SachQuy.comSách Quý
Bảo quản sách giấy

Băng keo cũ trên sách ngả vàng: gỡ hay để, xử lý vệt keo dính và vệt nâu

Băng keo dán sách lâu năm thành vệt nâu, lớp nhựa bong ra, keo còn dính: nhận ra băng keo đang ở giai đoạn nào, gỡ cái gì được, cái gì nên để nguyên.

Close-up of an elderly woman in a pearl grey blouse gently lifting brittle old tape from a page edge, plain unmarked spines nearby, soft desk lamp glow

Băng keo cũ trên sách nên xử lý theo giai đoạn của nó: lớp nhựa đã bong tự rơi thì nhấc bỏ, keo còn dính thì lăn nhẹ bằng tẩy cao su mềm; còn băng keo đang bám chắc hoặc vệt nâu đã ngấm vào giấy thì với sách thường nên để nguyên, với sách quý thì để người làm phục chế gỡ, vì gỡ vội tại nhà sẽ bóc luôn lớp mặt giấy và chữ.

Hầu như nhà nào có sách cũ cũng có vài cuốn từng được ai đó "cứu" bằng băng keo trong: gáy truyện dán dọc một dải, trang rách dán ngang, bìa rời dán vòng quanh. Mấy năm đầu trông ổn. Rồi dải băng keo vàng dần, cứng lại, bong một đầu, để lại bên dưới một vệt nâu cháy hình chữ nhật. Người mua sách ở chợ sách cũ rất hay gặp cảnh này. Bài dưới đây giúp bạn đọc được dải băng keo đang ở đâu trong vòng đời của nó, và biết chỗ nào nên dừng.

Vòng đời của một dải băng keo trên giấy

Băng keo trong gồm hai lớp: lớp màng nhựa mỏng, và lớp keo dính phía dưới. Khi mới dán, keo mềm, bám lên bề mặt giấy, trông gần như vô hình. Theo năm tháng, nhất là ở nơi nóng ẩm, lớp keo bắt đầu thấm sâu vào thớ giấy và đổi màu, từ trong sang vàng nhạt, rồi vàng cam, rồi nâu. Cùng lúc đó, lớp màng nhựa khô cứng, co lại.

Đến một lúc, keo đã thấm hết vào giấy và hết dính, màng nhựa không còn gì giữ nữa, tự bong ra, rơi khỏi trang. Chỗ đó còn lại một vệt nâu sẫm đúng hình dải băng keo, sờ thấy hơi cứng hay hơi bóng. Vệt nâu này là keo đã biến chất nằm trong giấy, không phải bẩn trên mặt giấy.

Vì vậy có thể chia ra ba giai đoạn. Giai đoạn một: băng keo còn trong, còn dính chắc. Giai đoạn hai: băng keo đã vàng, keo nhớp dính, mép bắt đầu bong, có thể dính bụi thành viền đen. Giai đoạn ba: màng nhựa đã rơi hoặc gần rơi, chỉ còn vệt nâu khô. Mỗi giai đoạn xử lý một kiểu khác nhau.

Băng keo đang ở giai đoạn nào thì làm gì

Đặt sách dưới đèn bàn, nghiêng trang để nhìn rõ mặt băng keo, rồi đối chiếu:

Giai đoạnNhìn thấy gìSách thườngSách quý, sách sưu tầm
Một: còn trong, bám chắcTrong suốt hoặc hơi đục, ấn không nhớpĐể nguyên, không gỡHỏi người làm phục chế có nên gỡ sớm không, càng sớm vệt càng nhẹ
Hai: vàng, nhớp, bong mépMàu vàng cam, mép dính bụi đen, keo trào ra ngoàiCó thể nhấc phần đã bong, lăn keo thừaKhông tự gỡ phần còn bám
Ba: màng nhựa rơi, còn vệtVệt nâu khô, không còn dínhNhấc màng nhựa rời ra, giữ vệtĐể nguyên, ghi chú tình trạng
Băng keo hai mặt, băng keo vảiDày, dính rất mạnhĐể nguyênNgười làm phục chế

Chi tiết người chơi sách cũ hay để ý: dải băng keo dán ngang qua dòng chữ in sau nhiều năm có thể kéo theo một phần mực khi bong. Nhìn kỹ dưới đèn, nếu thấy chữ in đã nằm trên mặt băng keo chứ không nằm trên giấy thì tuyệt đối đừng gỡ, gỡ là mất chữ. Một chỗ nữa cần nhìn là mặt sau của trang: keo thấm xuyên qua giấy mỏng, nên đôi khi mặt trước còn sạch mà mặt sau đã có vệt vàng. Lật cả hai mặt trước khi kết luận dải băng keo đang ở giai đoạn nào.

Nhấc phần đã bong và làm sạch keo thừa

Với sách đọc thường ở giai đoạn hai và ba, có thể làm nhẹ tay như sau:

  1. Đặt sách trên mặt bàn phẳng, trải giấy trắng bên dưới. Đỡ trang có băng keo bằng một tấm bìa cứng mỏng luồn phía sau.
  2. Dùng đầu một que tre mỏng hoặc dao phết nhẹ nhàng thử nhấc mép băng keo. Nếu nó nhấc lên dễ, không kéo theo sợi giấy, tiếp tục lật dần sát mặt giấy, kéo song song với trang chứ không kéo dựng đứng.
  3. Nếu thấy có sợi giấy, mặt giấy hay chữ bị kéo theo, dừng ngay. Ấn mép đó xuống trở lại, để nguyên.
  4. Keo nhớp còn sót lại trên giấy: dùng cục tẩy cao su loại mềm, xốp, lăn nhẹ một chiều lên chỗ keo, keo sẽ dính sang cục tẩy và vê thành viên. Lau cục tẩy bằng giấy rồi lăn tiếp. Không chà qua lại.
  5. Rắc một chút bột tal hay bột năng khô lên chỗ keo còn hơi dính, để vài phút rồi chải đi bằng cọ mềm, để trang bên cạnh không dính vào.
  6. Chèn một tờ giấy trắng vào chỗ vừa xử lý, gập sách, để vài ngày rồi mới cất lên kệ.

Có những hướng dẫn trên mạng bảo dùng máy sấy tóc thổi nóng cho keo mềm rồi gỡ. Với sách thường không có giá trị đặc biệt, thổi hơi ấm ở mức thấp, từ xa, trong thời gian ngắn đôi khi giúp nhấc được màng nhựa. Nhưng nhiệt cũng làm keo chảy loang rộng hơn và thấm sâu thêm, vệt nâu về sau to ra. Nếu phân vân, đừng làm.

Băng keo dán ở gáy và bìa: trường hợp riêng

Băng keo dán dọc gáy sách là kiểu "sửa" phổ biến nhất, thường để giữ một cuốn đã gãy gáy khỏi tách đôi. Ở đây băng keo không chỉ là vết bẩn mà đang làm nhiệm vụ giữ sách. Gỡ nó ra, kể cả khi gỡ được sạch, thì cuốn sách cũng sẽ rời ra từng tập. Vì vậy, trước khi gỡ băng keo ở gáy, phải tính sẵn cách giữ sách lại sau đó: dán lại gáy bằng keo sữa và giấy bồi từ bên trong, hoặc mang sách tới hiệu đóng sách.

Băng keo dán viền quanh mép bìa mềm, kiểu người ta hay làm để bìa khỏi quăn, thường ngả vàng thành một khung nâu quanh bìa. Với sách đọc thường, khung này để nguyên không ảnh hưởng gì tới việc đọc. Nếu lớp nhựa đã bong và cong lên, cắt bỏ phần nhựa đã rời bằng kéo nhỏ sát mép, không giật phần còn dính.

Băng keo dán trên bìa giấy láng có lớp phủ bóng thì gỡ có khi lại dễ hơn trên giấy thường, vì keo không thấm được qua lớp phủ. Nhưng chính lớp phủ đó có thể bị bóc theo, để lại chỗ mờ đục. Thử ở một góc nhỏ trước, thấy lớp bóng bong theo thì dừng.

Những thứ không nên dùng để tẩy keo

Xăng, dầu hoả, nước rửa móng tay, dầu thông. Đây là dung môi dễ cháy, hơi độc trong phòng kín, và trên giấy chúng hoà tan keo rồi kéo keo loang rộng ra, để lại quầng ố to hơn vệt cũ. Người làm phục chế có dùng dung môi, nhưng trong điều kiện thông gió, liều lượng và kỹ thuật riêng.

Dầu ăn, dầu dừa, dầu gió. Dầu làm keo mềm thật, nhưng dầu thấm vào giấy thành vết trong như giấy dầu, không bao giờ khô, còn kéo bụi bám vào.

Dao lam cạo keo. Dao cạo đi luôn mặt giấy và chữ in. Trang mỏng sẽ thủng.

Khăn ướt, nước nóng. Nước không hoà tan được loại keo này, chỉ làm giấy nhăn phồng quanh vệt băng keo.

Chất tẩy trắng cho vệt nâu. Vệt nâu là keo biến chất nằm trong thớ giấy; tẩy trắng làm giấy giòn, mục quanh vệt, có khi thủng.

Sống chung với vệt nâu và giữ nó không xấu thêm

Với phần lớn sách cũ, vệt nâu do băng keo là thứ phải chấp nhận. Điều có thể làm là đừng để nó lan sang trang khác. Keo biến chất có thể tiếp tục thấm sang trang áp sát trong những năm ẩm nóng. Chèn một tờ giấy trắng tốt, mỏng, vào hai bên trang có vệt là đủ. Nếu có nhiều trang bị dán, chèn vào từng chỗ.

Giữ sách ở chỗ mát và khô làm keo biến đổi chậm hơn. Sách có băng keo đặt cạnh cửa sổ hứng nắng, hay trên nóc tủ lạnh ấm, là những cuốn vệt nâu sẫm nhanh nhất.

Với người mua sách cũ, vệt băng keo là một thông tin về cuốn sách. Ở chợ sách cũ, lật từng trang, nhìn gáy từ bên trong, kiểm cả mặt trong bìa, vì băng keo hay được dán ở những chỗ khuất đó. Hỏi người bán: "Cuốn này có trang nào dán băng keo không anh?" Một cuốn có vài vệt nhỏ ở góc vẫn là cuốn đọc tốt. Một cuốn băng keo chạy dọc gáy và dán ngang nhiều trang thì gáy đã từng gãy nặng, keo cũ sẽ còn bong tiếp.

Nếu bạn giữ một bộ sưu tập nhỏ, ghi vào sổ sách tình trạng băng keo của từng cuốn lúc mua về: dán ở trang nào, đang ở giai đoạn nào, đã nhấc bỏ phần nào. Vài năm sau mở sổ ra đối chiếu, bạn biết vệt nào đang sẫm thêm, cuốn nào nên ưu tiên mang tới người làm phục chế, và cũng tránh được chuyện quên rồi tự tay gỡ lại lần nữa.

Lần sau sửa sách: thay băng keo bằng gì

Nguyên nhân sâu xa của mọi vệt nâu là thói quen sửa sách bằng thứ tiện nhất trong tầm tay. Khi sách rách hay gãy gáy, dùng những thứ này thay vào:

  • Trang rách: dải giấy mỏng dai xé tay, phết hồ dán giấy loại trong hoặc hồ tinh bột tự nấu.
  • Trang rời: một đường keo sữa loại dùng cho giấy, phết thật mảnh ở mép trong, gắn lại vào gáy.
  • Gáy nứt: dải giấy bồi dán ở mặt trong gáy bìa, không dán ra ngoài.
  • Bìa rời: dải giấy dai dán ở đường bản lề, một nửa lên trang lót, một nửa lên mặt trong bìa.
  • Sách quý hư nặng: cất nằm trong hộp, mang tới người làm phục chế, đừng sửa tạm.

Có loại băng dán chuyên cho lưu trữ, keo không biến màu và gỡ ra được, nhưng với gia đình bình thường thì giấy mỏng và hồ là đủ, rẻ và không để lại hậu quả. Nếu trong nhà có trẻ con hay tự dán sách bằng băng keo, cất cuộn băng keo đi và để sẵn một hộp hồ dán giấy, một xấp giấy mỏng ở góc đọc: con có cách sửa đúng thì sẽ dùng.

Câu hỏi thường gặp

Có nên gỡ băng keo còn trong trên sách không?

Với sách thường thì không cần gỡ, cứ để nguyên và giữ sách ở chỗ mát khô cho keo biến đổi chậm. Với sách quý, nên hỏi người làm phục chế, vì băng keo gỡ sớm khi keo chưa ngấm sâu thì vệt để lại nhẹ hơn nhiều.

Vệt nâu do băng keo để lại có tẩy được không?

Tại nhà thì gần như không. Vệt nâu là keo đã biến chất nằm trong thớ giấy, mọi cách tẩy tự làm đều làm giấy yếu hơn. Chèn giấy trắng hai bên để vệt không lan sang trang khác là đủ.

Dùng xăng hay nước rửa móng tay để tẩy keo trên sách có được không?

Không nên. Các dung môi này dễ cháy, hơi độc trong phòng kín, và trên giấy chúng làm keo loang rộng ra thành quầng ố to hơn. Keo nhớp còn sót chỉ nên lăn nhẹ bằng tẩy cao su mềm.

Mua sách cũ có băng keo dán gáy có nên không?

Nếu chỉ để đọc thì vẫn được, nhưng nên biết gáy đã từng gãy và băng keo sẽ còn bong. Với sách sưu tầm, băng keo là điểm trừ lớn vì vệt nâu không gỡ được. Lật kiểm kỹ cả mặt trong bìa trước khi quyết định.

Băng keo giấy có an toàn cho sách hơn băng keo trong không?

Không hẳn. Băng keo giấy thông thường cũng dùng loại keo biến màu theo thời gian và để lại vệt. Sửa sách thì dùng dải giấy mỏng với hồ dán giấy vẫn là cách an toàn nhất.

Khi gỡ băng keo thấy chữ in dính theo thì làm sao?

Dừng ngay và ấn mép băng keo xuống lại. Khi chữ đã nằm trên mặt băng keo, gỡ tiếp là mất chữ vĩnh viễn. Với sách quý, mang tới người làm phục chế; với sách thường, để nguyên.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138