SachQuy.comSách Quý
Văn học Việt Nam nên đọc

Văn học thời đổi mới nên đọc: Nguyễn Huy Thiệp, Nguyễn Minh Châu, Thời xa vắng

Văn học thời đổi mới quay vào đời thường, gia đình và những câu hỏi khó về con người. Nên đọc truyện nào của Nguyễn Huy Thiệp, Nguyễn Minh Châu, Lê Lựu và đọc ra sao.

Two Vietnamese university friends, one in a cobalt blue jacket, talk over books with plain unmarked spines at a lotus pond pavilion, medium shot, bright midday light

Văn học thời đổi mới nên đọc bắt đầu từ truyện ngắn: Chiếc thuyền ngoài xa và Bến quê của Nguyễn Minh Châu, rồi Tướng về hưu, Không có vua của Nguyễn Huy Thiệp, sau đó mới tới tiểu thuyết Thời xa vắng của Lê Lựu. Đây là giai đoạn các nhà văn quay vào đời thường sau chiến tranh: gia đình, làng quê, những người sống không đúng với lòng mình. Đọc khi đã trưởng thành, nhất là khi đã có gia đình riêng, những tác phẩm này chạm rất gần.

Nhiều người chỉ biết đoạn trích của vài truyện trong số này ở trường. Đọc trọn sẽ thấy giai đoạn ấy đa dạng tới mức nào: có truyện lặng như một bức ảnh, có truyện gắt như một nhát dao, có tiểu thuyết kể cả một đời người sống theo ý người khác. Dưới đây là cách đọc, thứ tự gợi ý và câu hỏi nên mang theo.

Một giai đoạn văn học quay về đời thường

Sau nhiều năm văn chương tập trung vào chiến trường và những con người lớn lao, tới giai đoạn đổi mới, các nhà văn bắt đầu viết nhiều hơn về đời thường: bữa cơm gia đình, cuộc hôn nhân, chuyện làng xóm, những con người bình thường với cả cái tốt lẫn cái tầm thường. Văn chương lúc ấy đặt ra những câu hỏi khó hơn: con người thật sự muốn gì, sống thế nào mới là sống đúng với mình.

Đó là lý do người đọc hôm nay vẫn thấy những tác phẩm này gần. Chúng không kể về một thời đã xa mà về những điều vẫn đang diễn ra trong nhiều gia đình: cha mẹ già và con cái bất đồng, người vợ chịu đựng một cuộc hôn nhân khó, người đàn ông sống cả đời theo sự sắp đặt của người khác.

Đọc giai đoạn này cần một tâm thế khác. Đừng tìm nhân vật để ngưỡng mộ. Phần lớn nhân vật đều có khuyết điểm, nhiều người khá đáng ghét. Cái các nhà văn muốn là để người đọc nhìn thẳng, không phán xét vội.

Nguyễn Minh Châu: Chiếc thuyền ngoài xa và Bến quê

Chiếc thuyền ngoài xa. Phùng, một nghệ sĩ nhiếp ảnh, ra một vùng biển để chụp một tấm ảnh đẹp và bắt gặp cảnh chiếc thuyền ngoài sương sớm đẹp như tranh. Nhưng khi chiếc thuyền vào bờ, anh chứng kiến một cảnh khác hẳn trong gia đình người đàn bà hàng chài. Truyện đặt ra câu hỏi về khoảng cách giữa cái đẹp nhìn từ xa và đời sống thật ở gần. Bạn đã học đoạn trích, hãy đọc trọn và để ý cuộc trò chuyện ở toà án huyện.

Bến quê. Nhĩ, một người đàn ông từng đi khắp nơi, giờ nằm liệt trên giường, chỉ nhìn ra được bãi bồi bên kia sông qua khung cửa sổ. Lần đầu tiên anh thấy vẻ đẹp của nơi gần nhất mà cả đời mình bỏ qua. Truyện rất ngắn, đọc lúc ngoài bốn mươi sẽ thấy thấm hơn nhiều so với lúc đi học.

Vì sao bắt đầu bằng Nguyễn Minh Châu. Ông là cây cầu giữa văn chương chiến tranh và văn chương đời thường. Giọng ông trầm, tỉnh táo, nhiều suy ngẫm, dễ vào hơn những truyện gắt của Nguyễn Huy Thiệp. Đọc ông trước như đi qua một cánh cửa mở dần.

Nguyễn Huy Thiệp: những truyện ngắn làm người đọc khó chịu

Tướng về hưu kể về một vị tướng già trở về sống với gia đình con trai và thấy mình lạc lõng giữa những toan tính, lạnh lùng của đời thường. Truyện được kể qua giọng người con trai, rất tỉnh, gần như không có cảm xúc, và chính giọng ấy làm người đọc rùng mình. Không có vua kể về một gia đình mà các thành viên sống với nhau bằng sự ích kỷ, cay nghiệt, không ai làm chủ, không ai thương ai đúng nghĩa.

Ngoài hai truyện về gia đình ấy, Nguyễn Huy Thiệp còn những truyện về núi rừng như Muối của rừng, một ông già đi săn và cuộc gặp với bầy khỉ, hay Những người thợ xẻ về một nhóm người lên rừng kiếm sống. Nhóm truyện này đọc nhẹ hơn, có chất ngụ ngôn, nhiều người thích hơn các truyện gia đình.

Lời dặn khi đọc Nguyễn Huy Thiệp: đừng đọc lúc đang buồn về chuyện gia đình. Truyện của ông không an ủi ai, nhiều đoạn tàn nhẫn, câu văn ngắn và lạnh. Nhưng đọc lúc bình tâm, bạn sẽ thấy ông đang soi những điều mà các gia đình thường giấu, và có khi nhận ra những điều nhỏ trong nhà mình cần nói ra.

Thời xa vắng và Mùa lá rụng trong vườn: hai tiểu thuyết về gia đình

Thời xa vắng của Lê Lựu kể về Giang Minh Sài, một người đàn ông từ nhỏ đã sống theo ý người khác: cưới vợ theo sự sắp đặt của gia đình, yêu theo cách người ta cho là đúng, chọn đường đời theo lời khuyên của tập thể. Khi anh cố sống theo ý mình thì lại vụng về, lạc lõng. Câu chuyện vừa buồn cười vừa xót xa, và câu hỏi nó đặt ra rất gần với người trẻ hôm nay: đời mình có phải do mình chọn?

Mùa lá rụng trong vườn của Ma Văn Kháng kể về một gia đình nhiều thế hệ ở thành phố, với người cha già giữ nếp xưa và những người con, người dâu mỗi người một hướng khi đời sống đổi thay. Cuốn này nhẹ nhàng hơn, có nhiều cảnh sum họp gia đình, hợp để đọc vào những ngày cuối năm.

Hai cuốn đặt cạnh nhau cho thấy hai mặt của gia đình Việt trong giai đoạn chuyển mình: một bên là cái giá của việc sống theo sắp đặt, một bên là nỗ lực giữ nếp nhà khi mọi thứ thay đổi. Đọc cả hai trong một mùa là một trải nghiệm trọn vẹn.

Đọc theo thứ tự nào

Đi từ truyện ngắn lặng tới truyện ngắn gắt, rồi tới tiểu thuyết. Lịch đọc cho người bận, mỗi tuần vài buổi:

TuầnĐọc gìĐể ý điều gì
1Bến quê, Chiếc thuyền ngoài xaKhoảng cách giữa cái nhìn từ xa và đời sống ở gần
2Muối của rừng, Những người thợ xẻChất ngụ ngôn, núi rừng trong văn Nguyễn Huy Thiệp
3Tướng về hưu, Không có vuaGiọng kể lạnh và những điều gia đình thường giấu
4 đến 5Thời xa vắngMỗi lần Sài chọn, ai đang chọn thay anh
6Mùa lá rụng trong vườnNếp nhà và những người con mỗi người một hướng

Không cần đọc hết theo lịch. Nếu đọc xong Tướng về hưu thấy quá nặng, cứ nhảy sang Mùa lá rụng trong vườn rồi quay lại sau. Thứ tự này chỉ để người mới quay lại giai đoạn văn học này không bị choáng ngay từ đầu.

Hay đọc sai và nên đọc thế nào

Người quay lại với văn học thời đổi mới, nhất là sau khi đã học đoạn trích để làm bài, hay mang theo mấy thói quen dễ làm hỏng việc đọc:

Hay làmVì sao hỏngNên làm
Đọc để tìm chủ đề, tìm ý nghĩa như làm bàiTruyện bị rút thành vài dòng, mất phần đời sốngĐọc như đọc chuyện của một nhà hàng xóm
Đứng về một nhân vật ngay từ đầuCác nhà văn cố ý để ai cũng có phần đúng, phần saiChờ đọc hết rồi mới tự hỏi mình nghĩ gì
Đọc liền ba bốn truyện Nguyễn Huy ThiệpGiọng lạnh dồn lại làm người đọc mệt và chaiMỗi lần một truyện, xen truyện nhẹ ở giữa
Bỏ Thời xa vắng ở mấy chương đầu vì thấy chậmCái hay nằm ở cả đời Sài, phải đi đủ đường dài mới thấyĐọc mỗi tối một chương, qua phần đầu sẽ cuốn
Đọc qua bản tóm tắt cho nhanhGiọng kể mới là thứ làm nên các tác phẩm nàyĐọc trọn, phần lớn là truyện ngắn

Người đọc lâu năm còn mách thêm: đừng đọc các tác phẩm này qua những đoạn được trích sẵn kèm lời bình. Lời bình có thể đúng, nhưng đọc nó trước sẽ khiến bạn chỉ thấy đúng điều người khác đã thấy.

Chọn bản đọc: tuyển tập hay từng cuốn

Với truyện ngắn, một tuyển tập của từng tác giả là tiện nhất: một cuốn Nguyễn Minh Châu có đủ Bến quê, Chiếc thuyền ngoài xa và những truyện khác; một cuốn Nguyễn Huy Thiệp gom được cả truyện gia đình lẫn truyện núi rừng. Các tuyển tập nhiều tác giả cũng tiện để thử giọng, nhưng thường mỗi người chỉ được một hai truyện, đọc xong lại phải đi tìm thêm.

Với tiểu thuyết như Thời xa vắng hay Mùa lá rụng trong vườn, chọn bản in riêng, chữ đủ lớn, có lề rộng để ghi chú bằng bút chì. Đây là những cuốn người đọc hay ghi bên lề, vì có nhiều chỗ muốn phản bác, muốn đánh dấu để mang ra nói chuyện. Bản cũ ở chợ sách cũ đôi khi còn nguyên ghi chú của chủ trước, đọc kèm khá thú vị.

Khi mua bản mới, lật trang cuối xem lần in và xem sách có còn đủ các truyện như mục lục ghi không. Một số tuyển tập in lại nhiều lần có thể thay đổi thành phần. Chọn bản do nhà sách đàng hoàng phát hành, tránh những bản in mờ, lệch trang, giấy mỏng thấy chữ trang sau.

Câu hỏi để tự hỏi và nói chuyện trong nhóm đọc

Những tác phẩm này rất hợp để thảo luận vì mỗi người đọc thấy một kiểu. Vài câu hỏi mở:

  • Trong Chiếc thuyền ngoài xa, vì sao người đàn bà hàng chài không chịu bỏ chồng? Mình có đồng ý với lý lẽ của chị không?
  • Nhĩ trong Bến quê nhận ra điều gì muộn màng? Mình có điều gì ở gần mà đang bỏ qua?
  • Trong Tướng về hưu, ai là người lạc lõng nhất trong gia đình ấy? Người kể chuyện có đáng trách không?
  • Giang Minh Sài có lúc nào thật sự tự chọn không? Mình có quyết định lớn nào trong đời do người khác chọn thay?
  • Gia đình nào trong các tác phẩm này giống gia đình mình nhất, ở điểm nào?

Câu hỏi về Giang Minh Sài thường làm buổi nói chuyện kéo dài nhất, vì gần như ai cũng có một phần đời sống theo sắp đặt. Người chủ trì nên để mọi người kể chuyện của mình nếu họ muốn, đừng biến nó thành buổi phân tích tác phẩm.

Câu hỏi thường gặp

Văn học thời đổi mới khác văn học trước đó ở điểm nào?

Văn học thời đổi mới quay về đời thường: gia đình, hôn nhân, làng xóm và những con người bình thường với cả khuyết điểm. Các nhà văn đặt ra câu hỏi khó hơn về việc con người muốn gì và sống thế nào cho đúng với mình.

Truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp nên đọc truyện nào trước?

Nên đọc những truyện về núi rừng như Muối của rừng hoặc Những người thợ xẻ trước vì nhẹ hơn và có chất ngụ ngôn. Sau đó mới đọc Tướng về hưu, Không có vua, hai truyện về gia đình gắt và lạnh hơn nhiều.

Thời xa vắng của Lê Lựu kể về gì?

Thời xa vắng kể về Giang Minh Sài, người đàn ông từ nhỏ đã sống theo sự sắp đặt của gia đình và tập thể, từ hôn nhân tới đường đời. Câu chuyện vừa buồn cười vừa xót xa, đặt câu hỏi đời mình có do mình chọn không.

Đã học Chiếc thuyền ngoài xa ở trường có cần đọc lại không?

Nên đọc lại trọn truyện khi đã lớn. Đoạn trích ở trường thường tập trung vào phân tích, còn đọc trọn với trải nghiệm hôn nhân, gia đình, bạn sẽ hiểu lựa chọn của người đàn bà hàng chài theo cách khác hẳn.

Văn học thời đổi mới có hợp để đọc trong nhóm đọc sách không?

Rất hợp vì các tác phẩm đặt ra những câu hỏi mở về gia đình và lựa chọn sống, mỗi người đọc thấy một kiểu. Nên chọn truyện ngắn cho buổi đầu, mỗi người đọc trước ở nhà rồi mang câu hỏi tới.

Đọc Nguyễn Huy Thiệp thấy khó chịu có phải mình đọc sai không?

Không sai. Truyện của ông cố ý không an ủi người đọc, giọng kể lạnh và nhiều đoạn tàn nhẫn. Cảm giác khó chịu là dấu hiệu truyện đang chạm vào điều thật. Đọc lúc bình tâm và đọc xen truyện nhẹ hơn sẽ dễ hơn.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138