SachQuy.comSách Quý
Văn học Việt Nam nên đọc

Tùy bút Vũ Bằng và Nguyễn Tuân về món ăn: Thương nhớ mười hai, Phở

Tùy bút về món ăn và đất Bắc của Vũ Bằng, Nguyễn Tuân không phải sách nấu ăn mà là sách nhớ. Nên đọc cuốn nào, đọc theo mùa ra sao, đọc cùng ông bà thế nào.

Wide shot of a Vietnamese grandmother and her grown grandson in a peach shirt at a low tea table, a book with plain blank cover between teacups, soft rainy afternoon light

Muốn đọc văn Việt viết về món ăn và đất trời miền Bắc, hãy bắt đầu bằng Thương nhớ mười hai và Miếng ngon Hà Nội của Vũ Bằng, rồi tới tùy bút Phở và tập Vang bóng một thời của Nguyễn Tuân. Đây không phải sách dạy nấu ăn. Đây là sách của nỗi nhớ: nhớ một mùa, một con phố, một bát canh, một chén trà. Đọc mỗi lần vài trang, đọc theo mùa trong năm, là cách thấm nhất.

Tùy bút là thể văn dễ bị bỏ qua vì không có cốt truyện để kéo người đọc đi. Nhưng chính hai cây bút này đã làm cho cả mấy thế hệ người Việt biết nhớ một món ăn bằng chữ. Bài này gợi ý đọc cuốn nào trước, đọc thế nào, đọc cùng ai và vì sao những trang ấy vẫn sống tới hôm nay.

Thương nhớ mười hai: mười hai tháng nhớ đất Bắc

Thương nhớ mười hai là cuốn tùy bút Vũ Bằng viết khi sống xa đất Bắc, chia theo mười hai tháng âm lịch. Mỗi tháng là một chương, mỗi chương nhớ một thứ: gió, mưa, hoa, món ăn của tháng ấy, phong tục của tháng ấy, và lồng trong đó là nỗi nhớ người vợ ở lại. Người đọc đi qua một năm của đất Bắc xưa qua đôi mắt một người đang xa nó.

Cái hay của cuốn sách là sự cụ thể. Vũ Bằng không nhớ chung chung. Ông nhớ mùi của một loại rau, cái rét của một tháng, tiếng của một thứ quà rong. Người miền Nam đọc thấy lạ và thèm, người miền Bắc đọc thấy giật mình vì có những thứ mình đã quên. Người từng sống xa quê, ở bất cứ miền nào, đều đọc ra nỗi nhớ của chính mình.

Cuốn sách không cần đọc liền. Cách hay nhất là đọc theo đúng tháng: tháng Giêng đọc chương tháng Giêng, tháng Ba đọc chương tháng Ba. Một năm trọn, bạn đọc trọn cuốn sách, và mỗi chương đến đúng lúc trời đất bên ngoài cũng đang ở mùa ấy. Nhiều người đọc giữ thói quen này nhiều năm liền, coi như một lịch riêng của nhà mình.

Miếng ngon Hà Nội: món ăn như một con người

Miếng ngon Hà Nội cũng của Vũ Bằng, lần này đi thẳng vào từng món: phở, bún chả, bánh cuốn và nhiều thứ quà khác. Mỗi bài như một chân dung. Ông tả món ăn bằng giọng của người say mê, có khi giận dỗi, có khi tán tụng, có khi kể chuyện người bán hơn là kể món.

Đọc sách này đừng đối chiếu với quán xá bây giờ. Nhiều món đã đổi cách nấu, nhiều gánh hàng đã không còn. Hãy đọc như đọc thư của một người đã sống ở một thành phố khác, cùng tên nhưng khác thời. Người lớn tuổi ở Hà Nội đọc thường gật gù, đôi khi cãi lại tác giả một vài chỗ, và chính những cuộc cãi ấy làm bữa trà sau khi đọc thêm vui.

Một chi tiết người mê sách cũ hay để ý: những trang về món ăn trong các bản in đã qua nhiều đời chủ thường là những trang có vết gấp góc, vết bút chì gạch chân nhiều nhất. Người đọc trước đánh dấu món mình thích, món mình nhớ. Gặp một bản cũ như vậy ở chợ sách, lật những trang có dấu ấy ra đọc trước cũng là một cách đọc thú vị.

Nguyễn Tuân: Phở và Vang bóng một thời

Tùy bút Phở. Nguyễn Tuân viết riêng một bài về phở, đọc như một bài luận đầy chữ nghĩa về một món ăn bình dân. Ông bàn về nước dùng, về cách ăn, về người bán, bằng thứ chữ lắt léo và giàu có hiếm thấy. Đọc to bài này rất vui, vì câu văn của Nguyễn Tuân như được viết để đọc lên.

Vang bóng một thời. Tập truyện ngắn kể về những thú chơi tao nhã của người xưa: uống trà, thả thơ, chơi chữ, những thói quen tinh tế của một lớp người đã qua. Trong tập có Chữ người tử tù, truyện về Huấn Cao và viên quản ngục mà bạn đã học ở trường. Đọc lại cả tập mới thấy truyện ấy nằm trong một thế giới rộng hơn nhiều.

Giọng văn cần thời gian để quen. Nguyễn Tuân dùng nhiều chữ Hán Việt, nhiều từ hiếm, câu dài và ngoặt bất ngờ. Người đọc lần đầu thường vấp ở vài trang đầu. Đừng bỏ. Đọc thành tiếng, chậm lại, bạn sẽ bắt được nhịp và bắt đầu thấy cái thú của một người chơi chữ thật sự.

Khác Vũ Bằng ở đâu. Vũ Bằng viết bằng nỗi nhớ, ấm và gần. Nguyễn Tuân viết bằng sự tài hoa, kiêu và cầu kỳ. Một người như bạn thân kể chuyện bên mâm cơm, một người như nghệ sĩ trình diễn. Đọc cả hai mới thấy văn viết về món ăn của Việt Nam phong phú tới đâu.

Đọc theo mùa: một lịch gợi ý cho cả năm

Tùy bút về món ăn hợp nhất khi đọc đúng mùa của nó. Một cách chia đơn giản cho những ai muốn đọc dần trong một năm:

MùaĐọc gìGợi ý kèm theo
Tết và tháng GiêngCác chương đầu của Thương nhớ mười haiĐọc vào buổi sáng mùng hai, cả nhà ngồi với ấm trà
Xuân muộn, đầu hèNhững bài về quà bánh trong Miếng ngon Hà NộiĐọc xong cùng nhau đi ăn một món trong sách
Mùa thuBài về cốm trong tập Hà Nội của Thạch Lam, chương tháng thu của Vũ BằngĐọc khi có cốm mới, so cách hai nhà văn tả cùng một thứ quà
Cuối năm, trời rétTùy bút Phở của Nguyễn TuânĐọc to trong một buổi tối lạnh
Bất cứ lúc nàoVang bóng một thờiMỗi tuần một truyện, kèm một chén trà

Lịch này chỉ là gợi ý. Người sống ở miền Nam có thể đọc Thương nhớ mười hai lệch mùa mà vẫn thấy thấm, vì chính tác giả cũng viết từ một nơi không có bốn mùa rõ rệt. Điều quan trọng là đọc chậm, đọc ít một và đọc khi lòng đang rảnh.

Đọc cùng ông bà: tùy bút là cái cớ để hỏi chuyện xưa

Tùy bút về món ăn là loại sách hiếm hoi mà người trẻ và người già cùng đọc đều có cái để nói. Hình dung một buổi chiều mưa, người cháu đã đi làm về thăm bà, mang theo cuốn Thương nhớ mười hai. Cháu đọc to một chương về tháng đang tới, bà ngồi nghe, thỉnh thoảng ngắt lời: "Hồi bà còn nhỏ, ở quê không làm thế đâu", hoặc "Đúng rồi, ngày xưa ông cũng thích món ấy".

Những lời ngắt ấy quý hơn cuốn sách. Đó là ký ức gia đình mà nếu không có cái cớ thì không ai hỏi. Người cháu nên mang theo một cuốn sổ nhỏ, ghi lại những món bà kể, cách bà nấu, tên những thứ quà bà nhớ. Vài buổi như vậy, gia đình có một tập ghi chép riêng mà không cuốn sách nào thay được.

Với ông bà mắt đã kém, đọc to là cách duy nhất để họ còn đến được với sách. Chọn những chương ngắn, đọc chậm, dừng lại khi ông bà muốn nói. Đừng sửa khi ông bà nhớ khác tác giả. Mỗi gia đình, mỗi làng có cách ăn riêng, và cái khác ấy chính là điều đáng ghi lại.

Chọn bản đọc và giữ những cuốn tùy bút cũ

Tùy bút là loại sách người ta giữ lâu và đọc lại nhiều lần, nên bản đọc đáng chọn kỹ hơn một cuốn tiểu thuyết đọc một lần. Vài điều người chơi sách hay xem:

  • Bản có chú thích những món ăn, đồ vật, phong tục đã mất. Nhiều tên quà bánh, tên dụng cụ trong sách người trẻ hôm nay chưa từng nghe, một dòng chú thích giúp đọc trôi hơn hẳn.
  • Bản giữ nguyên văn, không lược bớt. Tùy bút hay ở những đoạn lan man tưởng thừa, một bản cắt gọn cho dễ đọc là mất đi đúng phần quý.
  • Gáy khâu chỉ thay vì chỉ dán keo, nếu bạn định đọc đi đọc lại nhiều năm. Sách dán keo mở rộng nhiều lần sẽ gãy gáy, rơi tay sách ở đúng những chương mình hay đọc nhất.
  • Bản cũ ở chợ sách cũ đáng xem ở trang cuối: lần in, những dòng ghi tay của chủ cũ. Một cuốn Thương nhớ mười hai có dòng chữ tặng ai đó nhân dịp Tết là một món đồ có câu chuyện riêng.
  • Kẹp một tờ giấy trắng ở cuối sách để ghi món ăn mà chính gia đình mình nhớ, mùa nào ăn gì. Vài năm sau, tờ giấy ấy quý ngang cuốn sách.

Sách tùy bút hay bị lật đúng vài trang yêu thích, nên những trang ấy bẩn và quăn trước. Đừng gấp góc trang để đánh dấu, dùng một mảnh giấy mỏng kẹp vào. Đừng dán băng keo trong khi trang rách, vì vài năm sau lớp keo ngả thành vệt nâu thấm sang cả trang bên. Trang rách nhẹ thì cứ để vậy, kẹp vào một tờ giấy, khi nào cần thì nhờ người làm nghề phục chế sách.

Câu hỏi tự hỏi và đọc tiếp gì

Đọc tùy bút xong, câu hỏi đáng giữ nhất không phải về tác giả mà về chính mình: món ăn nào gắn với một mùa trong đời mình? Nếu phải viết một chương về tháng mình nhớ nhất, mình sẽ viết về thứ gì? Có những thứ quà nào của tuổi nhỏ mà nay không còn ai bán? Nhiều người đọc Vũ Bằng xong bắt đầu tự ghi lại những món ăn của nhà mình, và đó là phần thưởng lớn nhất của cuốn sách.

Với Nguyễn Tuân, thử hỏi: thú chơi nào trong Vang bóng một thời còn sống tới hôm nay, dưới hình dạng nào? Uống trà, chơi chữ, giữ một thói quen tỉ mỉ, những điều ấy có còn ở đâu quanh mình không? Câu hỏi này dễ làm người ta nhìn lại những người già trong nhà với một sự tôn trọng khác.

Đọc tiếp gì: nếu thích chất tùy bút Hà Nội, hãy đọc trọn tập Hà Nội băm sáu phố phường của Thạch Lam. Nếu thích Nguyễn Tuân, hãy tìm những tùy bút ông viết về sông núi, như Người lái đò sông Đà mà bạn từng học một đoạn, đọc trọn sẽ thấy ông tả đá, tả nước cũng say mê như tả một bát phở. Còn nếu muốn sang văn Nam Bộ, những trang Sơn Nam viết về đất rừng, sông nước miền Tây là một cuộc đi xa thú vị.

Câu hỏi thường gặp

Thương nhớ mười hai có phải sách dạy nấu ăn không?

Không phải. Đây là tập tùy bút của Vũ Bằng viết khi sống xa đất Bắc, chia theo mười hai tháng, mỗi tháng nhớ về thời tiết, món ăn, phong tục và người thân. Cuốn sách dạy cách nhớ chứ không dạy cách nấu.

Nên đọc Vũ Bằng hay Nguyễn Tuân trước?

Nên đọc Vũ Bằng trước vì giọng văn ấm, gần, dễ vào. Nguyễn Tuân dùng nhiều chữ Hán Việt và câu dài cầu kỳ, đọc sau khi đã quen thể tùy bút sẽ dễ thấy cái tài hoa của ông hơn.

Đọc văn Nguyễn Tuân thấy khó thì làm sao?

Hãy đọc thành tiếng và đọc chậm. Câu văn Nguyễn Tuân có nhịp như được viết để đọc lên. Vấp vài trang đầu là chuyện bình thường, qua được chừng một bài là bạn sẽ quen giọng và bắt đầu thấy thú vị.

Có nên đọc Miếng ngon Hà Nội để tìm quán ăn không?

Không nên dùng sách như sổ tay tìm quán, vì nhiều món đã đổi cách nấu và nhiều gánh hàng xưa không còn. Hãy đọc như thư của một người từ thời khác kể về thành phố của họ, rồi tự khám phá món ăn hôm nay.

Đọc tùy bút về món ăn theo mùa là đọc thế nào?

Là đọc đúng chương hoặc bài của mùa đang tới, ví dụ đọc chương tháng Giêng của Thương nhớ mười hai vào dịp Tết. Đọc như vậy trong một năm là trọn cuốn sách, mỗi trang đến đúng lúc trời đất bên ngoài cũng giống trong sách.

Tùy bút về món ăn có hợp để đọc cùng ông bà không?

Rất hợp. Đọc to một chương cho ông bà nghe là cái cớ tự nhiên để ông bà kể chuyện ngày xưa, món ăn quê nhà, cách nấu trong gia đình. Ghi lại những lời kể ấy vào một cuốn sổ là giữ được ký ức gia đình.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138