Mùa nồm, việc quan trọng nhất để giữ sách là giữ không khí ẩm bên ngoài không tràn vào phòng sách: đóng kín cửa những ngày nồm, chạy máy hút ẩm hoặc điều hoà chế độ khô, kéo kệ ra khỏi tường, và kiểm ngăn dưới cùng mỗi tuần; mở cửa đón gió vào lúc nồm lại là sai lầm hay gặp nhất.
Nồm là kiểu thời tiết riêng của miền Bắc vào khoảng cuối đông sang xuân: trời đang lạnh khô bỗng ấm lên, gió nồm thổi vào mang hơi nước, gặp tường, sàn, đồ vật còn lạnh thì đọng thành nước. Nền gạch ướt như vừa lau, tường rịn nước, gương mờ hơi. Sách trên kệ cũng hút nước như thế, chỉ là không thấy. Dưới đây là lịch việc theo từng giai đoạn, viết cho nhà ống ở Hà Nội và các căn hộ quanh đồng bằng Bắc Bộ.
Chuyện gì xảy ra với sách trong những ngày nồm
Giấy là vật liệu hút ẩm. Khi không khí trong phòng ẩm lên, giấy hút nước và nở ra một chút; khi khô lại, nó co về. Một cuốn sách gồm nhiều lớp vật liệu: giấy ruột, bìa các-tông, giấy bồi, vải gáy, keo. Mỗi thứ nở co một kiểu, nên sau vài đợt nồm sách bắt đầu cong: bìa vểnh lên như mái ngói, khối giấy lượn sóng ở mép trước, sách bìa cứng đóng lại không khít.
Giấy láng, giấy couche dùng cho sách ảnh, sách tranh, tạp chí, có lớp phủ mặt. Trời nồm, lớp phủ ấy hơi dính, những trang áp sát nhau lâu ngày có thể dính chặt vào nhau, gỡ ra là bong lớp in. Đây là loại sách cần ưu tiên nhất trong mùa nồm, vì hỏng là hỏng hẳn.
Và dĩ nhiên là mốc. Mốc cần ẩm kéo dài, mà nồm có khi kéo dài cả tuần liền. Những cuốn đứng sát tường ngoài, ở ngăn sát nền gạch, trong tủ kính đóng kín, là những cuốn lên đốm trước. Nhà ống ở phố cũ, tầng một thường ẩm hơn tầng trên, phòng có tường chung với nhà bên cạnh cũng ẩm hơn phòng có tường thoáng.
Lịch việc cho kệ sách theo từng giai đoạn
Không cần làm tất cả mọi thứ cùng lúc. Chia theo thời điểm thì mỗi lần chỉ mất ít phút:
| Thời điểm | Việc nên làm | Vì sao |
|---|---|---|
| Trước nồm, lúc trời còn hanh khô | Kéo kệ cách tường, dọn trống ngăn dưới cùng hoặc kê cao, lau kệ khô, kiểm máy hút ẩm còn chạy tốt | Chuẩn bị lúc sách còn khô dễ hơn chữa lúc đã ẩm |
| Ngày đầu thấy nền gạch rịn nước | Đóng kín cửa sổ, cửa ra vào phòng sách; bật hút ẩm hoặc điều hoà chế độ khô | Chặn khí ẩm bên ngoài tràn vào |
| Trong đợt nồm, mỗi ngày | Đổ nước máy hút ẩm, giữ cửa đóng, hạn chế phơi đồ trong nhà | Quần áo phơi trong nhà nhả thêm hơi nước vào phòng |
| Trong đợt nồm, mỗi tuần | Rút vài cuốn ở ngăn dưới, hàng sát tường, sách giấy láng ra xem có đốm, có dính trang không | Bắt mốc lúc mới vài chấm |
| Khi trời chuyển hanh, gió bấc trở lại | Mở cửa đón gió khô, mở cửa tủ kính, cho kệ thở vài ngày | Lúc này không khí ngoài khô hơn trong nhà |
| Hết mùa nồm | Rút từng hàng ra kiểm, chải bụi mép sách, xử lý cuốn nào có mốc | Dọn dẹp trước khi mùa mưa hè đến |
Lịch này đúng cho phòng sách bình thường. Nhà có tầng hầm hay phòng sát mặt đất ẩm quanh năm thì không nên đặt sách ở đó, dù có hút ẩm.
Hay làm và nên làm trong ngày nồm
Hay làm: mở toang cửa cho thoáng. Nên làm: đóng kín. Ngày nồm, không khí ngoài trời ẩm hơn trong nhà; mở cửa là mời hơi nước vào đọng lên mọi bề mặt lạnh, trong đó có sách. Chỉ mở cửa khi ngoài trời đã khô hơn, thường là khi gió bấc về.
Hay làm: bật quạt thổi mạnh vào kệ sách. Nên làm: quạt chỉ có ích khi phòng đã đóng kín và có máy hút ẩm chạy, dùng để khuấy không khí cho đều. Quạt thổi khí ẩm từ ngoài vào thì chỉ làm sách ẩm đều hơn.
Hay làm: bọc từng cuốn sách vào túi ni lông. Nên làm: không bọc kín sách đang để trên kệ. Túi giữ lại chính hơi ẩm sách đã hút, sách hầm bên trong, mốc ngay trong túi. Chỉ cất vào hộp kín khi sách đang khô và có gói hút ẩm đi kèm.
Hay làm: lau sàn ướt mỗi ngày cho đỡ trơn. Nên làm: lau khô bằng khăn khô hoặc cây lau vắt kiệt. Lau ướt trong ngày nồm là thêm nước vào phòng, sàn lâu khô, độ ẩm càng cao.
Hay làm: rải gói hút ẩm nhỏ khắp các ngăn kệ mở. Nên làm: gói hút ẩm chỉ đáng dùng trong tủ kín hay hộp kín. Với phòng mở, vài gói nhỏ hút không kịp hơi ẩm đi qua.
Chọn và dùng máy hút ẩm cho phòng sách
Nếu phòng sách nằm ở tầng một nhà ống hay căn hộ tầng thấp, một chiếc máy hút ẩm là khoản đáng mua nhất cho việc giữ sách, hơn bất kỳ loại kệ hay hộp nào. Không cần loại đắt, quan trọng là công suất hợp với diện tích phòng và có bình chứa nước đủ lớn để không phải đổ quá nhiều lần một ngày. Máy có chế độ tự ngắt khi đầy nước và có thể đặt mức độ ẩm mong muốn thì dễ dùng hơn.
Đặt máy ở giữa phòng hoặc gần kệ, cách kệ một khoảng để luồng gió không thổi thẳng vào gáy sách. Đóng cửa phòng khi máy chạy, nếu không máy sẽ cố hút ẩm cho cả căn nhà và cả con phố. Đặt mức độ ẩm vừa phải, đừng đặt quá thấp: phòng quá khô cũng làm giấy và keo gáy co ngót, bìa da cũ nứt. Mục tiêu là ổn định, không phải càng khô càng tốt.
Nhà không có máy hút ẩm thì điều hoà ở chế độ khô là cách thay thế tốt, chạy vài giờ mỗi ngày nồm. Không có cả hai thì đóng kín phòng sách lại hoàn toàn trong những ngày nồm nặng, mở ra lúc gió bấc về. Một nhiệt ẩm kế nhỏ đặt trên kệ giúp bạn biết lúc nào nên bật, lúc nào nên mở cửa, thay vì đoán theo cảm giác da. Một dấu hiệu dễ thấy hơn cả đồng hồ: nhìn tấm gương hay mặt kính tủ trong phòng sách vào buổi sáng. Kính mờ hơi, sờ thấy ướt là phòng đang quá ẩm, phải bật máy ngay; kính trong và khô là không khí trong phòng đã ổn.
Những cuốn cần được ưu tiên trong mùa nồm
Không phải cuốn nào cũng chịu nồm như nhau. Ưu tiên chuyển lên chỗ khô nhất, ngăn cao nhất, xa tường ngoài nhất những loại sau:
- Sách ảnh, sách tranh, sách nấu ăn in trên giấy láng: dễ dính trang, hỏng là bong lớp in.
- Sách bìa cứng có bìa các-tông dày: hút ẩm và cong vênh mạnh nhất.
- Sách cũ in giấy xốp, sách đóng gáy hồ bột kiểu xưa: hút ẩm nhanh, dễ mốc và kéo mọt.
- Album ảnh gia đình, sổ tay viết tay, thư từ kẹp trong sách: mực viết và ảnh rửa sợ ẩm hơn giấy in.
- Sách bìa vải: vải hút ẩm, lên đốm khó chải sạch.
- Truyện tranh cho trẻ in giấy mỏng: đọc nhiều, tay ẩm lật trang, dễ quăn mép và lên đốm.
Những cuốn bìa mềm giấy trắng dày, sách đọc thường, sách tham khảo dùng hằng ngày thì để ở các ngăn còn lại. Đặt chúng làm "lớp đệm" ở hàng gần tường ngoài nếu kệ buộc phải sát tường, để những cuốn cần giữ hơn nằm phía trong.
Nồm ở từng kiểu nhà: chỗ nào trong nhà an toàn nhất cho sách
Nhà ống phố cũ. Tầng một sát mặt đường và nền đất là tầng ẩm nhất, tường chung với nhà bên cạnh thường rịn nước trước. Nếu có thể, đưa kệ sách lên tầng hai hoặc tầng ba, đặt ở bức tường ngăn giữa hai phòng trong nhà chứ không phải tường giáp nhà hàng xóm. Phòng ngủ có điều hoà thường là phòng khô nhất trong những ngày nồm.
Căn hộ chung cư. Căn hộ tầng thấp, căn góc có hai mặt tường ngoài và căn hướng ra hồ, ra sông thường ẩm hơn. Ban công kín làm phòng đọc rất đẹp nhưng lại là chỗ chịu nồm nặng nhất vì kính lạnh đọng nước. Đừng để sách quý ở ban công, chỉ để vài cuốn đang đọc dở.
Nhà mái bằng ở ngoại thành, nhà quê. Nền nhà thường thấp, sân gạch hắt hơi ẩm vào, cửa hay mở suốt ngày. Kệ sách nên kê chân cao khỏi nền, đặt ở gian trong. Mùa nồm, gian để sách nên được đóng cửa riêng, kể cả khi cửa chính vẫn mở đón khách.
Nhà mới xây, mới trát. Tường mới còn nhả hơi ẩm trong vài mùa đầu, cộng với nồm thì ẩm gấp đôi. Năm đầu về nhà mới, để kệ cách tường xa hơn bình thường và theo dõi ngăn dưới kỹ hơn.
Tự kiểm sau mùa nồm và chuẩn bị cho năm sau
Hết nồm, chọn một ngày hanh khô, rút hết sách ở ngăn dưới và hàng sát tường ra đặt lên bàn. Xem bìa có cong không, mở các cuốn giấy láng xem có trang nào dính, soi mép sách tìm đốm mốc. Ghi vào một trang sổ: ngăn nào có vấn đề, loại sách nào bị. Năm sau nhìn lại trang sổ đó là biết cần chuyển sách nào đi trước khi nồm đến.
Sách bị cong nhẹ thường tự phẳng lại phần nào khi trời khô, nếu bạn đặt nó nằm ngang, đè lên một chồng sách nặng vừa phải trong vài ngày. Đừng đè khi sách còn ẩm, đè sách ẩm là giữ ẩm lại trong khối giấy. Sách có trang dính thì đừng gỡ cố; nếu là sách quý, hỏi người làm phục chế.
Một câu tự hỏi giúp ích: nếu nồm năm sau đến sớm hai tuần, phòng sách của mình đã sẵn sàng chưa? Kệ đã cách tường chưa, ngăn dưới đã trống chưa, máy hút ẩm có chạy được không. Chuẩn bị từ cuối mùa đông, khi gió bấc còn thổi, là lúc nhẹ nhàng nhất.
Câu hỏi thường gặp
Ngày nồm có nên mở cửa sổ phòng sách cho thoáng không?
Không nên. Ngày nồm không khí ngoài trời ẩm hơn trong nhà, mở cửa là để hơi nước tràn vào đọng lên tường, sàn và sách. Đóng kín cửa và chỉ mở khi gió khô trở lại.
Không có máy hút ẩm thì giữ sách mùa nồm thế nào?
Đóng kín phòng sách trong những ngày nồm nặng, chạy điều hoà ở chế độ khô nếu có, kéo kệ ra khỏi tường và để trống ngăn sát nền. Chuyển sách giấy láng, sách quý lên ngăn cao nhất trong phòng khô nhất của nhà.
Sách bị cong vênh sau mùa nồm có làm phẳng lại được không?
Thường được phần nào nếu sách đã khô hẳn. Đặt sách nằm ngang, đè một chồng sách vừa phải lên trong vài ngày. Đừng đè khi sách còn ẩm và đừng dùng bàn là để ủi bìa.
Tủ kính đóng kín có giữ sách tốt hơn kệ mở trong mùa nồm không?
Tủ kín chặn được hơi ẩm trong thời gian ngắn, nhưng nếu đóng quanh năm thì cũng giữ ẩm bên trong. Đặt gói hút ẩm trong tủ, thay khi hạt đổi màu, và mở cửa tủ vài giờ vào những ngày hanh khô.
Có nên bọc sách bằng túi ni lông trong mùa nồm không?
Không nên bọc kín sách đang để trên kệ. Túi giữ hơi ẩm sách đã hút, sách có thể mốc ngay trong túi. Chỉ cất vào hộp hay túi kín khi sách đang thật khô và có gói hút ẩm đi kèm.
Độ ẩm bao nhiêu thì phòng sách được coi là ổn?
Không cần con số tuyệt đối, quan trọng là vừa phải và ổn định. Tránh những ngày độ ẩm rất cao kéo dài, cũng đừng hút quá khô. Nhìn nhiệt ẩm kế để biết lúc nào bật máy, lúc nào mở cửa.