Một sổ danh mục sách gia đình chỉ cần năm sáu cột: số thứ tự, tên sách, tác giả, ngăn để, nguồn có sách và ghi chú; ghi một lần cho toàn bộ tủ rồi mỗi lần có sách mới thì thêm một dòng ngay lúc mở túi. Sổ không làm cho tủ đẹp hơn, nhưng làm cho cả nhà biết mình có gì, để ở đâu và cuốn nào đang không ở nhà.
Nhiều người nghĩ danh mục chỉ dành cho thư viện hay người sưu tầm. Thực ra tủ sách gia đình từ khoảng một trăm năm mươi cuốn trở lên là bắt đầu thấy lợi: không còn mua trùng một cuốn hai lần, không còn quên đã cho ai mượn, và khi chuyển nhà hay khi nhà bị dột, biết chính xác mình đã mất những cuốn nào.
Vì sao sổ giấy vẫn hợp với tủ sách gia đình
Có nhiều cách ghi danh mục, nhưng với gia đình, cuốn sổ giấy để ngay trên kệ có mấy cái lợi khó thay. Ai trong nhà cũng mở ra được, kể cả ông bà không quen điện thoại và đứa con lớp ba. Sổ nằm cạnh sách nên ghi ngay lúc xếp sách mới, không phải nhớ để tối về nhập. Và sổ viết tay sau mười năm trở thành một thứ kỷ niệm: nét chữ của mẹ ghi những cuốn đầu tiên, nét chữ nguệch ngoạc của con ghi cuốn truyện tranh con tự mua.
Sổ giấy cũng có điểm yếu: không tìm kiếm nhanh được, và nếu mất hay ướt thì mất luôn danh mục. Vì vậy nhiều nhà vẫn dùng sổ làm bản chính, thỉnh thoảng chụp ảnh các trang sổ để giữ một bản dự phòng. Như vậy đủ cho nhu cầu của một gia đình, không cần cài đặt hay học cách dùng gì thêm.
Chọn một cuốn sổ bìa cứng, khổ vừa tay, giấy đủ dày để mực không thấm sang mặt sau. Sổ có dòng kẻ sẵn thì dễ chia cột. Một cuốn sổ hai trăm trang chứa được vài nghìn đầu sách, đủ cho cả đời một tủ sách gia đình bình thường.
Năm sáu cột là đủ
Đừng chia quá nhiều cột ngay từ đầu. Sổ nhiều cột trông chuyên nghiệp nhưng ghi mệt, và sau vài tuần sẽ bỏ dở. Bộ cột dưới đây đủ cho hầu hết gia đình:
| Cột | Ghi gì | Ví dụ cách ghi |
|---|---|---|
| Số | Số thứ tự tăng dần, không dùng lại số của sách đã cho đi | 127 |
| Tên sách | Tên ngắn đủ nhận ra | Dế Mèn phiêu lưu ký |
| Tác giả | Tên gọi quen | Tô Hoài |
| Ngăn | Mã ngăn tự đặt, ví dụ chữ cái là kệ, số là tầng | B3 (kệ phòng khách, tầng ba) |
| Nguồn | Mua mới, chợ sách cũ, quà của ai, của ông bà | Quà bà ngoại |
| Ghi chú | Bìa cứng hay mềm, có chữ ký, đang cho mượn, đã cho đi | Bìa cứng, cho Na mượn |
Cột số là cột quan trọng nhất về lâu dài. Ghi số đó bằng bút chì thật nhẹ ở góc trên trang đầu của mỗi cuốn. Sau này nhìn trang đầu là tra được sổ, nhìn sổ là biết cuốn nằm đâu. Không dùng tem dán hay bút mực ghi số lên gáy, vì tem keo ngả màu và mực không xoá được khi muốn cho sách đi.
Ghi một tủ ba trăm cuốn trong ba buổi tối
Việc ghi lần đầu nghe ngợp nhưng chia nhỏ thì nhẹ. Một cách chia hay dùng:
- Buổi một: ghi tầng của con. Sách thiếu nhi mỏng, tên ngắn, ghi nhanh, và con có thể ngồi cạnh đọc tên cho bố mẹ chép. Một buổi tối ghi được cả trăm cuốn.
- Buổi hai: ghi phần văn học của người lớn. Rút từng ngăn xuống, ghi xong ngăn nào xếp lại ngăn đó, không rút cả kệ cùng lúc để tránh lẫn.
- Buổi ba: ghi phần còn lại như sách tra cứu, sách nghề, sách nấu ăn, sách của ông bà. Phần này hay có những cuốn không rõ tên tác giả hoặc bìa đã mất; ghi những gì đọc được ở trang đầu và ghi chú "thiếu bìa".
- Sau mỗi ngăn, ghi số bằng bút chì vào trang đầu từng cuốn. Làm song song lúc ghi sổ, không để dồn lại sau.
- Cuối buổi ba, đếm lại số dòng trong sổ và đếm sách trên kệ. Hai con số lệch nhau thì đi tìm chỗ lệch ngay, vì để sau sẽ không bao giờ tìm.
Đừng cố ghi trong một ngày cuối tuần. Ghi liền ba trăm dòng thì tay mỏi, chữ xấu dần, và các dòng cuối thường bị viết tắt tới mức sau này đọc không hiểu.
Giữ sổ cập nhật: thói quen mở túi là ghi
Danh mục chết vì một lý do duy nhất: sách mới về mà không ai ghi. Sau ba tháng, sổ lệch với tủ ba chục cuốn, không còn đáng tin, và người ta bỏ luôn. Cách giữ là gắn việc ghi với một khoảnh khắc cố định: lúc mở túi sách mới mua, hay lúc nhận gói sách được tặng. Ghi một dòng chưa tới một phút.
Sổ phải nằm ngay chỗ sách mới về, thường là trên nóc kệ hay ngăn trên cùng, kèm một cây bút chì buộc dây. Nếu sổ nằm trong ngăn kéo phòng ngủ, sẽ chẳng ai đi lấy.
Khi sách đi, cũng ghi. Sách cho đi thì gạch dòng bằng một nét, ghi bên cạnh "đã cho" kèm tên người nhận và ngày. Không xoá hẳn, không dùng lại số. Như vậy vài năm sau, sổ vẫn giữ được lịch sử những cuốn từng có trong nhà, và đó là phần đọc lại thú vị nhất của sổ.
Sách cho mượn thì ghi ở cột ghi chú bằng bút chì, trả về thì tẩy đi. Hoặc nếu nhà cho mượn nhiều, dành mấy trang cuối sổ làm sổ mượn riêng.
Sổ giúp được gì ngoài chuyện biết mình có gì
Tránh mua trùng. Mang theo ảnh chụp trang sổ hoặc chỉ cần tra trước khi đi chợ sách cũ. Người đi chợ sách lâu năm đều có vài cuốn mua trùng chỉ vì bìa tái bản khác bìa cũ, nhìn không nhận ra.
Biết tủ sách đang lệch về đâu. Lật sổ, đếm theo cột nguồn và cột ngăn. Có nhà phát hiện bảy phần mười sách mua trong năm là sách kỹ năng, chỉ vài cuốn văn học; có nhà thấy sách của con toàn quà tặng, bố mẹ gần như chưa tự chọn cuốn nào.
Khi có sự cố. Mái dột, nhà ngập sau mưa lớn, chuyển nhà mất một thùng. Sổ cho biết chính xác những cuốn nào ở ngăn bị ảnh hưởng, cuốn nào cần tìm lại, cuốn nào có chữ ký không thay được.
Khi chia sách trong họ. Sách của ông bà để lại, sách chung của anh chị em. Sổ có cột nguồn giúp biết cuốn nào vốn của ai, tránh những cuộc nói chuyện khó.
Khi thanh lọc. Lật sổ tìm những cuốn có nguồn "mua theo lời khen" mà cột ghi chú chưa từng có dòng nào. Đó thường là ứng viên đầu tiên để cho đi.
Sai thường gặp khi ghi danh mục
Sai đầu tiên là ghi quá kỹ. Có người ghi cả năm in, khổ sách, số trang, giá mua, ngày mua. Với người sưu tầm sách cũ, những thông tin như lần in là quan trọng. Với tủ sách gia đình, chúng làm việc ghi chậm gấp ba, và chẳng mấy khi được tra lại. Nếu muốn ghi thêm, chỉ ghi cho một số cuốn đặc biệt ở cột ghi chú.
Sai thứ hai là mã ngăn đổi liên tục. Ghi "B3" rồi tháng sau dời kệ, B thành C, cả sổ sai. Đặt mã ngăn theo vị trí ít thay đổi nhất, và nếu dời kệ thì ghi một dòng ở trang đầu sổ: "từ tháng này, kệ B là kệ cạnh cửa sổ". Không cần sửa từng dòng.
Sai thứ ba là chỉ một người được ghi. Khi người đó bận, sổ đứng. Cho cả nhà quyền ghi, kể cả con. Chữ xấu một chút không sao, miễn là có dòng.
Sai cuối là để sổ ở chỗ ẩm. Sổ cũng là giấy; nằm sát tường mùa nồm thì mốc như sách. Sổ hỏng là mất công sức của nhiều năm. Để sổ ở ngăn cao, khô, và thỉnh thoảng chụp ảnh các trang mới lại một lượt.
Tự kiểm sau một tháng: sổ có đang sống không
Cuối tháng đầu, thử ba việc nhỏ. Một, rút ngẫu nhiên năm cuốn trên kệ, xem số ở trang đầu, tra sổ. Nếu cả năm đều khớp đúng ngăn, phần ghi lần đầu đã ổn. Hai, đếm sách mới về trong tháng và đếm dòng mới trong sổ. Bằng nhau là thói quen ghi đã vào nếp. Ba, hỏi một người khác trong nhà: tháng này nhà mình có thêm cuốn nào. Nếu họ lật sổ để trả lời, sổ đã thành vật dụng chung.
Nếu sổ lệch, đừng bỏ. Chỉ cần dành mười lăm phút ghi bù những cuốn còn thiếu và đặt sổ ở chỗ dễ thấy hơn. Danh mục không cần hoàn hảo, chỉ cần đủ đúng để cả nhà còn tin vào nó.
Một điều nhiều nhà thấy bất ngờ sau vài tháng: chính cuốn sổ làm cả nhà đọc nhiều hơn. Lật sổ là thấy lại những cuốn đã quên mình có, và có khi rút ngay một cuốn ra đọc lại tối hôm đó.
Cùng một cuốn sổ cho tủ sách chung ở xóm hay ở trường
Cách ghi sổ này dùng được y nguyên khi bạn giúp dựng một tủ sách chung: tủ sách ở nhà văn hoá thôn, góc đọc ở trường mầm non, tủ sách của một nhóm cha mẹ. Sách chung đến từ nhiều nhà, nhiều thùng, và nếu không ghi ngay lúc nhận, chỉ vài tháng sau không ai biết tủ có những gì, cuốn nào đã được mượn đi.
Với tủ chung, thêm một cột so với sổ gia đình: cột người mượn, ghi tên và ngày, gạch khi trả. Cột nguồn ghi tên gia đình đã gửi tặng, vừa để cảm ơn, vừa để khi có cuốn hư hay cuốn lạ còn biết hỏi ai. Ngày nhận một thùng sách quyên góp, nên có hai người làm: một người đọc tên, một người ghi, mỗi cuốn được đánh số bút chì trước khi lên kệ.
Một điều người làm tủ sách chung lâu năm hay dặn: sổ phải có người giữ cố định, và sổ ở luôn tại tủ, không mang về nhà ai. Sổ đi theo người là tủ sách chung coi như mất trí nhớ khi người đó bận việc hay chuyển đi nơi khác.
Câu hỏi thường gặp
Tủ sách bao nhiêu cuốn thì nên bắt đầu ghi danh mục?
Từ khoảng một trăm năm mươi cuốn trở lên là bắt đầu thấy lợi rõ. Tuy vậy, bắt đầu ghi từ khi tủ còn nhỏ dễ hơn nhiều so với ghi bù khi đã có cả nghìn cuốn, nên càng sớm càng nhẹ.
Ghi số lên sách ở đâu để không làm hỏng sách?
Ghi bằng bút chì mềm, viết nhẹ ở góc trên của trang đầu tiên hoặc mặt trong bìa sau. Không dùng bút mực, bút dạ hay tem keo dán gáy, vì những thứ đó khó xoá và có thể làm ố giấy theo thời gian.
Sách cho đi rồi có nên xoá khỏi sổ không?
Không nên xoá. Gạch một nét và ghi bên cạnh "đã cho" cùng tên người nhận, ngày. Sổ sẽ giữ được lịch sử tủ sách và giúp bạn nhớ lại những cuốn từng có khi muốn tìm đọc lại.
Có nên ghi cả sách của con vào sổ chung không?
Nên ghi chung một sổ, dành mã ngăn riêng cho tầng của con. Trẻ lớn có thể tự ghi những cuốn của mình. Việc này giúp con thấy sách của mình cũng là một phần của tủ sách cả nhà.
Sổ danh mục có cần ghi thể loại không?
Không bắt buộc, vì mã ngăn đã ngầm cho biết thể loại nếu bạn xếp kệ theo chủ đề. Chỉ cần thêm cột thể loại khi tủ sách rất lớn hoặc khi một ngăn trộn nhiều thể loại khác nhau.
Mất sổ thì làm lại thế nào?
Nếu số đã ghi bằng bút chì trên từng cuốn, có thể làm lại sổ theo thứ tự số bằng cách rút từng ngăn ra ghi. Đó là lý do nên chụp ảnh các trang sổ định kỳ để có bản dự phòng.