SachQuy.comSách Quý
Nhận biết sách lậu, sách in lậu

Bản dịch trôi nổi, sách dịch bị cắt xén: nhận ra sau vài trang đầu

Cách nhận ra một bản dịch trôi nổi hay một cuốn sách dịch bị cắt bớt: tên người dịch, nhan đề gốc, độ dày so với tác phẩm, câu văn, tên nhân vật và chú thích.

A woman in a muted yellow sweater holds a magnifying glass over the edge of an open thick book at a desk by the window, pages softly out of focus, warm afternoon light

Bản dịch trôi nổi thường lộ ra ngay ở mấy trang đầu: không ghi tên người dịch, không có nhan đề nguyên bản, mặt sau trang tên thiếu khối thông tin bản quyền, cuốn sách mỏng bất thường so với độ dài thật của tác phẩm, và câu văn đọc lên trúc trắc như dịch từng chữ. Sách bị cắt xén thì thường thiếu lời giới thiệu, thiếu chú thích, chương nhảy số, đoạn tả cảnh dài bị rút còn vài câu.

Bản rút gọn hợp pháp vẫn có, nhất là cho thiếu nhi, nhưng chúng ghi rõ là rút gọn hoặc phóng tác. Cái đáng tránh là bản bị cắt mà không nói, khiến người đọc tưởng mình đang đọc trọn tác phẩm. Phần dưới hướng dẫn cách kiểm trong vài phút ở nhà sách, ví dụ với vài cuốn kinh điển quen thuộc, và cách chọn giữa nhiều bản dịch của cùng một tác phẩm.

Bản dịch trôi nổi là gì và vì sao nó tồn tại

Gọi là trôi nổi vì không rõ gốc gác: không rõ ai dịch, dịch từ bản nào, có được phép của bên giữ quyền hay không. Có bản là bản dịch cũ được in lại mà bỏ tên người dịch. Có bản là ghép từ nhiều nguồn, mỗi chương một giọng. Gần đây có thêm loại bản dịch làm vội bằng công cụ dịch tự động rồi sửa sơ qua, câu văn đúng chữ mà sai nhịp tiếng Việt.

Chúng tồn tại vì làm một bản dịch tử tế rất tốn công và tốn tiền: mua quyền, trả người dịch, biên tập, đọc soát. Một cuốn tiểu thuyết dày có thể mất của người dịch hàng tháng hay hàng năm. Bản trôi nổi bỏ qua tất cả những bước ấy, nên giá rẻ và ra nhanh, thường nhắm vào những cuốn đang được nhắc nhiều hoặc những tác phẩm kinh điển ai cũng muốn có trên kệ.

Với người đọc, hậu quả không chỉ là câu văn kém. Một bản dịch sai có thể làm đổi nghĩa cả một đoạn, đặt nhầm lời thoại cho nhân vật khác, hay gọt mất những chỗ tác giả cố tình viết chậm. Bạn đọc xong, thấy cuốn sách không như lời khen của mọi người, rồi tự trách mình không hợp với kinh điển, trong khi lỗi nằm ở bản dịch.

Kiểm trong vài phút ở nhà sách

Cầm cuốn sách lên, làm theo thứ tự này trước khi đọc tới nội dung:

  1. Nhìn bìa và trang tên: có ghi tên người dịch không. Sách dịch tử tế gần như luôn ghi tên người dịch, nhiều cuốn ghi ngay trên bìa.
  2. Lật mặt sau trang tên: có nhan đề nguyên bản và khối thông tin bản quyền không. Thiếu cả hai là điểm khả nghi lớn.
  3. Xem có lời giới thiệu, lời người dịch hay lời nói đầu không. Bản dịch công phu thường có vài trang giới thiệu tác giả, bối cảnh hoặc cách dịch tên riêng.
  4. Ước lượng độ dày so với độ dài thật của tác phẩm. Một bộ tiểu thuyết vốn rất dài mà nằm gọn trong một cuốn mỏng thì gần như chắc đã rút gọn.
  5. Lật tới mục lục, xem số chương có chạy liền không, có phần nào bị nhảy không.
  6. Đọc liền hai trang ở giữa sách. Câu văn có tự nhiên không, có nhiều câu dài lủng củng giữ nguyên trật tự câu tiếng nước ngoài không.
  7. Lật vài trang có chú thích. Sách dịch kinh điển thường có chú thích cuối trang cho tên riêng, điển tích; bản cắt xén hay bỏ hết.

Bảy bước này mất chừng ba bốn phút. Nếu cuốn sách qua được hết, khả năng cao bạn đang cầm một bản dịch đàng hoàng. Nếu hỏng từ ba bước trở lên, nên tìm bản khác.

Độ dày nói lên nhiều điều: vài ví dụ quen thuộc

"Những người khốn khổ" của Victor Hugo là một tiểu thuyết rất dài, có những đoạn tác giả dừng hẳn mạch truyện để viết về lịch sử, về một trận đánh, về đường cống ngầm của Paris. Bản dịch đầy đủ thường chia nhiều tập. Nếu bạn cầm một cuốn mỏng cầm gọn một tay mà không ghi là rút gọn, thì những đoạn ấy gần như chắc đã bị bỏ.

"Chiến tranh và hòa bình" của Lev Tolstoy cũng vậy: rất nhiều nhân vật, nhiều gia đình quý tộc Nga, những chương dài về chiến tranh xen với đời sống thường ngày, và cả những phần tác giả bàn về lịch sử. Bản đầy đủ là một bộ nhiều tập, nặng tay. Một bản mỏng chỉ có thể là bản tóm lược.

"Bá tước Monte Cristo" của Alexandre Dumas, câu chuyện về Edmond Dantès bị vu oan và cuộc trả thù nhiều năm sau, có rất nhiều bản rút gọn cho thiếu nhi. Những bản ấy không có lỗi gì nếu ghi rõ là rút gọn; chỉ là người lớn muốn đọc trọn thì nên tìm bản đầy đủ, vì phần bị lược thường là những mạch truyện phụ đan vào nhau, chỗ làm nên sức hút của cuốn sách.

Cách đơn giản nhất là trước khi mua một tác phẩm kinh điển, hỏi người đã đọc hoặc hỏi người bán: "Bản này có phải bản đầy đủ không anh, mấy tập vậy?".

Dấu hiệu trong câu văn và tên riêng

Tên nhân vật không thống nhất. Một nhân vật được gọi theo hai ba cách khác nhau ở các chương khác nhau, lúc phiên âm lúc giữ nguyên chữ gốc. Đây là dấu hiệu bản dịch ghép từ nhiều nguồn hoặc không có ai biên tập.

Đại từ dày đặc. Câu nào cũng "anh ấy", "cô ấy", "nó", lặp lại liên tục, vì người dịch giữ nguyên cấu trúc câu tiếng nước ngoài. Tiếng Việt tự nhiên thường lược bớt hoặc dùng cách xưng hô theo quan hệ.

Thành ngữ dịch từng chữ. Một cụm thành ngữ nước ngoài được dịch nguyên văn từng chữ, đọc lên vô nghĩa. Người dịch có nghề sẽ chuyển sang cách nói tương đương hoặc chú thích.

Câu dài lủng củng, sai nhịp. Đọc thành tiếng một đoạn ngắn. Bản dịch tốt đọc lên trôi, có nhịp. Bản dịch vội đọc lên vấp, phải đọc lại mới hiểu.

Lỗi chính tả và sai dấu dày đặc. Sách có biên tập và sửa bản in thì lỗi chính tả rất hiếm, cả cuốn chỉ lác đác vài chỗ. Bản trôi nổi thường sai dấu, sai tên riêng, thiếu chữ ngay trong vài trang đầu, vì không có ai đọc soát trước khi in.

Văn phong lệch nhau giữa các chương. Chương này trơn tru, chương sau cứng nhắc, chương sau nữa lại khác. Thường là dấu hiệu ghép nhiều bản dịch hoặc nhiều người dịch không ai thống nhất.

Lời người dịch và chú thích: chỗ thấy rõ công sức

Một bản dịch công phu thường để lại dấu vết của người dịch ngoài phần chính văn. Có thể là vài trang lời người dịch kể về cách xử lý tên riêng, về những chữ khó chuyển sang tiếng Việt, về bản gốc họ dựa vào. Có thể là chú thích cuối trang giải nghĩa một địa danh, một món ăn, một phong tục mà người đọc Việt không quen. Có thể là bảng niên biểu hay bảng tên nhân vật ở đầu sách.

Những phần này tốn rất nhiều công nhưng không làm sách bán chạy hơn, nên bản trôi nổi gần như không bao giờ có. Khi bạn cầm hai cuốn cùng tên, một cuốn có lời người dịch và chú thích đều đặn, một cuốn trơn tru không một dòng chú thích nào, thì khả năng cao cuốn đầu là bản dịch được làm cẩn thận.

Đọc lời người dịch cũng giúp bạn đọc sách tốt hơn. Biết người dịch giữ cách xưng hô cổ ở đâu, giữ tên riêng theo cách nào, bạn sẽ đỡ bỡ ngỡ khi gặp những chỗ lạ trong chính văn. Với sách kinh điển giọng cổ, vài trang ấy giống như một tấm bản chỉ đường trước khi đi vào một khu rừng rậm.

Chọn giữa nhiều bản dịch của cùng một tác phẩm

Những cuốn kinh điển lớn thường có nhiều bản dịch tiếng Việt, mỗi bản một giọng. Không có bản nào là đúng tuyệt đối; có bản sát chữ, có bản mượt hơn, có bản giữ không khí cổ. Điều quan trọng là bản bạn chọn phải là một bản dịch có người đứng tên, đầy đủ, được biên tập.

Cách chọn thực tế: đứng ở nhà sách hoặc thư viện công cộng, mở hai bản ở cùng một đoạn, ví dụ trang đầu chương một, đọc liền một trang mỗi bản. Bản nào bạn đọc thấy dễ theo, muốn đọc tiếp, thì đó là bản hợp với bạn. Với tiểu thuyết Nga nhiều nhân vật, xem thêm bản nào có bảng tên nhân vật hoặc chú thích cách gọi tên, vì người Nga gọi nhau bằng nhiều dạng tên khác nhau tuỳ mức thân mật, rất dễ rối.

Hỏi trong nhóm đọc cũng là cách tốt: "Mọi người đọc bản nào của cuốn này, có bản nào đầy đủ mà đọc dễ không?". Người đã đọc trọn thường nhớ rất rõ bản mình đọc và lý do họ thích hay không thích.

Lỡ đọc bản bị cắt thì sao

Nếu đọc xong mới biết mình đọc một bản rút gọn hay bản dịch trôi nổi, cũng không phải là mất trắng. Bạn đã biết cốt truyện và nhân vật chính, lần sau đọc bản đầy đủ sẽ dễ theo hơn. Nhiều người đọc kinh điển hai lần trong đời: một bản rút gọn khi còn nhỏ, một bản đầy đủ khi lớn, và lần thứ hai mới thấy hết những gì lần đầu bỏ lỡ.

Điều nên làm là đánh dấu cuốn đó trong tủ sách, ví dụ kẹp một mảnh giấy ghi "bản rút gọn", để sau này không nhầm khi cho mượn hay khi con lấy đọc. Nếu đó là bản dịch kém, có thể giữ lại làm đồ so hoặc cho đi, rồi tìm mượn bản tốt ở thư viện.

Cách tự kiểm sau vài tuần đọc bản mới: ghi ra vài đoạn mình thích nhất trong bản đầy đủ và xem đoạn ấy có trong bản cũ không. Thường bạn sẽ thấy chính những đoạn mình nhớ lâu là những đoạn đã bị cắt.

Câu hỏi thường gặp

Làm sao biết sách dịch có phải bản đầy đủ không?

Xem bìa và mặt sau trang tên có ghi rút gọn hay phóng tác không, ước lượng độ dày so với độ dài thật của tác phẩm, xem mục lục có chạy liền không. Hỏi người bán bản này có mấy tập cũng giúp nhận ra nhanh.

Sách dịch không ghi tên người dịch có nên mua không?

Nên cân nhắc. Sách dịch tử tế gần như luôn ghi tên người dịch và nhan đề nguyên bản. Thiếu cả hai, kèm theo thiếu khối thông tin bản quyền, là dấu hiệu khá rõ của bản dịch trôi nổi.

Bản rút gọn tiểu thuyết kinh điển có phải sách lậu không?

Không nhất thiết. Nhiều bản rút gọn hợp pháp được làm cho thiếu nhi và ghi rõ là rút gọn. Cái đáng tránh là bản bị cắt mà không ghi gì, khiến người đọc tưởng mình đang đọc trọn tác phẩm.

Câu văn thế nào thì là dấu hiệu bản dịch kém?

Câu dài lủng củng giữ nguyên trật tự câu nước ngoài, đại từ lặp dày đặc, thành ngữ dịch từng chữ và tên nhân vật gọi mỗi chương một kiểu. Đọc thành tiếng một đoạn ngắn sẽ thấy rõ.

Có nhiều bản dịch của một tác phẩm thì chọn bản nào?

Mở hai bản ở cùng một đoạn và đọc liền một trang mỗi bản, bản nào bạn đọc thấy dễ theo và muốn đọc tiếp là bản hợp với bạn. Ưu tiên bản có người dịch đứng tên, có chú thích và được biên tập.

Lỡ đọc bản rút gọn rồi có nên đọc lại bản đầy đủ không?

Nên, nhất là với những tác phẩm bạn thích. Bạn đã biết cốt truyện nên đọc bản đầy đủ sẽ dễ theo hơn, và thường chính những đoạn bị cắt lại là những đoạn đọng lại lâu nhất.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138