Nhóm đọc sách cho người cao tuổi chạy tốt nhất khi gặp buổi sáng, mỗi tuần hoặc hai tuần một lần, đọc to cho nhau nghe ngay trong buổi thay vì bắt đọc trước ở nhà, chọn những cuốn quen hoặc gần gũi với đời mình, và dành nhiều thời gian cho chuyện kể của chính người đọc. Mắt yếu, tai kém, ngồi lâu mỏi lưng là chuyện thật; nhóm đọc thiết kế quanh những điều đó thì người ta ở lại.
Ở một xã ven biển Quảng Trị, mười hai cụ ông cụ bà trong chi hội người cao tuổi ngồi dưới gốc đa đầu làng mỗi sáng thứ Ba. Ban đầu là để nghe một bác giáo viên về hưu ngâm Kiều. Dần dần thành nhóm đọc: mỗi buổi một người đọc to một đoạn, rồi cả nhóm nói chuyện. Bài này đi theo cách nhóm đó làm, áp dụng được cho nhà văn hóa phường ở thành phố hay sân chùa, sân đình ở quê.
Những điều khác hẳn nhóm đọc của người trẻ
Đọc trong buổi, không bắt đọc trước. Nhiều cụ mắt kém, đọc một mình ở nhà được vài trang là mỏi. Bắt đọc trước cả cuốn thì người ta ngại đến vì sợ chưa làm bài. Đọc to trong buổi gặp, mỗi lần một đoạn vừa sức, ai cũng theo được, kể cả người không còn đọc được chữ.
Ký ức là một nửa buổi bàn. Người già đọc sách luôn đem đời mình vào. Đọc Tắt đèn, có cụ kể chuyện bố mẹ mình những năm đói. Đọc tùy bút về Tết, có bà kể lại cái Tết đầu tiên làm dâu. Ở nhóm người trẻ, đó có thể là lạc đề; ở nhóm này, đó là cái quý nhất.
Nhịp chậm, nghỉ giữa giờ. Một buổi chừng chín mươi phút, nghỉ mười phút ở giữa để đi lại, uống nước. Người dẫn không vội chuyển câu hỏi. Có khi một đoạn Kiều tám câu bàn hết nửa buổi, và như vậy là tốt.
Đến được là quan trọng hơn đọc được nhiều. Nhiều cụ đến nhóm đọc vì muốn có chỗ ra khỏi nhà, có người nói chuyện. Không ai đếm ai đọc được bao nhiêu. Cụ nào chỉ ngồi nghe cả buổi vẫn là thành viên đầy đủ.
Chọn sách cho nhóm người cao tuổi
Sách hợp với nhóm này thường là sách quen hoặc sách gần, đọc to lên nghe hay, chia được thành đoạn ngắn. Một số hướng các nhóm hay dùng:
- Truyện Kiều của Nguyễn Du. Nhiều cụ thuộc từng đoạn, đọc lại cùng nhau là dịp nhẩm theo, sửa cho nhau từng chữ, kể lại người xưa dùng câu Kiều trong đời sống thế nào. Đọc chậm, mỗi buổi một đoạn.
- Tam quốc diễn nghĩa của La Quán Trung. Các cụ ông thường mê, nhiều người đã đọc từ hồi trẻ. Đọc lại theo từng hồi, bàn về Lưu Bị, Tào Tháo, Gia Cát Lượng, mỗi người một ý, có khi tranh luận rất vui.
- Tùy bút về đất và người như Thương nhớ mười hai của Vũ Bằng, Hà Nội băm sáu phố phường của Thạch Lam, hay tập truyện Vang bóng một thời của Nguyễn Tuân. Đọc từng bài, mỗi bài gợi lại một mùa, một món ăn, một nếp nhà.
- Truyện ngắn Việt Nam quen thuộc của Nam Cao, Thạch Lam, Tô Hoài. Đọc to một truyện trong một buổi, bàn liền.
- Đất rừng phương Nam của Đoàn Giỏi cho nhóm ở miền Nam: chuyện cậu bé An lưu lạc giữa rừng tràm, sông nước, nhiều cụ nghe như nghe lại tuổi nhỏ của mình.
Sách mới, sách dịch dày có tên nhân vật nước ngoài khó nhớ thì dè dặt hơn, không phải vì người già không đọc được mà vì đọc to lên nghe khó theo. Nếu nhóm muốn, chọn một cuốn ngắn như Ông già và biển cả của Hemingway, chuyện một ông lão đánh cá, đọc to rất hợp với nhóm ven biển.
Chữ to, ánh sáng và chỗ ngồi
Mắt người già cần chữ to và ánh sáng đều. Nhóm dưới gốc đa ở Quảng Trị ngồi buổi sáng chính vì lý do này: ánh sáng ban ngày dưới tán cây dịu, không chói, không cần đèn. Nếu ngồi trong nhà văn hóa, nên mở hết cửa sổ, ngồi quay lưng về phía cửa để ánh sáng rọi lên trang sách chứ không rọi vào mắt.
Với người đọc to, nên có một bản sách chữ to. Nếu không tìm được bản in chữ to, cách làm của nhiều nhóm là chép tay hoặc nhờ con cháu phóng to riêng đoạn sẽ đọc trong buổi, kẹp vào sách. Chỉ phóng đúng đoạn cần đọc cho việc sinh hoạt của nhóm, không in lại cả cuốn. Kính lúp cầm tay loại có đèn cũng giúp người đọc ở những chữ nhỏ trong sách cũ.
Ghế nên có tựa lưng, cao vừa đủ để đứng dậy không phải chống tay. Ghế đẩu thấp ngồi lâu mỏi gối. Chỗ ngồi xếp thành vòng hẹp, để người tai kém ngồi gần người đọc. Có cụ nghe kém một bên thì để cụ ngồi đúng phía tai tốt. Những chi tiết này người trẻ tổ chức hay quên, mà người già thì ngại nói ra.
Một buổi gặp đi theo thứ tự nào
Đây là nhịp một buổi sáng của nhóm dưới gốc đa, chín mươi phút:
- Mười phút chào hỏi, hỏi thăm sức khỏe, ai vắng thì hỏi vì sao. Chuyện này không phải mất thời gian; với người già, được hỏi thăm là một phần lý do để đến.
- Người đọc to của buổi đọc đoạn đã chọn, chừng mười đến mười lăm phút. Người đọc thay phiên mỗi buổi, ai mắt kém thì nhường lượt mà không cần giải thích.
- Người dẫn hỏi một câu mở: "Đoạn này làm các bác nhớ đến chuyện gì?" Câu hỏi về ký ức hợp với nhóm này hơn câu hỏi về nhân vật.
- Nghỉ mười phút, uống nước, đi lại.
- Bàn tiếp, có thể đọc to lại một câu, một khổ mà ai đó muốn nghe lại.
- Mười phút cuối: chọn đoạn buổi sau, ai đọc to, nhắc ngày gặp.
Người dẫn ghi vào một cuốn sổ những câu chuyện các cụ kể. Sau một năm, cuốn sổ đó thành một thứ quý của làng: những ký ức được kể ra nhân một trang sách. Có nhóm còn nhờ con cháu chép lại sạch sẽ, mỗi cụ giữ một bản, với sự đồng ý của người kể.
Con cháu và người trẻ giúp được gì
Người trẻ trong làng, trong phường có thể giúp nhóm đọc người cao tuổi rất nhiều mà không cần dẫn buổi. Việc hợp nhất là chở ông bà đến buổi gặp, mượn sách giúp ở thư viện công cộng, phóng to đoạn sẽ đọc, và thỉnh thoảng đến ngồi nghe. Một bạn học sinh cấp ba ngồi nghe các cụ bàn Kiều sẽ học được nhiều hơn một tiết học, và các cụ thì vui vì có người trẻ nghe mình nói.
Việc không nên làm là biến buổi đọc của người già thành buổi người trẻ dạy người già. Ví dụ hướng dẫn cả nhóm dùng điện thoại để đọc sách, hay giải thích tác phẩm theo cách sách giáo khoa. Nếu ông bà muốn học dùng điện thoại, đó là một buổi khác.
Một mô hình đẹp mà vài nơi đã làm: mỗi tháng một buổi, các cháu đọc to cho ông bà nghe một truyện thiếu nhi như Dế Mèn phiêu lưu ký của Tô Hoài, rồi ông bà kể lại cho cháu nghe hồi xưa mình đọc truyện đó ở đâu, lúc nào. Hai thế hệ cùng ngồi quanh một cuốn sách mà không ai phải làm thầy.
Khi một thành viên ốm lâu hoặc ra đi
Nhóm đọc người cao tuổi sớm muộn sẽ gặp chuyện này, và cách nhóm đối xử với nó quyết định nhóm có còn là chỗ ấm áp hay không. Khi một cụ ốm phải nằm nhà, vài người trong nhóm có thể mang buổi đọc đến nhà: ngồi bên giường, đọc to đoạn của tuần đó, kể lại cả nhóm đã bàn gì. Một buổi như vậy chỉ cần ba mươi phút, mà với người nằm nhà lâu, đó là sợi dây nối họ với bạn bè.
Khi có người ra đi, nhiều nhóm dành một buổi để nhớ người đó: đọc lại đoạn sách người ấy thích nhất, đọc lại những dòng trong sổ ký ức mà người ấy đã kể. Không cần nghi lễ gì, chỉ cần ngồi với nhau quanh cuốn sách. Có nhóm còn tặng gia đình cuốn sách người ấy từng mang đến nhóm, kèm những trang ghi chuyện kể của người ấy, với sự đồng ý của cả nhóm.
Người dẫn cũng nên để ý những người còn lại sau một mất mát. Người bạn thân nhất của người vừa mất thường vắng vài buổi liền. Ghé thăm, mang theo cuốn sách đang đọc, rủ quay lại khi thấy khỏe. Nhóm đọc của người già, sau cùng, là nhóm của những người ở cạnh nhau.
Sai hay gặp và cái không cần làm
Những điều làm nhóm người cao tuổi thưa dần mà người tổ chức không để ý:
- Đặt giờ buổi chiều muộn. Chiều tối người già mệt, mắt kém hơn, đường về tối không an toàn. Buổi sáng là tốt nhất.
- Chọn sách quá dài rồi bắt theo kịp. Người vắng một buổi vì ốm sẽ thấy mình bị tụt lại, ngại quay lại. Chọn những sách đọc từng đoạn, từng bài, ai vắng vẫn vào lại được.
- Biến buổi đọc thành buổi sinh hoạt có báo cáo, thi đua. Các cụ đã qua đủ những năm tháng báo cáo; nhóm đọc là chỗ nghỉ.
- Chỉ để một người đọc to mãi. Người đọc hay nhất được mời mãi sẽ mệt, những người khác thì mất dịp. Thay phiên, kể cả người đọc chậm.
- Sửa lời người kể chuyện. Có cụ nhớ sai một chi tiết lịch sử, nhớ nhầm câu Kiều. Trong buổi bàn, không cần sửa ngay trước mặt mọi người; nếu quan trọng, nói nhẹ riêng sau buổi.
Cái không cần: loa máy, máy chiếu, tài liệu in đẹp. Một gốc cây hay một căn phòng mát, vài chiếc ghế có tựa, ấm trà, cuốn sách và người đọc to là đủ. Tự kiểm sau hai tháng: đếm số người đến đều. Nếu từ mười hai còn tám chín, nhóm đang khỏe; người già vắng thường vì sức khỏe, không phải vì chán, nên người dẫn hãy ghé thăm người vắng lâu.
Câu hỏi thường gặp
Nhóm đọc sách người cao tuổi nên gặp bao lâu một lần?
Mỗi tuần hoặc hai tuần một lần vào buổi sáng là nhịp hợp nhất. Gặp thưa quá thì các cụ quên lịch, gặp dày quá thì người sức khỏe yếu khó theo. Nên cố định một ngày trong tuần để dễ nhớ.
Người không còn đọc được chữ có tham gia được không?
Hoàn toàn được. Nhóm đọc to trong buổi nên người mắt kém hay không đọc được chữ vẫn nghe và bàn như mọi người. Nhiều khi chính những người này kể chuyện hay nhất vì họ nghe rất chăm.
Có nên chọn sách mới để các cụ đổi không khí?
Có thể thỉnh thoảng, nhưng nên ưu tiên sách ngắn, ít nhân vật, đọc to dễ theo. Sách quen như Truyện Kiều, tùy bút về Tết hay truyện ngắn Việt Nam thường làm nhóm sôi nổi hơn vì gợi được nhiều chuyện kể.
Làm sao để người đọc to không bị mệt?
Mỗi lượt đọc chỉ mười đến mười lăm phút, thay phiên người đọc mỗi buổi, có nước ấm bên cạnh. Đoạn đọc nên được phóng to chữ để người đọc không phải nheo mắt. Ai mệt thì nhường lượt mà không cần lý do.
Ghi lại chuyện các cụ kể có cần xin phép không?
Nên hỏi ý người kể trước khi ghi lại hoặc chép ra cho người khác đọc. Có những chuyện riêng người ta chỉ muốn kể trong nhóm. Khi được đồng ý, cuốn sổ ký ức ấy thành một thứ quý cho con cháu và cả làng.
Nhóm có cần một người trẻ dẫn buổi không?
Không cần. Một cụ hiểu chuyện, biết nghe là người dẫn tốt nhất. Người trẻ giúp ở việc chở đưa, mượn sách, phóng to chữ và thỉnh thoảng ngồi nghe, để buổi đọc vẫn là việc của các cụ.