Muốn đọc văn chương Nam Bộ, hãy bắt đầu bằng Đất rừng phương Nam của Đoàn Giỏi, sau đó tới tập truyện Hương rừng Cà Mau của Sơn Nam, rồi đến truyện ngắn Nguyễn Ngọc Tư, đặc biệt là Cánh đồng bất tận. Ba chặng ấy đi từ cuộc phiêu lưu của một cậu bé, qua những câu chuyện khẩn hoang của người xưa, tới những phận người miền Tây hôm nay. Đọc liền, bạn có cả một vùng đất trong tay.
Văn Nam Bộ có giọng riêng: câu ngắn, chữ mộc, thoại nhiều tiếng địa phương, cách kể như người ta ngồi trên xuồng kể cho nhau nghe. Người miền Bắc, miền Trung đọc lần đầu có khi vấp vài chữ, nhưng chỉ sau vài chương là bị cuốn. Bài này gợi ý thứ tự đọc, cách đọc cùng con, và vài mẹo hiểu tiếng miền Tây cho người ở xa.
Đất rừng phương Nam: cửa vào cho cả nhà
Đất rừng phương Nam kể về An, một cậu bé lưu lạc khỏi gia đình trong thời loạn, được một gia đình làm nghề săn bắt ở vùng rừng U Minh cưu mang. Cậu theo tía nuôi đi khắp rừng tràm, sông rạch, gặp thằng Cò, gặp ông Võ Tòng sống một mình giữa rừng, học cách bắt rắn, lấy mật ong, chèo xuồng. Mỗi chương là một chuyến đi, một cảnh mới của thiên nhiên miền Tây.
Đây là cuốn hiếm hoi hợp cho cả trẻ lẫn người lớn. Trẻ con mê những cuộc phiêu lưu, những con thú, những bí mật của rừng. Người lớn đọc lại thấy một bức tranh về đất và người phương Nam: lòng hào hiệp, cách sống gần với sông nước, tình người trong những ngày khó khăn. Nhiều người lớn tuổi ở miền Nam nhớ cuốn này như một phần tuổi thơ.
Cách đọc hay nhất là đọc to, mỗi tối một chương, trong gia đình có con từ chín mười tuổi trở lên. Giọng kể của An tự nhiên, nhiều câu thoại, đọc to rất có không khí. Gặp tên cây, con vật lạ thì cùng con tìm hiểu: tràm, đước, mật ong rừng, cá lóc, kỳ đà. Đó là cả một bài học tự nhiên mà không cần gọi là bài học. Con nào mê thì cho con vẽ lại một cảnh, một con vật trong chương vừa nghe, kẹp tờ vẽ vào đúng trang ấy.
Hương rừng Cà Mau: những câu chuyện thời khẩn hoang
Sơn Nam là nhà văn của đất phương Nam, và Hương rừng Cà Mau là tập truyện ngắn được nhắc nhiều nhất của ông. Mỗi truyện là một mẩu đời của những người đi mở đất: người bắt sấu, người lấy mật ong, người đi tìm đất mới, những thầy đờn, những ông già biết nhiều chuyện lạ của rừng. Truyện Bắt sấu rừng U Minh Hạ là ví dụ quen thuộc, kể về một người có tài bắt cá sấu và một cuộc đi bắt sấu cả vùng kéo tới xem.
Đọc Sơn Nam là đọc một kho tri thức dân gian. Ông kể về cách người xưa sống với rừng, với nước, với thú dữ, những phong tục, những tiếng gọi tên sự vật mà nay đã ít người biết. Giọng kể như một ông già ngồi bên chén trà kể chuyện xưa, có lúc hài hước, có lúc trầm ngâm.
Tập truyện này nên đọc mỗi lần một hai truyện, không cần theo thứ tự. Người ở thành phố, nhất là người trẻ miền Nam đã xa quê, đọc Sơn Nam thường có cảm giác như được nghe ông bà mình kể lại chuyện của các cụ đời trước. Một mẹo nhỏ: sau mỗi truyện, ghi lại một tục lệ hay một cách làm ăn của người xưa mà truyện nhắc tới, như cách đặt lờ, cách giữ lửa, cách đi rừng tránh thú. Đọc hết tập, bạn có một trang ghi chép về đời sống khẩn hoang mà không cuốn sách khảo cứu nào kể sinh động bằng.
Nguyễn Ngọc Tư: miền Tây hôm nay, buồn và thật
Nguyễn Ngọc Tư là cây bút miền Tây được người đọc khắp nước yêu thích, viết về những con người nhỏ bé của vùng sông nước hôm nay. Cánh đồng bất tận, truyện vừa nổi tiếng nhất của chị, kể về một người cha cùng hai đứa con, Nương và Điền, sống trên ghe, chăn vịt chạy đồng từ cánh đồng này sang cánh đồng khác, và một người phụ nữ bước vào cuộc sống của họ. Truyện buồn, có những đoạn rất nặng về bạo lực và tổn thương.
Vì nặng, Cánh đồng bất tận dành cho người đọc trưởng thành. Nếu muốn làm quen với Nguyễn Ngọc Tư nhẹ nhàng hơn, hãy đọc những truyện ngắn khác như Biển người mênh mông, câu chuyện về Phi, một chàng trai lớn lên thiếu tình thương, và ông Sáu Đèo, một ông già cả đời đi tìm người vợ đã bỏ đi. Những truyện ấy vẫn buồn, nhưng là cái buồn dịu, rất miền Tây.
Văn Nguyễn Ngọc Tư đặc biệt ở chữ: chị dùng rất nhiều tiếng Nam Bộ đời thường mà không cần giải thích, câu văn mộc mà sắc. Người đọc ở xa nên đọc thành tiếng vài đoạn để nghe được cái giọng ấy, như đang nghe một người miền Tây kể chuyện.
Mẹo hiểu tiếng Nam Bộ cho người đọc ở xa
Người miền Bắc, miền Trung đọc văn Nam Bộ lần đầu hay vấp ở chữ. Vài mẹo nhỏ giúp đọc trôi:
- Chép những từ lạ lên một tờ giấy kẹp sách: tía, má, xuồng, ghe, rạch, kinh, đìa, ăn hiếp, mần, bển, trển. Đọc vài chương là quen.
- Đọc to những đoạn thoại. Nhiều từ nhìn bằng mắt thấy lạ nhưng nghe bằng tai lại hiểu ngay nhờ ngữ cảnh.
- Đừng tra từng chữ. Văn Nam Bộ hay ở nhịp, tra nhiều sẽ đứt mạch. Đoán theo câu, đúng tới đâu hay tới đó.
- Nếu có người quen gốc miền Tây, hỏi họ đọc giúp một đoạn. Nghe một lần là nhớ giọng cả cuốn.
- Chọn bản có chú thích từ địa phương ở cuối trang, nhất là với Đất rừng phương Nam khi đọc cùng con.
Người miền Nam đọc thì ngược lại: có khi gặp những chữ cũ của ông bà mà mình đã quên, như tên một loại cá, một kiểu đặt xuồng. Ghi lại và hỏi người lớn trong nhà là cách giữ chữ của quê mình. Có những chữ chỉ còn người già trong xóm dùng, mất họ là mất luôn chữ ấy, nên ghi được chữ nào hay chữ đó.
Đọc theo thứ tự nào và hợp với ai
Một lộ trình gợi ý, đi từ phiêu lưu tới đời thường, từ nhẹ tới nặng:
| Thứ tự | Tác phẩm | Hợp với ai | Đọc thế nào |
|---|---|---|---|
| 1 | Đất rừng phương Nam | Cả nhà, trẻ từ chín mười tuổi | Đọc to mỗi tối một chương |
| 2 | Hương rừng Cà Mau | Người lớn thích chuyện xưa, chuyện lạ | Mỗi lần một hai truyện, không theo thứ tự |
| 3 | Truyện ngắn Nguyễn Ngọc Tư như Biển người mênh mông | Người đọc từ tuổi mười sáu | Đọc chậm, đọc to vài đoạn thoại |
| 4 | Cánh đồng bất tận | Người đọc trưởng thành | Đọc trong một hai buổi, chuẩn bị tinh thần cho những đoạn nặng |
| Thêm | Tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh | Người thích truyện đời cũ, nhiều tình tiết | Đọc như nghe kể chuyện, nhịp chậm |
Hồ Biểu Chánh là nhà văn Nam Bộ thế hệ trước, viết rất nhiều tiểu thuyết bằng giọng kể bình dân, như Cha con nghĩa nặng hay Ngọn cỏ gió đùa, cuốn sau được phỏng theo Những người khốn khổ của Victor Hugo mà đặt vào đất Nam Kỳ xưa. Người thích văn Nam Bộ từ gốc nên đọc ít nhất một cuốn để thấy văn xuôi quốc ngữ miền Nam bắt đầu từ đâu.
Giữ sách ở nhà miền sông nước
Người miền Tây mê sách hay than một chuyện: sách để trong nhà gần sông, gần ruộng mau ẩm, mau mốc, mùa nước nổi càng khổ. Gáy những cuốn để sát vách ván hay vách tường phía ngoài thường lên đốm mốc trước tiên, rồi tới mép giấy gợn sóng. Những bản Đất rừng phương Nam cũ trong nhiều gia đình đã qua tay mấy anh chị em, giấy ngả vàng, có trang mốc chấm nâu, có cuốn dính lại thành khối sau một lần ngập.
Cách giữ đơn giản mà hiệu quả: kê kệ sách cách vách một gang tay để gió lùa được phía sau, đặt kệ trên chân cao, không để sách sát nền. Mùa nước lên, chuyển sách lên tầng kệ cao nhất hoặc cho vào thùng nhựa có nắp, lót vài gói hút ẩm. Sách bị ướt nhẹ thì dựng đứng, mở xòe cho khô trong bóng mát có gió, đừng phơi nắng gắt vì giấy sẽ cong vênh và giòn.
Cuốn nào đã dính thành khối sau lụt thì đừng cố tách bằng dao, càng tách càng rách. Nếu đó là cuốn có giá trị kỷ niệm, hãy nhờ người làm nghề phục chế sách xem giúp. Còn để đọc, mua một bản mới, cất bản cũ như một kỷ vật của nhà mình.
Câu hỏi tự hỏi và đọc tiếp gì
Sau Đất rừng phương Nam, hỏi con: nếu được sống một tuần trong rừng U Minh với An, con muốn học điều gì nhất? Sau Hương rừng Cà Mau, hỏi mình: những người đi mở đất ấy cần những đức tính gì, và hôm nay mình còn những đức tính ấy không? Sau Cánh đồng bất tận, câu hỏi khó hơn: nỗi đau của người cha đã biến thành gì ở hai đứa con?
Đọc tiếp gì: nếu thích truyện thơ, hãy đọc Lục Vân Tiên của Nguyễn Đình Chiểu, tác phẩm mà ông bà miền Nam ngày xưa nhiều người thuộc lòng từng đoạn. Nếu thích tùy bút, tìm những trang Sơn Nam viết về phong tục, đình làng, chợ nổi, những bài ông khảo về đất phương Nam. Nếu muốn so sánh với văn miền Bắc, đọc xen Thạch Lam hay Tô Hoài sẽ thấy hai giọng kể khác nhau thú vị.
Một gợi ý cuối cho người đi du lịch: mang theo một tập truyện Sơn Nam hoặc Nguyễn Ngọc Tư khi về miền Tây. Đọc trên một chuyến đò, một buổi chiều ở bến sông, bạn sẽ thấy chữ trong sách và cảnh trước mắt khớp vào nhau theo cách không chuyến đi nào khác có được.
Câu hỏi thường gặp
Văn học Nam Bộ nên bắt đầu đọc từ cuốn nào?
Nên bắt đầu từ Đất rừng phương Nam của Đoàn Giỏi vì cốt truyện phiêu lưu cuốn hút và hợp cho cả nhà. Sau đó đọc Hương rừng Cà Mau của Sơn Nam rồi tới truyện ngắn Nguyễn Ngọc Tư để thấy miền Tây qua nhiều thời.
Đất rừng phương Nam có hợp cho trẻ em không?
Rất hợp với trẻ từ chín mười tuổi trở lên, nhất là khi cha mẹ đọc to mỗi tối một chương. Truyện có nhiều cuộc phiêu lưu, nhiều cảnh thiên nhiên, giúp con biết về đất và người phương Nam một cách tự nhiên.
Cánh đồng bất tận có nên cho con tuổi teen đọc không?
Nên đợi con đủ trưởng thành vì truyện có những đoạn nặng về bạo lực và tổn thương. Muốn con làm quen với Nguyễn Ngọc Tư, hãy cho con đọc những truyện ngắn nhẹ hơn như Biển người mênh mông trước.
Người miền Bắc đọc văn Nam Bộ có khó không?
Lúc đầu có thể vấp vài chữ địa phương, nhưng chỉ sau vài chương là quen. Mẹo là ghi từ lạ lên một tờ giấy kẹp sách, đọc to những đoạn thoại và đoán nghĩa theo ngữ cảnh thay vì tra từng chữ.
Sơn Nam viết về gì?
Sơn Nam viết về đất và người phương Nam, đặc biệt là thời khẩn hoang: người bắt sấu, người lấy mật ong, những phong tục và chuyện lạ của rừng. Tập Hương rừng Cà Mau là cửa vào quen thuộc nhất với văn của ông.
Hồ Biểu Chánh có nên đọc không?
Nên đọc ít nhất một cuốn nếu bạn thích văn Nam Bộ, để thấy văn xuôi quốc ngữ miền Nam thời đầu. Tiểu thuyết của ông có giọng kể bình dân, nhiều tình tiết, đọc như nghe một người lớn tuổi kể chuyện đời xưa.