cùng. Với sách quá yếu, tìm một bản in lại để trẻ đọc thoải mái.
Sách in trước 1975 trong nhà có được giữ không?
Gia đình có thể giữ những cuốn sách ấy như kỷ vật, quan tâm tới giấy, chữ và cách đóng sách. Cần tuân thủ quy định hiện hành về xuất bản phẩm và không mua bán, trao đổi những ấn phẩm thuộc diện bị cấm lưu hành.
Ảnh và giấy tờ kẹp trong sách cũ có nên để nguyên không?
Nên lấy ra và cất riêng trong phong bì, ghi rõ lấy ra từ cuốn nào, trang nào. Ảnh, lá ép, giấy biên nhận để lâu trong sách sẽ làm ố các trang hai bên và chính chúng cũng dễ hỏng hơn.