SachQuy.comSách Quý
Bảo quản sách giấy

Sách bị ố vàng: vì sao giấy ngả màu, đốm nâu và cách làm chậm lại

Giải thích vì sao giấy sách ngả vàng và lên đốm nâu, loại giấy nào ố nhanh, những thói quen làm ố nhanh hơn và cách xếp kệ để sách giữ màu lâu.

Over-the-shoulder view of an older man in a chocolate brown sweater turning blank yellowed pages beside a bookshelf set away from the wall, warm lamp light

Sách bị ố vàng phần lớn là do chính giấy già đi: giấy làm từ bột gỗ chứa chất axit và chất nhựa gỗ, gặp ánh sáng, nhiệt và hơi ẩm thì tự ngả màu; không đảo ngược được tại nhà, nhưng làm chậm lại được rất nhiều bằng cách tránh nắng, tránh ẩm và tránh để giấy xấu áp vào giấy tốt. Đốm nâu nhỏ như tàn nhang lại là chuyện hơi khác, hay đi kèm với ẩm.

Ai giữ sách lâu đều từng thấy cảnh này: hai cuốn mua cùng đợt, một cuốn vẫn trắng, một cuốn vàng như giấy cũ hai mươi năm. Hay một cuốn để trên bàn cạnh cửa sổ, sau một mùa hè bìa nhạt hẳn, mép giấy ngả màu trà. Hiểu vì sao giấy ố thì biết cuốn nào cần để ý, và bỏ được mấy thói quen làm sách già nhanh.

Vì sao giấy ngả vàng: chuyện của bột gỗ

Giấy in sách phổ thông được làm từ sợi gỗ. Trong gỗ, ngoài sợi chính còn có một chất keo tự nhiên giữ các sợi lại với nhau. Giấy rẻ, làm nhanh, giữ lại nhiều chất này hơn. Gặp ánh sáng, nhất là ánh nắng, và gặp không khí nóng ẩm, chất đó đổi màu dần sang vàng rồi nâu. Đó là lý do giấy báo, vốn là loại giấy rẻ nhất, chỉ để ngoài hiên vài ngày đã ngả vàng thấy rõ, còn giấy trắng dày tốt thì giữ màu lâu hơn nhiều.

Lý do thứ hai là axit. Nhiều loại giấy được xử lý trong quá trình sản xuất theo cách để lại tính axit trong giấy. Axit làm các sợi giấy bị cắt ngắn dần theo năm tháng: giấy vừa vàng vừa giòn, gập góc là gãy. Sách in trên giấy loại này, sau vài chục năm, mép trang vỡ vụn khi lật. Ngược lại, giấy được làm theo cách trung hoà axit thì có thể giữ trắng và dẻo rất lâu.

Bạn không cần biết giấy làm thế nào, chỉ cần nhìn: giấy ngà mỏng, hơi xốp, sờ thấy nhám, soi lên đèn thấy lốm đốm thớ, thường ố nhanh. Giấy trắng dày, mịn, cầm thấy nặng tay, thường bền màu. Cùng một kệ, những cuốn giấy xốp sẽ vàng trước, đó là bình thường, không phải bạn giữ sai.

Phân biệt các kiểu ố để biết nguyên nhân

Nhìn kỹ kiểu ố sẽ thấy nguyên nhân khác nhau, và cách xử lý cũng khác:

Kiểu ốThường do đâuNên làm gì
Cả trang vàng đều, mép đậm hơn giữaGiấy bột gỗ tự lão hoá, mép tiếp xúc không khí và ánh sáng nhiều hơnTránh nắng, tránh nóng, chấp nhận là tuổi của giấy
Gáy và bìa phai, một nửa bìa nhạt hơn nửa kiaNắng chiếu vào một phía kệĐổi chỗ kệ hoặc che rèm, đừng để sách nằm trên bàn cạnh cửa sổ
Đốm nâu nhỏ như tàn nhang rải rácGiấy ẩm kéo dài, tạp chất kim loại li ti trong giấy, có khi kèm nấmGiữ khô, kiểm mốc, không tẩy
Một ô vuông vàng đậm in hình tờ giấy khácCó tờ giấy báo, phiếu, hoá đơn kẹp lâu trong sáchRút giấy kẹp ra ngay
Vệt nâu đậm thành dải thẳngBăng keo trong dán sửa sách lâu nămXem cách xử lý băng keo cũ, đừng gỡ vội
Vết nâu loang có viền như vết nướcTừng bị ướt rồi khôKhông tẩy được tại nhà, giữ khô để không loang thêm

Đốm nâu kiểu tàn nhang có tên riêng trong giới chơi sách, nhưng điều cần nhớ là: nó hay xuất hiện nhiều ở sách để trong phòng ẩm, nên khi thấy đốm mới mọc ra ở một cuốn vốn sạch, đó là tín hiệu phòng đang ẩm quá chứ không chỉ là sách già.

Những thói quen làm sách ố nhanh hơn

Kẹp giấy báo, hoá đơn, tờ rơi vào giữa sách làm dấu trang. Giấy rẻ có axit sẽ thấm sang trang sách áp sát nó, sau vài năm để lại một ô vàng đúng hình tờ giấy. Nhiều cuốn sách cũ mua lại có một trang vàng sẫm giữa ruột, lật ra thấy mẩu báo cũ là vì vậy.

Ép hoa, ép lá trong sách. Lá và cánh hoa mang nhựa và hơi ẩm, để lại vết nâu loang hình chiếc lá vĩnh viễn, đôi khi còn kéo mọt tới.

Để sách trên bàn làm việc cạnh cửa sổ. Chỉ một hai mùa nắng là bìa phai một nửa, gáy bạc màu. Ánh nắng qua kính vẫn làm phai, kính không chặn được hết.

Kệ sách đặt sát tường hướng tây. Tường hứng nắng chiều nóng cả đêm, hơi nóng hắt vào lưng sách, giấy già nhanh hơn kệ đặt ở tường trong nhà.

Đèn bàn chiếu sát vào kệ suốt buổi tối. Bóng đèn sợi đốt cũ toả nóng, chiếu gần lâu ngày cũng làm gáy phai và giấy khô giòn. Đèn chiếu sáng kệ nên đặt xa, ánh sáng dịu.

Bọc sách bằng giấy báo hay giấy gói quà rẻ tiền. Lớp bọc tưởng bảo vệ lại chính là nguồn axit áp sát bìa trong nhiều năm.

Xếp kệ để sách giữ màu lâu

Chỗ đặt kệ quan trọng hơn mọi thứ khác. Chọn bức tường trong nhà, không hứng nắng trực tiếp, không sát bếp hay phòng tắm. Kéo kệ cách tường một khoảng nhỏ để không khí lưu thông. Nếu phòng có cửa sổ, kéo rèm vào buổi trưa và buổi chiều, hoặc dán phim cách nhiệt lên kính nếu nhà vốn đã định làm. Một mẹo người mê sách hay dùng: dựng tay lên mép kệ vào giờ nắng gắt nhất trong ngày, nếu thấy bóng nắng in lên tay thì sách ở đó đang bị nắng.

Trong một kệ, đặt những cuốn giấy tốt, sách quý ở giữa, tầm mắt, xa cửa sổ. Những cuốn giấy xốp, sách đọc một lần, sách tham khảo dùng nhiều thì để ở rìa và nơi ánh sáng chạm tới. Sách bìa cứng có áo bìa thì giữ áo bìa, vì áo bìa hứng ánh sáng thay cho bìa thật bên trong; nhiều người chơi sách khi đọc thì tháo áo bìa ra để khỏi rách, đọc xong lắp lại.

Giữ sách giấy xấu và giấy tốt không áp sát vào nhau quá lâu nếu có thể. Tạp chí cũ, sách in giấy báo, tập photocopy thì cất riêng một ngăn hoặc trong hộp. Với sách thật quý, có thể kẹp một tờ giấy trắng không axit, loại giấy dùng cho lưu trữ ảnh hay giấy vẽ tốt, giữa bìa và trang lót để chặn axit từ bìa các-tông xấu thấm sang.

Những điều không nên làm để tẩy ố

Trên mạng có nhiều mẹo tẩy ố vàng cho sách. Phần lớn làm hại nhiều hơn lợi:

  • Thoa nước chanh, giấm, nước tẩy trắng lên trang: giấy trắng ra ít ngày rồi giòn và mục nhanh hơn, mực in có thể nhoè.
  • Là, ủi trang giấy ố cho phẳng và sáng: nhiệt làm giấy già thêm, mặt giấy bóng loáng không đều.
  • Phơi sách dưới nắng cho bay mùi và trắng ra: nắng làm giấy vàng thêm chứ không trắng đi, bìa phai rõ.
  • Dùng tẩy chì chà mạnh lên đốm nâu: đốm ăn vào trong thớ giấy, chà chỉ làm mặt giấy xơ, mỏng đi.
  • Ngâm từng trang vào nước để rửa: việc này người làm phục chế có làm, với kỹ thuật và dụng cụ riêng; tự làm ở nhà gần như chắc làm sách hỏng.

Vết ố là một phần tuổi của cuốn sách. Với người chơi sách cũ, một cuốn ố đều, giấy còn dẻo, không đốm mốc vẫn là cuốn đẹp. Điều cần lo không phải là màu vàng mà là giấy có còn dẻo không: lấy góc trang gập nhẹ một lần, nếu nghe tiếng rạn hay thấy gãy thì giấy đã giòn, cuốn đó cần được để nằm yên, ít lật.

Giấy nào bền màu, giấy nào chóng vàng: nhìn từ kệ sách gia đình

Đứng trước một kệ sách ba thế hệ, bạn sẽ thấy một điều hơi ngược đời: có những cuốn in mới mười mấy năm đã vàng sẫm, còn vài cuốn cũ hơn nhiều lại vẫn sáng. Lý do nằm ở loại giấy chứ không ở tuổi. Giấy làm từ sợi bông, sợi vỏ cây như giấy dó truyền thống, ít tạp chất gỗ, nên giữ màu và giữ độ dẻo rất lâu. Giấy làm từ bột gỗ rẻ, sản xuất nhanh, là loại ngả vàng sớm nhất, và đó lại là loại giấy phổ biến cho sách đọc đại chúng, truyện bỏ túi, sách in số lượng lớn trong nhiều giai đoạn.

Trong cùng một cuốn, đôi khi phần ruột vàng mà phần tranh ảnh in rời trên giấy láng vẫn trắng, vì hai loại giấy khác nhau được đóng chung. Hay bìa lót đầu sách sẫm màu hơn hẳn ruột, vì giấy bồi bìa là loại rẻ hơn. Nhìn vậy để không lo oan: cuốn sách không hỏng, chỉ là các phần của nó già với tốc độ khác nhau.

Khi mua sách mới để giữ lâu, nếu có lựa chọn giữa bản giấy trắng dày và bản giấy xốp mỏng của cùng một tác phẩm, bản giấy tốt hơn đáng giữ hơn cho tủ sách lâu dài. Bản giấy xốp vẫn tốt để đọc, mang theo, cho mượn. Nhiều người chơi sách mua hai bản cho cuốn mình thật yêu: một bản đọc thoải mái, một bản cất.

Khi nào sách ố là chuyện đáng lo

Ố đều theo thời gian là bình thường. Có ba trường hợp nên để ý hơn. Một là giấy vừa ố vừa giòn, mép trang vụn ra mỗi lần lật: sách đó nên đọc nhẹ tay, nếu quý thì cân nhắc nhờ người làm phục chế gia cố, còn nếu chỉ để đọc thì nên tìm một bản in mới để đọc, giữ bản cũ làm kỷ niệm.

Hai là đốm nâu tăng nhanh trong một mùa. Đốm mọc thêm theo tuần là dấu hiệu phòng đang ẩm, có thể kèm mốc. Kiểm độ ẩm, kéo kệ ra khỏi tường, đưa sách sang chỗ khô hơn.

Ba là sách quý của gia đình, sách có chữ ký tay, có ghi chú của ông bà bên lề. Mực viết tay thường yếu hơn mực in, có loại mực cũ còn tự ăn vào giấy. Những cuốn như vậy nên cất nằm trong hộp giấy tốt, ở chỗ tối và khô, chỉ lấy ra khi cần xem. Đừng để chúng đứng trên kệ phơi sáng hằng ngày như sách đọc thường.

Cách tự kiểm đơn giản: chụp lại vài trang đầu của cuốn bạn lo nhất dưới cùng một ánh sáng, cất ảnh đi. Sáu tháng sau chụp lại ở đúng chỗ đó, đúng giờ đó. Nếu màu gần như không đổi thì chỗ để đang ổn. Nếu thấy mép trang đậm lên rõ, đổi chỗ để.

Câu hỏi thường gặp

Sách mới mua đã hơi vàng có phải sách cũ hay sách giả không?

Không nhất thiết. Nhiều sách được in cố ý trên giấy ngà hoặc giấy màu kem để đỡ mỏi mắt, màu đều từ trang đầu tới trang cuối. Sách cũ ố thật thì mép trang đậm hơn giữa trang và màu không đều.

Có cách nào làm trắng lại trang sách bị ố không?

Tại nhà thì không nên. Các cách tẩy tự làm như chanh, giấm, nước tẩy đều làm giấy yếu và giòn nhanh. Với sách thật quý, người làm phục chế có kỹ thuật riêng, nên hỏi họ trước khi làm gì.

Đèn trong phòng có làm sách ố không?

Ánh sáng nào chiếu lâu cũng làm giấy và bìa phai dần, nhưng ánh nắng mạnh hơn đèn trong nhà rất nhiều. Đèn chiếu sát vào kệ suốt nhiều giờ, nhất là đèn toả nóng, thì nên đặt xa hơn và tắt khi không dùng.

Vì sao chỉ một trang giữa sách bị vàng sẫm thành hình vuông?

Gần như chắc là từng có một mẩu giấy rẻ như giấy báo, hoá đơn, vé xe kẹp ở đó lâu năm. Axit từ tờ giấy đó thấm sang trang sách. Rút giấy kẹp ra và để sách thoáng, vết đã có thì giữ nguyên.

Đốm nâu trên trang sách có lây sang sách khác không?

Đốm nâu do giấy tự già thì không lây. Nhưng nếu đốm có lông mịn, có mùi ẩm thì có thể là mốc, và mốc thì lây được. Soi nghiêng dưới đèn để phân biệt, nghi mốc thì tách cuốn đó ra.

Có nên tháo áo bìa khi để sách trên kệ không?

Nên giữ áo bìa khi để trên kệ, vì nó hứng ánh sáng và bụi thay cho bìa thật. Khi mang sách đi đọc thì có thể tháo ra cất riêng để khỏi rách, đọc xong lắp lại.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138