Nhóm đọc sách ở cơ quan sống lâu khi nó là việc tự nguyện của vài người thích đọc, gặp vào một giờ cố định không đè lên giờ làm hay giờ đón con, đọc những cuốn ngoài chuyên môn, và tuyệt đối không bị gắn vào đánh giá công việc; khi nó thành một hoạt động phong trào có điểm danh, người ta đến vì sợ vắng mặt chứ không vì sách.
Phòng hành chính của một công ty ở Hải Phòng được giao "phát triển văn hóa đọc". Đợt đầu mua ba kệ sách kỹ năng, phát động thi đua, mỗi phòng đăng ký đọc bao nhiêu cuốn. Ba tháng sau kệ sách phủ bụi, sổ mượn trống. Một anh kỹ sư trong công ty lặng lẽ rủ năm người đọc chung một tiểu thuyết, gặp nhau thứ Năm cuối tháng sau giờ làm, đến nay đã hơn một năm. Bài này lấy cách của nhóm năm người đó làm mẫu.
Giờ trưa hay sau giờ làm
Chọn giờ là quyết định đầu tiên và quyết định nhiều nhất ai sẽ đến. Hai lựa chọn chính và cái giá của từng lựa chọn:
| Giờ nghỉ trưa | Sau giờ làm | |
|---|---|---|
| Ai đến được | Gần như ai cũng ở cơ quan, kể cả người phải đón con | Người không vướng đón con, nấu cơm, học thêm buổi tối |
| Thời lượng thật | Chừng bốn mươi lăm phút, còn phải ăn | Sáu mươi đến chín mươi phút |
| Không khí | Vội, dễ bị gọi về giải quyết việc | Thong thả, nói được sâu hơn |
| Hợp với kiểu sách | Truyện ngắn, tùy bút, sách chia bài ngắn | Tiểu thuyết, phi hư cấu cần bàn lâu |
| Rủi ro | Thành bữa trưa nói chuyện công việc | Họp đột xuất, tăng ca làm hủy buổi |
Nhóm của anh kỹ sư thử cả hai. Giờ trưa đông hơn nhưng nói không sâu, lại hay bị cắt khi sếp gọi. Sau giờ làm ít người hơn, nhưng ai đến là đến vì muốn. Cuối cùng nhóm chọn sau giờ làm một lần mỗi tháng, và thêm một bữa trưa giữa tháng chỉ để hỏi nhau đọc đến đâu, ai thích thì ngồi cùng bàn.
Một chi tiết nhỏ mà nhóm nhận ra sau vài tháng: phòng họp có máy chiếu và bảng trắng làm người ta vô thức ngồi như đang họp, nhìn về đầu bàn. Nhóm chuyển sang phòng nghỉ có ghế thấp, kéo ghế thành vòng, và buổi bàn tự nhiên hơn hẳn. Nếu chỉ có phòng họp, hãy ngồi quây về một đầu bàn, để trống đầu bàn chủ tọa, đừng ai ngồi vào đó.
Ai lo việc và lo đến đâu
Một người giữ lịch, không phải một người lo hết. Người giữ lịch đặt phòng họp, nhắc ngày, gom tên sách đề cử. Người dẫn buổi thay phiên theo tháng. Chia việc như vậy từ đầu để nhóm không chết khi người lập nhóm chuyển công tác.
Phòng hành chính hay công đoàn chỉ nên hỗ trợ. Hỗ trợ tốt là cho mượn phòng, cho phép dùng tủ sách chung, có khi góp một khoản nhỏ mua vài cuốn. Hỗ trợ không tốt là đặt chỉ tiêu, chụp ảnh đưa tin, bắt báo cáo. Người đọc rất nhạy với cảm giác bị biến thành phong trào.
Sếp tham gia như một thành viên. Nếu trưởng phòng muốn tham gia, rất tốt, nhưng cần ngồi như một người đọc, nói ít, không chốt ý. Nhân viên mới sẽ không dám nói khác ý sếp nếu sếp nói đầu tiên và nói dài. Người dẫn có thể khéo léo mời sếp nói sau cùng.
Không ai bị ghi tên vắng. Không điểm danh, không thống kê ai đến bao nhiêu buổi. Nhóm nhắn tin chỉ để nhắc lịch và trao đổi sách, không để giao việc. Ai nhắn chuyện công việc vào đó thì người giữ lịch nhắc nhẹ chuyển sang kênh khác, để nhóm đọc vẫn là một chỗ nghỉ chân giữa những tin nhắn giao việc của cả ngày.
Chọn sách cho nhóm ở cơ quan
Người ta ở cơ quan cả ngày với chuyên môn, nên nhóm đọc là chỗ đi ra ngoài chuyên môn. Một vài hướng chọn mà các nhóm văn phòng hay thành công:
- Tiểu thuyết ngắn kinh điển như Ông già và biển cả của Hemingway hay Hoàng tử bé: đọc trong hai tuần, bàn được cả tiếng, không cần nền văn học.
- Văn học Việt Nam đọc lại khi lớn như Số đỏ, truyện ngắn Nam Cao, Thạch Lam: ai cũng từng học một đoạn ở trường, đọc trọn mới thấy khác hẳn.
- Phi hư cấu có giọng kể như Đi tìm lẽ sống của Viktor Frankl hay Tư duy nhanh và chậm của Daniel Kahneman: hợp với người làm việc bằng lý lẽ, cho nhiều chuyện để bàn.
- Tùy bút, ký như Thương nhớ mười hai của Vũ Bằng: đọc từng bài ngắn, hợp với tháng bận cuối năm.
Nên tránh sách quản trị, sách kỹ năng làm việc trong vài tháng đầu. Nghe hợp với cơ quan, nhưng bàn sách quản trị giữa đồng nghiệp rất dễ thành góp ý ngầm cho nhau hoặc cho sếp, không khí sẽ căng. Khi nhóm đã quen, đã tin nhau, mới nên thử, và nên chọn cuốn nói về con người nhiều hơn là quy trình.
Tủ sách chung ở văn phòng: nhỏ mà sống
Kệ sách ba tầng mua một lần rồi để đó là kiểu tủ sách văn phòng phổ biến nhất, và cũng chết nhanh nhất. Sách được chọn bởi một người, thường là sách kỹ năng theo trào lưu, không ai thật sự muốn đọc. Sổ mượn đặt bên cạnh nhưng không ai ghi vì ngại.
Tủ sách sống là tủ sách nhỏ, do chính người đọc góp. Mỗi người mang một hai cuốn mình đã đọc và muốn người khác đọc, kẹp một mảnh giấy trắng ghi một câu vì sao. Người mượn ghi tên ở mảnh giấy đó, trả thì gạch. Cuốn sách có lời giới thiệu của một đồng nghiệp thật được mượn nhiều gấp mấy lần cuốn chỉ có cái bìa đẹp.
Vài chi tiết giữ sách: đừng đặt kệ sát cửa sổ hướng tây, nắng chiều làm gáy sách bạc màu trong vài tháng; đừng đặt ngay dưới cửa gió điều hòa, hơi lạnh ẩm thổi thẳng vào làm giấy gợn sóng. Một kệ ở góc phòng nghỉ, cách tường một chút, là chỗ tốt nhất. Mỗi quý, người giữ lịch xem lại tủ, cuốn nào nằm im cả năm thì trả lại chủ hoặc gửi thư viện. Sách mượn quá hạn thì nhắc nhẹ trong nhóm bằng tên sách, không nhắc tên người mượn; ai đang giữ sẽ tự trả.
Ba tháng đầu, làm theo thứ tự này
Nhóm ở cơ quan hay chết ở tháng thứ hai, khi hào hứng ban đầu qua đi và công việc dồn lên. Thứ tự sau giúp đi qua giai đoạn đó:
- Tuần đầu: nhắn riêng cho năm sáu người mình biết thích đọc, không thông báo chung. Nhóm nhỏ, quen nhau trước, chạy dễ hơn nhóm hai mươi người đăng ký vì phong trào.
- Tháng một: chọn một cuốn mỏng, gặp một lần sau giờ làm, chín mươi phút. Kết thúc đúng giờ.
- Giữa tháng hai: một bữa trưa hỏi nhau đọc đến đâu, không bắt buộc.
- Tháng hai: người khác dẫn buổi. Lúc này mới mở rộng, mời thêm ai đó tò mò từ tháng trước.
- Tháng ba: nhìn lại, hỏi mọi người giờ giấc và kiểu sách có hợp không. Chỉnh một thứ, giữ nguyên những thứ đang chạy.
Nếu đến tháng ba nhóm còn bốn người trở lên, nhóm đã qua giai đoạn khó nhất. Nhiều nhóm văn phòng chạy bền nhiều năm chỉ với năm sáu người cố định, thỉnh thoảng có người mới đến rồi ở lại.
Tháng bận, tăng ca và nhóm ở nhiều chi nhánh
Tháng cuối năm thì đổi sang sách mỏng. Những tháng chốt sổ, quyết toán, chạy dự án, đừng hủy buổi gặp mà đổi sang một tập tùy bút hay vài truyện ngắn. Người ta đọc được một hai bài trên xe buýt, đến buổi gặp vẫn có cái để nói. Hủy một buổi thì dễ, nhưng hủy hai buổi liền là nhóm bắt đầu tan.
Họp đột xuất đè lên buổi gặp thì dời, không hủy. Người giữ lịch nhắn ngay một ngày thay thế trong tuần đó. Nhóm nên thống nhất từ đầu một ngày dự phòng cố định, ví dụ thứ Năm tuần kế tiếp, để không phải hỏi ý lại từ đầu mỗi lần.
Nhóm ở nhiều chi nhánh gặp qua mạng, nhưng vẫn cầm sách giấy. Công ty có văn phòng ở Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh có thể gặp qua mạng một lần mỗi tháng. Mỗi điểm nên ngồi chung một phòng thay vì mỗi người một máy, để vẫn có không khí ngồi cạnh nhau. Gặp trực tiếp cả nhóm một lần mỗi năm, nhân dịp công ty họp toàn thể, là đủ để giữ mặt nhau.
Người nghỉ việc vẫn được mời. Đồng nghiệp chuyển việc mà vẫn muốn đến thì cứ mời. Nhiều nhóm đọc văn phòng sống lâu nhờ chính những người đã rời công ty mà vẫn quay lại mỗi tháng vì sách.
Sai hay gặp và cái không cần làm
Sai thứ nhất là biến nhóm đọc thành chỉ tiêu: mỗi người đọc bao nhiêu cuốn, phòng nào đọc nhiều nhất. Con số làm người ta đọc lướt cho đủ, và người đọc chậm thấy mình kém. Nhóm đọc là chỗ ngược lại với công việc, nơi không ai bị đo.
Sai thứ hai là chụp ảnh từng buổi đưa lên bản tin nội bộ. Một hai lần thì vui, thường xuyên thì người ta bắt đầu nói cho máy ảnh, không nói cho nhau. Người ngại xuất hiện trên bản tin sẽ thôi đến. Nếu muốn giới thiệu nhóm, hỏi ý cả nhóm trước, và chỉ chụp sách trên bàn.
Cái không cần: mua sách đồng loạt cho cả nhóm bằng quỹ cơ quan, in tài liệu tóm tắt, mời diễn giả. Mỗi người tự lo sách, mượn nhau hoặc mượn thư viện, đơn giản hơn và người ta quý cuốn sách mình tự chọn mua hơn. Điều duy nhất cơ quan nên cho là một căn phòng yên, một giờ cố định không bị họp đè lên, và sự im lặng tôn trọng: để nhóm đọc là việc của người đọc.
Câu hỏi thường gặp
Nhóm đọc sách ở cơ quan nên gặp mấy lần một tháng?
Một lần sau giờ làm mỗi tháng là nhịp dễ giữ nhất, có thể thêm một bữa trưa không bắt buộc giữa tháng. Gặp dày hơn thì người bận sẽ bỏ, và nhóm dễ thành một nghĩa vụ thêm vào lịch làm việc.
Có nên để phòng hành chính hoặc công đoàn quản lý nhóm đọc?
Nên để người đọc tự chạy, phòng hành chính hay công đoàn chỉ hỗ trợ phòng, tủ sách hoặc một khoản nhỏ. Khi đơn vị quản lý đặt chỉ tiêu và báo cáo, người ta đến vì nghĩa vụ và nhóm mất đi sự tự nguyện.
Sếp tham gia nhóm đọc có làm nhân viên ngại không?
Có thể, nếu sếp nói đầu tiên và chốt ý. Sếp tham gia như một người đọc, nói ít, nói sau cùng thì lại là điều tốt, vì cho thấy cơ quan tôn trọng việc đọc. Người dẫn buổi có thể khéo léo sắp thứ tự nói.
Nên đọc sách chuyên môn hay sách ngoài chuyên môn?
Nhóm đọc nên chọn sách ngoài chuyên môn, vì chuyên môn đã có cả ngày làm việc. Tiểu thuyết, văn học Việt Nam, phi hư cấu có giọng kể và tùy bút là những lựa chọn hợp. Sách chuyên môn nên để cho buổi chia sẻ nghiệp vụ riêng.
Làm sao để tủ sách văn phòng không bị bỏ không?
Để người đọc tự góp sách mình đã đọc, kèm một câu giới thiệu viết tay, và ghi mượn ngay trên mảnh giấy kẹp trong sách. Kệ nhỏ, đặt ở góc phòng nghỉ, xa nắng và cửa gió điều hòa. Mỗi quý dọn bớt cuốn không ai mượn.
Nhóm chỉ còn ba người thì có nên dừng không?
Không cần dừng. Ba người đọc thật vẫn đủ cho một buổi bàn hay, và nhóm nhỏ dễ mời thêm người hơn là nhóm đông đã nguội. Hỏi xem giờ giấc hay kiểu sách có cần đổi không, rồi kiên nhẫn thêm vài tháng.