Nhóm đọc gồm vài gia đình có con mười hai đến mười sáu tuổi sống được khi con là người dẫn chính, cha mẹ nói sau và nói ít, sách được chọn sao cho cả hai thế hệ đều tò mò, và buổi gặp tuyệt đối không có bài tập, không có điểm, không có câu "con học được bài học gì". Khi cha mẹ biến buổi đọc thành giờ học thêm, con sẽ ngồi đó nhưng không nói thật.
Bốn gia đình ở một phường của Thành phố Hồ Chí Minh có con học cùng lớp tám. Các mẹ quen nhau qua họp phụ huynh, than với nhau rằng con lớn rồi ít nói chuyện với bố mẹ, về nhà là vào phòng. Một mẹ đề nghị thử lập nhóm đọc chung: mỗi tháng một cuốn, cả bố mẹ lẫn con cùng đọc, gặp nhau chiều Chủ nhật trên những tấm chiếu trải ở sân trường mượn được. Bài này kể cách nhóm làm và những chỗ suýt hỏng.
Vì sao đọc chung lại mở được lời với con tuổi mới lớn
Tuổi mười ba, mười bốn là lúc con bắt đầu có những ý nghĩ riêng mà chưa biết nói ra thế nào, và rất nhạy với bất kỳ câu nào nghe như dạy dỗ. Hỏi thẳng con "dạo này con thấy thế nào" thường chỉ nhận được câu "bình thường". Nhưng hỏi con về một nhân vật thì khác: con nói về nhân vật, và trong đó là chính con.
Một bạn trong nhóm, đọc Không gia đình của Hector Malot, nói rằng thích nhất đoạn cậu bé Rémi lưu lạc theo gánh hát rong của cụ Vitalis, vì "được đi khắp nơi mà không ai bắt học". Mẹ bạn ấy ngồi nghe, sau buổi gặp nói rằng đó là lần đầu tiên con nói thẳng là mình mệt với lịch học thêm. Câu đó không ai hỏi, con tự nói ra qua cuốn sách.
Đọc chung còn đặt cha mẹ và con ngang hàng theo một cách hiếm có: cả hai đều là người đọc, đều có thể hiểu sai, đều có thể bị thuyết phục. Khi bố thừa nhận "Đoạn này bố đọc không hiểu, con giải thích được không?", con thấy mình được tôn trọng, và lần sau dám nói nhiều hơn.
Chọn sách cả hai thế hệ cùng muốn đọc
Sách hợp với nhóm này là sách có nhân vật trẻ, có những câu hỏi lớn mà người lớn đọc cũng thấy mình trong đó. Một vài cuốn có thật các nhóm hay chọn:
- Hoàng tử bé của Saint-Exupéry. Mỏng, con đọc trong một buổi, cha mẹ đọc lại thấy khác hẳn hồi nhỏ. Bàn về những người lớn mà hoàng tử bé gặp trên các hành tinh, con thường nói rất thẳng về người lớn quanh mình.
- Không gia đình của Hector Malot. Dày hơn nhưng nhiều phiêu lưu, hợp với con mười hai mười ba tuổi. Cuốn này mở chuyện về gia đình, về lòng tốt của người lạ.
- Đất rừng phương Nam của Đoàn Giỏi. Hợp với nhóm ở miền Nam, con đọc thấy sông nước, rừng tràm gần gũi, ông bà đọc cùng có chuyện để kể thêm.
- Giết con chim nhại của Harper Lee. Cho con mười lăm mười sáu tuổi: chuyện cô bé Scout ở một thị trấn miền Nam nước Mỹ, nhìn người cha luật sư bênh vực một người da đen bị buộc tội. Mở ra chuyện công bằng, định kiến, sự can đảm.
- Truyện của Nguyễn Nhật Ánh như Mắt biếc hay bộ Kính vạn hoa: con đọc rất nhanh, cha mẹ đọc lại thấy tuổi học trò của mình.
Nên tránh trong vài tháng đầu: sách mà cha mẹ chọn vì "con nên đọc" nhưng con không tò mò, và sách có những đoạn quá nặng nề mà cha mẹ chưa đọc trước. Cha mẹ nên đọc lướt trước bất kỳ cuốn nào trước khi đưa vào nhóm, không phải để cấm, mà để biết chuẩn bị trò chuyện.
Chia vai: con dẫn, cha mẹ ngồi sau
Con thay phiên làm người dẫn buổi. Mỗi tháng một bạn dẫn, chuẩn bị ba bốn câu hỏi. Cha mẹ có thể giúp con soạn nếu con nhờ, nhưng không soạn thay. Câu hỏi của trẻ mười bốn tuổi đôi khi rất lạ, rất thẳng, và chính vì thế mà hay. Bạn dẫn buổi đầu tiên nên là bạn tự nhận, không phải bạn được cha mẹ đẩy ra.
Con nói trước, cha mẹ nói sau. Đây là luật quan trọng nhất của nhóm. Nếu bố nói trước một ý chắc nịch, con sẽ hoặc im lặng, hoặc nói theo. Để con nói trước, cha mẹ nghe, rồi mới góp ý của mình như một người đọc khác.
Cha mẹ không trả lời thay con. Khi bạn khác hỏi con mình, cha mẹ ngồi im, kể cả khi con ngập ngừng lâu. Câu "ý cháu là…" của mẹ là câu làm con đỏ mặt và không nói nữa.
Một phụ huynh làm người giữ giờ. Không dẫn, chỉ giữ giờ, nhắc nghỉ giải lao, lo nước uống. Vai này giúp cha mẹ có việc mà không chiếm chỗ của con.
Một buổi gặp chiều Chủ nhật
Nhóm bốn gia đình gặp từ ba giờ đến bốn rưỡi chiều, trên chiếu ở góc sân trường có bóng cây. Mười phút đầu cho các con chơi với nhau, cha mẹ nói chuyện riêng. Sau đó người dẫn của tháng, một bạn nữ lớp tám, mở buổi bằng câu hỏi bạn tự soạn: "Nếu được gặp một người lớn trong Hoàng tử bé ngoài đời, mọi người muốn gặp ai, và không muốn gặp ai?"
Các con trả lời trước, rồi đến lượt cha mẹ. Một bạn nói không muốn gặp ông vua ra lệnh cho mọi thứ, vì "giống thầy chủ nhiệm". Cả nhóm cười, kể cả người mẹ là giáo viên. Không ai dạy dỗ bạn đó về chuyện tôn trọng thầy cô; người dẫn chỉ hỏi tiếp: "Vậy người lớn nào trong truyện bạn thấy dễ chịu nhất?" Câu chuyện đi tiếp về những người lớn biết nghe, và các bố mẹ ngồi đó nghe con kể ai là người lớn biết nghe trong đời các con.
Nghỉ giữa giờ, ăn bánh. Nửa sau là phần các con hỏi cha mẹ: "Hồi bằng tuổi con, bố mẹ đọc sách gì?" Phần này các con thích nhất, vì được nghe chuyện bố mẹ ngày xưa mà bình thường ở nhà không ai kể. Cuối buổi, các con bỏ phiếu chọn cuốn tháng sau trong danh sách do cả cha mẹ và con đề cử.
Sai hay gặp: cha mẹ làm gì, nên làm gì
Phần lớn nhóm cha mẹ và con tan vì cha mẹ, không phải vì con. Những điều nhóm bốn gia đình suýt mắc:
| Cha mẹ hay làm | Vì sao hỏng | Nên làm |
|---|---|---|
| Hỏi "con rút ra bài học gì" | Nghe như bài văn, con trả lời cho xong | Hỏi con thích nhân vật nào, ghét nhân vật nào |
| Sửa ý con trước mặt bạn | Con mất mặt, buổi sau không nói | Nói ý mình như một cách đọc khác |
| So sánh con mình với con nhà khác | Tổn thương, gây ganh đua trong nhóm | Không nhận xét ai đọc nhanh, đọc nhiều hơn |
| Biến nhóm đọc thành học thêm văn | Con thấy thêm một môn học | Không bài tập, không tóm tắt, không chấm |
| Chọn sách theo sách tham khảo | Con không tò mò, đọc cho có | Để con đề cử và bỏ phiếu |
Một mẹ trong nhóm kể rằng buổi thứ hai suýt hỏng vì chính mình hỏi con trước cả nhóm "Thế con thấy nhân vật này dạy mình điều gì?". Con im. Sau buổi đó, nhóm thống nhất: cha mẹ không được hỏi con mình câu nào trong buổi gặp, chỉ được hỏi con nhà khác, và chỉ hỏi về cảm nhận.
Những câu hỏi hợp với cả hai thế hệ
Câu hỏi tốt cho nhóm này là câu mà con và cha mẹ trả lời khác nhau một cách tự nhiên. Người dẫn của tháng có thể chọn vài câu trong số này rồi đổi cho hợp cuốn sách:
- "Nhân vật này bằng tuổi ai trong nhóm mình? Người đó có làm giống nhân vật không?"
- "Người lớn trong truyện có hiểu nhân vật trẻ không? Chỗ nào hiểu, chỗ nào không?"
- "Nếu truyện xảy ra ở phường mình bây giờ, chuyện gì sẽ khác, chuyện gì vẫn y như cũ?"
- "Đoạn nào bố mẹ đọc thấy khác với con nhất? Thử đọc to đoạn đó lên."
- "Có quyết định nào của nhân vật mà con ủng hộ còn bố mẹ thì không, hoặc ngược lại?"
Câu cuối thường làm buổi gặp nóng lên một chút, theo cách tốt. Với Giết con chim nhại, các con thường ủng hộ những lúc Scout cãi lại người lớn, còn cha mẹ thì thấy mình ở phía người lớn bị cãi. Nói ra được điều đó trong một buổi đọc sách, có tiếng cười, nhẹ hơn rất nhiều so với cãi nhau thật trong bữa cơm. Người dẫn chỉ cần nhắc mọi người nói về nhân vật, không quay sang nói về người ngồi cạnh.
Khi con không muốn đi nữa
Đến tháng thứ năm, một bạn trong nhóm nói không muốn đi nữa. Lý do không phải chán sách mà vì cuối tuần muốn đi chơi với bạn cùng lớp. Cách xử lý tốt nhất là không ép. Con tuổi teen bị ép đi nhóm đọc sẽ ghét luôn việc đọc, mất nhiều hơn được.
Thay vì ép, mẹ bạn ấy vẫn đi, vẫn đọc, về nhà kể lại cho con nghe nhóm bàn gì, như kể chuyện bình thường. Hai tháng sau, nhóm đọc Giết con chim nhại, bạn ấy tò mò đọc vì nghe mẹ kể, rồi tự đòi đi buổi gặp. Không ai nói câu "thấy chưa".
Một cách khác là mời bạn thân của con vào nhóm. Tuổi này con cần bạn đồng trang lứa hơn cần cha mẹ, và nhóm có thêm bạn thân thì con muốn đến. Nhóm cha mẹ và con không cần đầy đủ cả nhà mỗi buổi; có tháng chỉ có con đến với bạn, có tháng chỉ có bố đến. Miễn là cuốn sách vẫn được đọc ở nhà, và bữa cơm tối có thêm chuyện để nói. Cuốn sách nằm trên bàn ăn, kẹp mảnh giấy đánh dấu của cả bố lẫn con ở hai chỗ khác nhau, đã là một nhóm đọc nhỏ trong nhà.
Câu hỏi thường gặp
Con mấy tuổi thì hợp với nhóm đọc cha mẹ và con?
Khoảng mười hai đến mười sáu tuổi là hợp nhất, khi con đã đọc được sách dài và bắt đầu có ý kiến riêng. Con nhỏ hơn thì hợp với giờ đọc chung tại nhà hơn là nhóm thảo luận. Con trên mười sáu thường muốn nhóm đọc riêng với bạn bè.
Có nên để con chọn sách hoàn toàn không?
Nên để con đề cử và bỏ phiếu, cha mẹ cũng được đề cử. Cha mẹ đọc lướt trước những cuốn lạ để biết có đoạn nào cần chuẩn bị trò chuyện. Không cần cấm, chỉ cần biết trước.
Cha mẹ không đọc kịp thì có nên đến không?
Vẫn nên đến, và nói thật là mình chưa đọc xong. Con thấy cha mẹ cũng có lúc chưa xong bài thì nhẹ nhõm hơn. Nhưng nếu tháng nào cũng không đọc, con sẽ hiểu rằng nhóm đọc chỉ là việc của con.
Làm sao để cha mẹ không nói lấn con?
Đặt luật từ buổi đầu: con nói trước, cha mẹ nói sau, cha mẹ không hỏi con mình trong buổi gặp. Một phụ huynh giữ giờ có thể nhắc nhẹ. Cha mẹ nào thấy mình nói nhiều thì tự nhận vai giữ giờ ở buổi sau.
Có nên khen con nói hay trước cả nhóm?
Khen cụ thể một ý thì được, ví dụ cảm ơn con vì một câu hỏi lạ. Nhưng không khen kiểu so sánh, như con nói hay hơn bạn, và không chấm điểm. Mọi bạn trong nhóm cần thấy ý của mình đều có chỗ.
Nhóm nên có bao nhiêu gia đình?
Ba đến năm gia đình là vừa, tổng cộng chừng mười đến mười lăm người. Đông hơn thì nên chia hai vòng nhỏ, các con một vòng, cha mẹ một vòng, rồi gộp lại ở phần cuối buổi.