Tủ sách cho con dùng được thật là một kệ thấp vừa tầm tay con, phần lớn sách quay bìa ra ngoài, chỉ bày khoảng hai ba chục cuốn một lúc và mỗi tháng đổi một nửa từ thùng cất. Trẻ không chọn sách bằng gáy và không nhớ sách bằng tên; con chọn bằng hình bìa và bằng cảm giác "cuốn này mới".
Bài này nói về cái tủ, cách bày và cách giữ, áp cho trẻ từ khoảng hai tuổi đến hết tiểu học. Chọn cuốn nào cho tuổi nào là một câu chuyện khác; ở đây giả định bạn đã có sẵn một lượng sách của con, có khi còn nhiều quá, và chúng đang nằm chất đống trong giỏ đồ chơi hoặc dựng gáy kín đặc trên kệ cao mà con không với tới.
Vì sao sách nhiều mà con vẫn ít cầm
Cảnh quen ở nhiều nhà: ông bà, cô dì, bạn bè tặng sách liên tục, bố mẹ cũng hay mua, trong nhà có cả trăm cuốn sách thiếu nhi. Vậy mà con chỉ đòi đọc đi đọc lại hai ba cuốn, phần còn lại không ngó tới. Bố mẹ dễ kết luận con không thích đọc, hoặc sách mua về không hợp.
Thật ra thường là do cách bày. Sách dựng gáy sát nhau trên kệ thì với trẻ chưa đọc trơn, cả hàng sách chỉ là những sọc màu giống hệt nhau. Con không biết sọc nào là cuốn khủng long, sọc nào là cuốn con mèo. Sách đổ chung vào giỏ đồ chơi thì lẫn với xe, búp bê, bị đè cong, và con chỉ bới lấy cuốn nằm trên cùng.
Thêm một điều: quá nhiều lựa chọn cùng lúc làm trẻ rối. Đứng trước một trăm cuốn, con sẽ cầm cuốn quen nhất. Đứng trước hai mươi cuốn bày bìa rõ ràng, con sẽ thử cuốn mới. Đó là lý do các thư viện thiếu nhi tốt thường chỉ bày một phần sách ra, phần còn lại cất kho và đổi luân phiên.
Kệ của con: bốn điều quan trọng hơn kiểu dáng
Chiều cao vừa tầm tay. Tầng cao nhất con dùng không nên cao hơn vai con khi đứng. Nếu dùng kệ chung của nhà thì dành cho con một hai tầng thấp nhất. Con phải tự lấy và tự cất được mà không cần ai bế, không cần trèo ghế.
Có chỗ quay bìa ra. Ít nhất một tầng có gờ chặn hoặc đủ sâu để dựng sách nghiêng quay bìa ra ngoài. Không cần kệ chuyên dụng: một cái khay gỗ thấp đặt trên sàn sát tường, hoặc một ngăn kệ thường dựng sách tựa vào nhau, đều được.
Chắc chắn, không lật. Trẻ hay níu kệ để đứng lên hoặc trèo. Kệ cao phải bắt vít cố định vào tường; kệ thấp thì phải đủ nặng và rộng chân. Đây là chuyện an toàn trước cả chuyện sách.
Có chỗ ngồi ngay cạnh. Một tấm nệm ngồi, một ghế đẩu nhỏ, hay một góc thảm. Sách lấy ra mà phải mang đi chỗ khác mới ngồi được thì con sẽ đọc ít hơn. Góc dưới gầm cầu thang, góc cạnh cửa sổ phòng khách hay một góc phòng ngủ chung đều hợp, miễn đủ sáng ban ngày và có đèn buổi tối.
Xoay vòng sách mỗi tháng: cách làm
Xoay vòng là việc làm cho hai mươi cuốn trên kệ lúc nào cũng có vẻ mới. Cách làm đơn giản, mỗi tháng mất chừng mười lăm phút:
- Chia toàn bộ sách của con thành hai phần: phần bày ra kệ, khoảng hai đến ba chục cuốn, và phần cất vào một thùng có nắp để ở chỗ khô, không phải gầm giường hay sát tường ngoài.
- Trong phần bày ra, luôn giữ ba bốn cuốn con đang mê. Không bao giờ cất cuốn con đang đòi đọc mỗi tối, dù bố mẹ đã chán thuộc lòng.
- Phần còn lại trên kệ, chọn có chủ ý: một hai cuốn truyện, một cuốn về con vật, một cuốn khoa học có hình, một cuốn thơ hay đồng dao, một cuốn có chủ đề hợp với chuyện đang xảy ra trong nhà như sắp có em, sắp vào lớp một, sắp về quê.
- Cuối mỗi tháng, chọn một buổi con không có ở nhà hoặc đang ngủ, cất khoảng một nửa sách trên kệ vào thùng, lấy từ thùng ra một nửa khác.
- Ghi bút chì vào một tờ giấy dán mặt trong nắp thùng: tháng này bày những cuốn nào. Lần sau sẽ biết cuốn nào đã lâu chưa ra.
- Quan sát tuần đầu sau khi đổi: cuốn nào con cầm lên ngay, cuốn nào không ai đụng. Cuốn bị bỏ qua hai lần xoay liên tiếp có thể đã không hợp tuổi, hoặc chưa tới tuổi.
Điều thú vị là sách đã cất ba bốn tháng khi quay lại thường được con đón như sách mới. Trẻ thay đổi nhanh; cuốn con chê năm tuổi có khi lại thành cuốn yêu thích lúc năm tuổi rưỡi.
Cho con tự cất, tự quản phần của mình
Một kệ vừa tầm và ít sách là điều kiện để con tự cất. Con hai ba tuổi có thể học một việc duy nhất: đọc xong thì đặt sách lên kệ, quay bìa ra hay dựng gáy đều được. Đừng đòi con xếp ngay ngắn hay đúng chỗ, vì với trẻ nhỏ "về kệ" đã là đủ.
Từ năm sáu tuổi, con có thể nhận thêm một việc: mỗi tối trước khi đi ngủ, đi một vòng nhặt sách ở sofa, bàn ăn, sàn nhà mang về kệ. Làm cùng con trong vài tuần đầu, nói nhẹ nhàng như một nếp sinh hoạt chung, không biến nó thành việc có thưởng hay có phạt.
Khi con lên tiểu học, giao cho con quyền chia lại ngăn của mình theo ý con. Con có thể chia "truyện cười", "truyện ma nhẹ", "sách khủng long", và cách chia đó có thể thay đổi mỗi tháng. Bố mẹ chỉ giữ hai luật: sách không để dưới đất và không nhét vào ngăn kéo đồ chơi. Còn lại là tủ của con, con có quyền sắp xếp. Cảm giác làm chủ một thứ là lý do mạnh để trẻ chăm sóc nó.
Câu hỏi mẫu để trò chuyện với con về tủ sách: "Tuần này con muốn cho cuốn nào nghỉ, cuốn nào ra?", "Cuốn nào con muốn để dành cho em?". Con sẽ bắt đầu nghĩ về sách như những người bạn có lúc gặp nhiều, có lúc tạm xa.
Sách rách, sách bẩn: sửa cùng con thay vì cất đi
Sách của trẻ thì sẽ rách. Trang bị xé, gáy long, bìa dính nước, có vết bút sáp màu. Nhiều bố mẹ vì thế cất hết sách đẹp lên cao, chỉ để sách cũ dưới thấp. Làm vậy thì con hiểu ngầm rằng sách quý là sách không được chạm.
Cách tốt hơn là sửa cùng con. Trang rách thì dán lại bằng băng dính giấy mờ loại dùng cho văn phòng, dán cả hai mặt, đặt dưới một chồng sách nặng qua đêm cho phẳng. Đừng dùng băng keo trong loại thường vì sau vài năm nó ngả vàng nâu, keo thấm qua giấy và khô cứng, gỡ ra thì rách thêm. Gáy sách tranh bìa cứng bị long thì dán lại bằng một dải băng vải mỏng.
Lúc sửa, để con ngồi cạnh, đưa băng dính cho mẹ, giữ trang cho bố. Không cần giảng giải dài; con sẽ tự nhận ra rằng sách hư thì được chữa, và lần sau lật trang sẽ nhẹ tay hơn. Sách ướt thì lau nhẹ bằng khăn khô, mở hé dựng đứng chỗ thoáng gió cho khô dần, không phơi nắng gắt và không sấy nóng vì giấy sẽ quăn.
Sách đã hư tới mức không đọc được nữa, thiếu nhiều trang hay mốc lan khắp, thì cùng con chào tạm biệt nó. Có bé muốn cắt một tranh yêu thích ra giữ lại, cũng là một cách.
Những thứ không cần cho tủ sách của con
Thị trường đồ cho trẻ có rất nhiều thứ xoay quanh sách. Phần lớn không cần thiết:
- Kệ hình ngôi nhà, hình cây, hình con vật có nhiều ngăn chéo. Đẹp trong ảnh, nhưng ngăn chéo khó cất sách và sách hay đổ.
- Bộ sách trọn hộp năm chục cuốn mua một lần. Nếu có, cất phần lớn vào thùng, chỉ bày dăm cuốn mỗi tháng.
- Sổ dán sticker, bảng thành tích đếm số cuốn con đọc. Đọc sách không phải cuộc đua; đếm số cuốn dễ khiến con chọn sách mỏng cho nhanh, và không nên so con với anh chị hay bạn bè.
- Bọc nhựa kín mọi cuốn. Chỉ bọc vài cuốn con mang theo ra ngoài hoặc hay cầm khi ăn.
- Đèn ngủ có máy kể chuyện thay bố mẹ. Giọng người thân đọc vẫn là thứ trẻ cần nhất.
Thứ duy nhất đáng đầu tư là một cái đèn đọc đủ sáng cho góc sách, vì đọc trong ánh sáng kém thì người lớn lẫn trẻ con đều mau mỏi mắt.
Tự kiểm sau một tháng
Sau tháng đầu áp dụng kệ thấp và xoay vòng, có mấy dấu hiệu để biết cách bày đang hợp. Con tự đi tới kệ lấy sách mà không cần rủ, kể cả chỉ để lật xem hình. Con mang sách đến nhờ người lớn đọc nhiều hơn trước. Con biết chỗ cất và mỗi tối sách quay về kệ, dù không ngay ngắn.
Nếu con vẫn ít ghé kệ, thử đổi chỗ. Kệ đặt ở phòng con ngủ nhưng con chơi cả ngày ở phòng khách thì kệ sẽ bị quên. Đặt kệ ở nơi con hay chơi nhất, cạnh chỗ người lớn hay ngồi, thường đổi tình hình nhanh hơn mua sách mới. Nếu con thích một góc trú ẩn nhỏ như gầm cầu thang hay sau rèm cửa, đặt vài cuốn ở đó cùng một tấm nệm.
Một điều nữa: trẻ bắt chước. Bố mẹ ngồi đọc sách giấy của mình ngay cạnh góc sách của con mỗi tối, dù chỉ mười lăm phút, là điều mà không cách bày kệ nào thay được.
Sau ba tháng, nhìn lại tờ giấy ghi các lượt xoay dán trong nắp thùng. Những cuốn được con đòi giữ lại qua nhiều lượt là sách "của con" thật sự; đó là những cuốn đáng mua bản bìa cứng nếu bản đang có đã rã. Những cuốn ba lượt liền không ai đụng thì đã tới lúc cho em nhỏ trong họ hoặc tặng lớp mầm non gần nhà.
Câu hỏi thường gặp
Nên bày bao nhiêu cuốn sách trên kệ của con một lúc?
Với trẻ dưới sáu tuổi, khoảng hai mươi đến ba mươi cuốn là vừa, phần lớn quay bìa ra. Trẻ lớn hơn có thể bày nhiều hơn vì đã đọc được gáy sách. Phần còn lại cất vào thùng và xoay vòng mỗi tháng.
Có nên để sách trong phòng ngủ của con không?
Có thể để vài cuốn đọc trước giờ ngủ ở phòng ngủ, nhưng kệ chính nên đặt ở nơi con chơi ban ngày như phòng khách. Sách ở chỗ con hay ở nhất sẽ được cầm lên nhiều nhất.
Con chỉ đòi đọc một cuốn mãi thì có nên cất đi không?
Không nên cất. Trẻ đọc lại một cuốn nhiều lần là bình thường và có ích, vì con đang hiểu sâu hơn mỗi lần. Cứ giữ cuốn đó trên kệ, đồng thời bày thêm cuốn mới bên cạnh để con có lựa chọn khi sẵn sàng.
Sách của anh chị lớn có nên chuyển hết cho em không?
Nên chuyển dần, không chuyển một lần. Hỏi anh chị muốn giữ lại cuốn nào làm kỷ niệm. Phần còn lại cất vào thùng của em và đưa ra theo vòng xoay khi em tới tuổi, để em có cảm giác được nhận từng cuốn mới.
Có nên cho con tự chọn sách khi đi nhà sách không?
Nên cho con chọn một cuốn mỗi lần, kể cả cuốn bố mẹ thấy không hay lắm. Bố mẹ chọn thêm một cuốn khác. Cách chia này giúp con thấy tủ sách là của mình mà bố mẹ vẫn giữ được cân bằng.
Sách tặng không hợp với con thì làm gì?
Cất vào thùng xoay vòng và thử đưa ra sau vài tháng. Nếu vẫn không hợp, có thể cho lại trẻ khác hoặc tặng thư viện trường mầm non. Không cần giữ một cuốn sách chỉ vì nó là quà.