Khi cất sách vào thùng, dùng thùng nhựa có nắp đậy khít cho sách cất lâu và thùng giấy mới, chắc cho chuyến chuyển nhà ngắn ngày; chỉ đóng thùng khi sách đang khô, xếp sách nằm hoặc đứng thẳng kín thùng, kèm gói hút ẩm, và đặt thùng cao khỏi nền ở phòng trong nhà, không để ở ban công, nhà kho dưới mái tôn hay gầm cầu thang ẩm.
Có hai tình huống rất khác nhau dù cùng là cất sách vào thùng. Một là chuyển nhà: sách nằm trong thùng vài ngày, cùng lắm vài tuần, bị khuân vác, xếp chồng, lên xuống xe. Hai là đi xa lâu, đi làm ở tỉnh khác hay ra nước ngoài vài năm, cho thuê căn nhà và gửi sách lại một phòng: sách nằm im trong thùng qua nhiều mùa nồm, mùa mưa. Mỗi tình huống cần một cách đóng khác, và lỗi hay gặp nhất là dùng cách của tình huống này cho tình huống kia.
Thùng nhựa hay thùng giấy: chọn theo thời gian cất
Không có loại thùng tốt cho mọi trường hợp. So nhanh:
| Loại thùng | Hợp cho | Điểm mạnh | Điểm yếu |
|---|---|---|---|
| Thùng giấy các-tông mới, dày | Chuyển nhà vài ngày tới vài tuần | Rẻ, nhẹ, thoáng, dán kín được | Hút ẩm, mềm khi gặp nước, cá bạc và mọt rất thích ở |
| Thùng giấy cũ xin từ siêu thị, cửa hàng | Không nên dùng cho sách | Có sẵn | Có thể đã ẩm, dính dầu mỡ, mang theo trứng mọt, gián |
| Thùng nhựa có nắp đậy khít | Cất lâu, cất ở nơi có thể ẩm | Chống nước, chống côn trùng, xếp chồng được | Kín nên giữ lại ẩm nếu sách cho vào lúc đang ẩm |
| Thùng nhựa có lỗ thoáng | Cất trong phòng khô, ngắn hạn | Thoáng | Không chặn được côn trùng và bụi |
| Vali, hòm gỗ cũ | Cất sách quý số lượng ít | Chắc, đẹp | Gỗ cũ có thể có mọt, mùi; phải lót giấy và kiểm kỹ |
Chi tiết người chuyển nhà nhiều lần mới để ý: thùng giấy cỡ lớn chứa đầy sách nặng tới mức một người không nhấc nổi, đáy dễ rách giữa đường. Sách nặng hơn người ta tưởng. Dùng thùng cỡ nhỏ và vừa cho sách, thùng to để đồ nhẹ như chăn gối.
Đóng thùng sách cho đúng: từng bước
Làm vào một ngày khô ráo, không nồm, không mưa dầm. Trải chiếu hoặc bạt, mang sách ra theo từng ngăn kệ:
- Phủi bụi mép sách bằng cọ mềm, rút những thứ kẹp trong sách ra: hoá đơn, giấy báo, lá ép, bút chì. Mỗi thứ kẹp lại là một vết ố sau vài tháng nằm trong thùng.
- Lật nhanh các cuốn ở ngăn dưới, ngăn sát tường. Cuốn nào có đốm mốc, mọt, mùi ẩm thì để riêng, không đóng chung, xử lý trước khi cất.
- Lót đáy thùng bằng một lớp giấy trắng sạch hoặc bìa các-tông mới. Với thùng nhựa, lót giấy để sách không áp trực tiếp vào nhựa có thể đọng hơi nước.
- Xếp sách nằm phẳng, cuốn to nặng ở dưới, cuốn nhỏ nhẹ ở trên; hoặc xếp đứng thẳng, gáy chạm đáy thùng, kín thùng để sách không nghiêng. Không xếp sách đứng chổng gáy lên trời, khối giấy sẽ xệ xuống khỏi bìa.
- Không nhét sách ép chặt quá, cũng không để hở nhiều. Chỗ trống thì chèn giấy vò nhẹ hoặc khăn sạch, khô.
- Với thùng cất lâu, đặt vài gói hút ẩm loại hạt trong trên lớp sách trên cùng, không đặt kẹp vào giữa trang.
- Đóng nắp hoặc dán thùng. Ghi bên ngoài thùng: thùng số mấy, sách loại gì, ngày đóng. Ghi thêm vào sổ hoặc điện thoại danh sách sách trong từng thùng.
Sách giấy láng, sách ảnh, album: bọc từng cuốn bằng một tờ giấy trắng trước khi xếp, để mặt bìa láng không dính vào nhau khi trời ẩm. Sách bìa cứng có áo bìa nên xếp nằm, áo bìa ít bị cọ rách hơn xếp đứng.
Những lỗi hay gặp khi đóng thùng sách
Đóng thùng vào ngày nồm cho kịp lịch chuyển nhà. Sách đang ẩm vào thùng kín sẽ hầm. Nếu buộc phải đóng ngày ẩm, đóng thùng giấy thay vì thùng nhựa kín, và mở ra ngay khi tới nhà mới.
Cho sách vào túi ni lông rồi mới cho vào thùng. Túi ni lông giữ lại hơi ẩm sát mặt sách, lớp thứ hai trong thùng kín càng hầm. Chỉ dùng túi khi sắp lội nước, mưa to lúc vận chuyển, và lấy ra ngay khi tới nơi.
Xếp thùng sách sát nền gạch, sát tường. Nền và tường là nơi hơi lạnh và ẩm đọng nhiều nhất. Kê thùng lên pa-lết gỗ, bục, gạch kê hay ít nhất vài thanh gỗ, cách tường một khoảng.
Để thùng sách ở ban công, sân thượng, kho dưới mái tôn. Nóng ban ngày, lạnh ban đêm, hơi nước bốc lên rồi đọng lại trong thùng như cái nồi hấp. Sách để vài tháng ở đó già đi như vài năm.
Chồng thùng giấy cao như tháp. Thùng dưới cùng bị đè méo, sách trong đó cong theo. Thùng giấy chỉ nên chồng ba, bốn tầng; thùng nhựa chắc hơn nhưng cũng nên đặt thùng nặng ở dưới.
Ngày vận chuyển: giữ thùng sách khô và nguyên vẹn
Ngày chuyển nhà là ngày sách dễ hỏng nhất, không phải vì ẩm mà vì va đập và mưa bất chợt. Xem dự báo thời tiết, nếu có thể thì tránh ngày mưa. Nếu trời đang mưa, chuẩn bị sẵn vài tấm bạt hoặc áo mưa cỡ lớn để trùm thùng từ cửa nhà ra xe, và từ xe vào nhà mới. Thùng giấy dính mưa chỉ vài phút ở đáy là mềm, nhấc lên có thể bục đáy giữa sân.
Khi xếp lên xe, thùng sách là thứ nặng nhất, nên đặt ở sàn xe, sát vách, không chồng đồ nặng khác lên trên. Đừng để thùng sách đứng cạnh thùng đựng chậu cây, đồ bếp còn ướt, thùng nước giặt, vì chỉ cần một chai bị đổ là thùng sách bên cạnh ngấm nước trước. Dặn người khuân vác: "Mấy thùng ghi chữ sách anh để nằm sàn xe giúp em, đừng chồng gì lên nhé."
Tới nhà mới, đặt thùng sách vào một phòng khô, kê cao khỏi nền, và mở ra trong vòng vài ngày, không để thùng giấy đóng kín ở góc nhà mới cả tháng vì bận việc khác. Nhà mới thường còn ẩm, còn bụi xây dựng; sách nằm trong thùng giấy giữa đống đồ đạc chưa dỡ chính là lúc dễ lên mốc mà không ai để ý.
Khi đi xa lâu: chọn chỗ để và nhờ người trông
Nếu đi xa vài năm, chỗ để thùng quan trọng hơn loại thùng. Phòng trong cùng của căn nhà, không giáp tường ngoài, không giáp nhà tắm, có cửa đóng được, là chỗ tốt nhất. Nếu nhà cho thuê, thoả thuận rõ với người thuê về một phòng nhỏ hay một góc tủ khoá lại, và ghi vào hợp đồng là không ai được dời các thùng đó sang ban công hay kho.
Gửi sách ở nhà người thân thì chọn nhà khô ráo, không phải tầng một ngay cạnh mặt đường ở vùng hay ngập. Gửi cho nhà ở miền Trung, vùng ven sông, nên đặt thùng ở tầng cao hoặc gác, kê cao khỏi sàn. Nói rõ với người trông: thùng nào là sách quý, có thể mở ra không, và nhờ họ một việc nhỏ mỗi năm.
Việc nhỏ đó là: mỗi năm một hai lần, vào ngày khô ráo, mở nắp một hai thùng, nhìn và ngửi. Câu nhắn mẫu: "Cô ơi, hết mùa mưa cô mở giúp cháu hai thùng sách ở phòng trong, xem có mùi ẩm hay chấm trắng không, có thì cô chụp ảnh gửi cháu nhé." Nếu có, thay gói hút ẩm, để nắp mở vài giờ cho thoáng. Người trông không cần biết gì về sách, chỉ cần mũi và mắt.
Nếu không có ai trông, cân nhắc mang theo vài cuốn quý nhất, còn lại chấp nhận rủi ro hoặc thanh lọc trước khi đi: tặng thư viện, cho bạn bè, giữ lại những gì thật sự muốn đọc lại khi về.
Mở thùng ở nhà mới hay khi về: kiểm thế nào
Khi mở thùng, đừng vội xếp ngay lên kệ. Làm theo thứ tự sau để không mang mốc, mọt từ thùng lên kệ mới:
- Mở thùng ở chỗ thoáng, ngửi trước. Mùi giấy khô bình thường thì ổn; mùi hầm, ngai ngái là có ẩm.
- Lấy sách ra từng lớp, nhìn đáy thùng và các góc: có bột, có chấm nhỏ, có xác côn trùng không.
- Cuốn nào lạnh tay, mềm bìa, có đốm thì để riêng, dựng hé mở cho khô, kiểm mốc.
- Sách đã khô, sạch thì để đứng trên bàn vài ngày cho thoáng khí rồi mới xếp lên kệ.
- Thùng nhựa lau khô, phơi nắng nhẹ rồi cất giữ cho lần sau; thùng giấy ẩm, mềm thì bỏ, đừng giữ lại trong nhà.
Nhà mới xây, tường mới sơn còn ẩm và còn mùi, đừng vội đóng kệ sát tường và xếp kín sách ngay tuần đầu. Để kệ cách tường, xếp thưa, theo dõi một mùa rồi mới xếp dày. Tường mới nhả hơi ẩm lâu hơn người ta nghĩ, nhất là nếu chuyển vào đúng mùa nồm.
Chuyển nhà là dịp tốt để thanh lọc tủ sách
Đóng thùng là lúc bạn cầm từng cuốn sách lên tay, việc mà cả mấy năm có khi không làm. Nhân dịp đó, chia ra ba đống: giữ, cho, chưa quyết. Đống "cho" gồm những cuốn đã đọc và không định đọc lại, sách học cũ không còn ai trong nhà dùng, sách trùng hai bản. Mang chúng tới thư viện công cộng, trường học, tủ sách khu phố, hay tặng người quen đang cần.
Đống "chưa quyết" thì đóng chung một thùng, ghi rõ trên thùng. Sau một năm ở nhà mới, nếu chưa mở thùng đó lần nào, nhiều khả năng bạn có thể cho đi mà không tiếc. Bớt đi một phần ba số thùng là bớt một phần ba công khuân vác, và kệ ở nhà mới có chỗ thở cho sách còn lại, xếp thưa ra cũng đỡ mốc.
Tự hỏi với mỗi cuốn: "Nếu cuốn này mất trong lúc chuyển, mình có đi tìm mua lại không?" Câu trả lời thường rõ hơn mọi tiêu chí khác.
Câu hỏi thường gặp
Cất sách lâu năm nên dùng thùng nhựa hay thùng giấy?
Cất lâu, nhất là ở nơi có thể ẩm, nên dùng thùng nhựa có nắp đậy khít kèm gói hút ẩm, với điều kiện sách khô khi đóng. Thùng giấy hợp cho chuyển nhà ngắn ngày vì thoáng, nhưng để lâu dễ hút ẩm và hút côn trùng.
Xếp sách trong thùng nên để nằm hay đứng?
Cả hai đều được nếu đúng cách. Xếp nằm phẳng, cuốn nặng dưới, cuốn nhẹ trên; hoặc xếp đứng thẳng, gáy chạm đáy, kín thùng. Không xếp chổng gáy lên trên và không để sách nghiêng ngả trong thùng.
Có nên bọc từng cuốn sách bằng túi ni lông trước khi cho vào thùng không?
Không nên với sách cất lâu, vì túi giữ lại hơi ẩm sát mặt sách. Chỉ dùng túi tạm khi vận chuyển dưới trời mưa to, tới nơi thì lấy ra. Sách giấy láng thì bọc giấy trắng thay vì ni lông.
Đi xa vài năm thì để thùng sách ở đâu trong nhà?
Phòng trong cùng, không giáp tường ngoài hay nhà tắm, cửa đóng được, thùng kê cao khỏi nền và cách tường. Tránh ban công, sân thượng, kho dưới mái tôn và tầng một ở vùng hay ngập.
Bao lâu nên mở thùng sách ra kiểm một lần?
Nếu cất lâu, mỗi năm một hai lần vào ngày khô ráo, đặc biệt sau mùa nồm hoặc mùa mưa. Chỉ cần mở nắp, ngửi và nhìn, thay gói hút ẩm nếu hạt đã đổi màu.
Sách lấy ra khỏi thùng bị lạnh và hơi ẩm thì làm gì?
Đừng xếp lên kệ ngay. Dựng sách hé mở trên bàn ở chỗ thoáng gió vài ngày cho khô hẳn, kiểm xem có đốm mốc không. Khi sờ gáy và bìa thấy khô ráo, không còn lạnh tay mới cất lên kệ.