Nhóm đọc sách ở trường trung học sống lâu khi học sinh tự chọn sách, tự dẫn buổi và tự chuyển giao cho khóa sau, còn thầy cô chỉ làm cố vấn: giữ phòng, mở cửa thư viện, góp ý khi được hỏi, và đứng ra khi có chuyện vượt sức học sinh. Nhóm do nhà trường giao chỉ tiêu thì đông đầu năm, vắng cuối năm; nhóm của chính học sinh thì nhỏ hơn mà bền hơn.
Ở một trường cấp ba của Thành phố Cần Thơ, ba bạn lớp mười một rủ nhau đọc chung một cuốn tiểu thuyết sau giờ học, ngồi trên chiếu ở góc sân trường. Một cô giáo dạy Văn thấy, hỏi có cần giúp gì không. Hai năm sau, nhóm có mười tám thành viên, đã chuyển giao qua một khóa, và cô vẫn chỉ làm đúng việc ngày đầu: hỏi có cần giúp gì không. Bài này kể cách nhóm đó vận hành.
Học sinh làm gì, thầy cô làm gì
Học sinh chọn sách và dẫn buổi. Danh sách đề cử do học sinh đưa ra, bỏ phiếu như mọi nhóm đọc. Người dẫn buổi thay phiên, ai đề cử cuốn tháng đó thì dẫn. Câu hỏi thảo luận do học sinh soạn, có thể nhờ thầy cô xem giúp nếu muốn.
Thầy cô cố vấn giữ những việc học sinh không tự làm được. Xin phòng, xin giờ, nói chuyện với ban giám hiệu, nhắc những điều cần lưu ý khi nhóm chọn một cuốn có nội dung nặng. Thầy cô cố vấn cũng là người bảo đảm nhóm không bị biến thành nơi giao chỉ tiêu thi đua.
Thầy cô ngồi dự như một người đọc, khi được mời. Cô giáo ở Cần Thơ chỉ ngồi dự khi nhóm mời, và chỉ nói khi được hỏi. Cô kể rằng việc khó nhất là nhịn không giảng: học sinh hiểu một nhân vật khác hẳn cách sách tham khảo viết, và cô phải để yên.
Thư viện trường là đồng minh. Cán bộ thư viện có thể giữ một kệ riêng cho sách của nhóm, cho mượn dài ngày hơn, và báo khi có sách mới. Nhóm đọc nhiều khi làm thư viện trường sống lại, khi học sinh bắt đầu mượn cả những cuốn ngoài danh sách của nhóm.
Giờ gặp và chỗ ngồi
Học sinh cấp hai, cấp ba có lịch kín mít: học chính khóa, học thêm, thi cử. Nhóm đọc không thể chen vào giờ học, và không nên lấy giờ ra chơi vì quá ngắn. Giờ hợp nhất thường là ngay sau buổi học cuối tuần, chừng một tiếng, trước khi các bạn đi học thêm hay về nhà. Nhóm ở Cần Thơ gặp chiều thứ Sáu, hai tuần một lần.
Chỗ ngồi ảnh hưởng nhiều đến không khí. Ngồi trong lớp học, bàn ghế xếp hàng, học sinh vô thức trở về vai học trò, chờ cô hỏi. Ngồi trên chiếu ở sân trường dưới bóng cây, hay trên sàn thư viện, mọi người quây tròn, nói chuyện như bạn bè. Nhóm ở Cần Thơ mượn mấy chiếc chiếu của phòng truyền thống, trải ở góc sân có cây phượng, những ngày mưa thì vào thư viện.
Một chi tiết nhỏ: điện thoại để vào một cái giỏ đặt giữa vòng tròn suốt buổi. Không phải luật cấm, mà là thỏa thuận cả nhóm đề ra. Một tiếng không nhìn điện thoại, nhiều bạn nói rằng đó là một tiếng hiếm hoi trong tuần được nói chuyện thật với nhau.
Chọn sách cho nhóm học sinh
Học sinh chọn sách thường rất khác người lớn đoán. Vài nguyên tắc nhóm ở Cần Thơ rút ra sau hai năm:
- Tránh đúng tác phẩm đang học trong chương trình, ít nhất là trong năm học đó. Đọc lại tác phẩm đang học thì buổi bàn biến thành ôn thi, và ai cũng nhớ dàn ý trong vở.
- Đọc cùng tác giả nhưng tác phẩm khác thì lại rất hay. Học một truyện ngắn của Nam Cao trên lớp, nhóm đọc thêm những truyện ngắn khác của ông, và thấy một Nam Cao rộng hơn hẳn.
- Kinh điển thế giới mỏng như Ông già và biển cả của Hemingway, Hoàng tử bé của Saint-Exupéry: đọc được giữa mùa thi.
- Tiểu thuyết về tuổi mới lớn như Bắt trẻ đồng xanh của J. D. Salinger, chuyện cậu thiếu niên Holden Caulfield rời trường, lang thang mấy ngày ở New York. Học sinh cấp ba thường tranh luận rất hăng về cậu ta.
- Phi hư cấu có câu chuyện như Nhật ký Anne Frank, cuốn nhật ký của một cô bé người Do Thái sống ẩn náu cùng gia đình thời Thế chiến thứ hai. Học sinh đọc thấy mình trong những trang viết của một người bằng tuổi.
Mùa thi thì đổi sang tập truyện ngắn, đọc một truyện mỗi buổi, không cần chuẩn bị trước. Nhóm không nghỉ hẳn, vì nghỉ hai tháng là sau đó rất khó gom lại.
Chuyển giao cho khóa sau
Nhóm đọc ở trường có một cái hạn tự nhiên: học sinh ra trường. Nhóm nào không chuẩn bị chuyển giao thì tan cùng khóa lập nhóm. Nhóm ở Cần Thơ làm theo thứ tự:
- Từ năm thứ hai, nhóm chủ động mời các bạn lớp dưới, mỗi bạn lớp trên rủ một bạn lớp dưới.
- Học kỳ hai của năm cuối, các bạn lớp dưới thay phiên dẫn buổi, lớp trên ngồi dự và góp ý sau buổi.
- Bàn giao một cuốn sổ của nhóm: danh sách sách đã đọc, câu hỏi hay của từng buổi, danh sách chờ, những điều đã thử mà không hiệu quả.
- Buổi cuối năm học, lớp trên tặng nhóm mỗi bạn một cuốn sách mình thích nhất, có lời đề tặng viết tay ở trang đầu, để thành kệ sách riêng của nhóm.
- Thầy cô cố vấn ở lại làm cầu nối, bảo đảm khóa mới có phòng, có giờ ngay từ đầu năm học sau.
Cuốn sổ của nhóm là thứ quý nhất được chuyển giao. Đọc lại những câu hỏi của khóa trước, các bạn mới thấy nhóm có một lịch sử, và thấy mình là một phần của nó. Có khóa còn thêm vào cuối sổ một trang để mỗi bạn sắp ra trường viết vài dòng gửi người dẫn khóa sau, nói về cuốn sách đã làm mình đổi cách nghĩ.
Buổi gặp đầu tiên của năm học
Mỗi đầu năm học, nhóm đọc ở trường gần như phải bắt đầu lại: thành viên cũ lên lớp, có bạn chuyển trường, có bạn mới tò mò. Buổi đầu năm vì thế nên làm như một buổi làm quen, không bàn sách nào. Mỗi bạn mang một cuốn mình đã đọc trong hè, kể trong ba phút một đoạn mình còn nhớ. Bạn cũ kể trước để làm mẫu, bạn mới kể sau.
Ở buổi này, nhóm đọc to cho bạn mới nghe những điều nhóm đã thống nhất từ trước: chưa đọc xong vẫn được đến, không ai bị hỏi đã đọc đến đâu, nói về sách chứ không chê người, điện thoại để vào giỏ. Vài luật nhỏ đọc to lên cho mọi người cùng nghe thì bạn mới biết mình đang bước vào chỗ nào, và bạn cũ được nhắc lại.
Cuối buổi, nhóm chọn cuốn đầu tiên của năm, nên là một cuốn mỏng và dễ mượn ở thư viện trường. Thầy cô cố vấn có thể nhờ thư viện để riêng vài bản trên kệ của nhóm. Cuốn đầu mỏng giúp bạn mới đọc xong ngay lần đầu, và cảm giác đọc xong cùng cả nhóm là thứ giữ các bạn ở lại qua những tháng sau.
Những chỗ dễ vỡ và cách đỡ
Chỗ dễ vỡ thứ nhất là khi nhà trường muốn đưa nhóm vào thi đua: đăng ký số sách đọc, chụp ảnh nộp báo cáo, chấm điểm phong trào. Thầy cô cố vấn nên khéo léo đứng giữa, có thể gửi một vài dòng mô tả hoạt động mà không biến từng buổi gặp thành sự kiện. Học sinh đến vì thích đọc; khi bị đếm, các bạn sẽ đọc để đủ số. Một tấm ảnh chụp những cuốn sách trên chiếu, không chụp mặt ai, thường là đủ cho bản tin của trường.
Chỗ thứ hai là những cuốn sách có nội dung nặng: bạo lực, mất mát, những chuyện khó nói. Học sinh cấp ba có quyền đọc và bàn về những điều đó, và văn học kinh điển đầy những điều đó. Việc của thầy cô cố vấn là đọc trước, nói chuyện với người dẫn buổi về những đoạn có thể khiến bạn nào đó buồn, và để ý sau buổi xem có bạn nào cần nói chuyện riêng không.
Chỗ thứ ba là một nhóm nhỏ thân nhau chiếm lấy nhóm đọc, bạn mới vào thấy như lạc vào một hội kín. Người dẫn nên chú ý mời bạn mới nói ở mỗi buổi, và nhóm thân nhau nên ngồi tách ra trong vòng tròn. Một nhóm đọc ở trường cần là chỗ mà bạn trầm nhất lớp cũng thấy mình có chỗ.
Tự kiểm sau một học kỳ
Cuối học kỳ, nhóm nên dành một buổi để nhìn lại thay vì đọc sách. Mỗi bạn trả lời ba câu, viết trên giấy không ghi tên rồi bỏ vào giỏ: cuốn nào thích nhất, buổi nào chán nhất, có điều gì muốn đổi. Viết không ghi tên thì các bạn dám nói thật, nhất là chuyện buổi chán.
Đếm số thành viên đến đều đặn trong học kỳ. Nhóm đọc trường học thường bắt đầu đông, giảm mạnh sau tháng thứ hai, rồi ổn định ở một con số nhỏ hơn. Con số ổn định đó mới là nhóm thật. Nếu nó từ sáu bạn trở lên, nhóm đang khỏe; nếu dưới bốn, xem lại giờ gặp và cách chọn sách.
Một dấu hiệu tốt khác không cần đếm: học sinh có bắt đầu mượn sách ngoài danh sách của nhóm không, có giới thiệu sách cho nhau ngoài buổi gặp không. Cô giáo ở Cần Thơ kể rằng niềm vui lớn nhất của cô không phải số thành viên, mà là một hôm thấy hai bạn ngồi ở căng tin cãi nhau về cái kết của một cuốn sách mà nhóm chưa hề chọn.
Câu hỏi thường gặp
Nhóm đọc sách ở trường có cần giáo viên phụ trách không?
Nên có một thầy cô cố vấn để lo phòng, giờ và làm cầu nối với nhà trường, nhưng không nên để thầy cô điều hành. Học sinh tự chọn sách và dẫn buổi thì nhóm mới thật sự là của học sinh và sống được lâu.
Có nên đọc tác phẩm đang học trong chương trình không?
Nên tránh trong năm học đó, vì buổi bàn dễ thành ôn thi. Đọc tác phẩm khác của cùng tác giả lại rất hay, giúp học sinh thấy tác giả rộng hơn những gì sách giáo khoa giới thiệu.
Mùa thi có nên tạm nghỉ nhóm đọc không?
Không nên nghỉ hẳn. Đổi sang đọc truyện ngắn, mỗi buổi một truyện đọc tại chỗ, không cần chuẩn bị. Nghỉ hai tháng thì sau đó rất khó gom nhóm lại, vì học sinh đã quen với lịch không có nhóm đọc.
Làm sao để nhóm không tan khi lớp lập nhóm ra trường?
Mời học sinh lớp dưới từ sớm, để các bạn dẫn buổi trong học kỳ cuối của lớp trên, và bàn giao một cuốn sổ ghi danh sách sách, câu hỏi hay và kinh nghiệm. Thầy cô cố vấn ở lại làm cầu nối cho khóa mới.
Nhóm đọc có nên tham gia thi đua phong trào của trường không?
Có thể chia sẻ hoạt động khi nhà trường cần, nhưng không nên để nhóm bị đếm số sách hay chấm điểm. Khi bị đo, học sinh sẽ đọc cho đủ số thay vì đọc vì thích, và nhóm mất đi điều làm nó khác giờ học.
Học sinh muốn đọc sách có nội dung nặng thì thầy cô nên làm gì?
Thầy cô cố vấn đọc trước, trao đổi với người dẫn buổi về những đoạn có thể làm bạn nào đó buồn, và để ý sau buổi xem có ai cần nói chuyện riêng. Không cần cấm, vì văn học kinh điển vốn có những điều khó, chỉ cần đi cùng học sinh.