Có nên bọc bìa sách hay không tuỳ cuốn: sách đọc nhiều, mang đi lại, sách của trẻ con nên bọc bằng áo rời không dán keo; sách quý, sách sưu tầm thì chỉ nên dùng áo trong loại bền, không dính, hoặc để trần trên kệ khô; tránh màng dán keo trực tiếp lên bìa, tránh giấy báo và ni lông mềm rẻ tiền vì về lâu chúng làm bìa dính, ẩm hoặc ố.
Câu hỏi này chia đôi người mê sách. Có người bọc kín mọi cuốn từ ngày mua về, có người cho rằng bọc là phí dáng sách. Cả hai đều có lý, tuỳ cuốn sách và tuỳ cách bạn dùng nó. Bài này so các kiểu bọc phổ biến ở Việt Nam, chỉ ra kiểu nào hại sách, và đưa ra một cách chia sách đơn giản để quyết định.
Bọc sách để làm gì, và bọc không giải quyết được gì
Áo bọc bảo vệ bìa khỏi trầy xước, mồ hôi tay, vết nước, vết bút, bụi bám vào mép, và phần nào giữ bìa khỏi phai khi hứng ánh sáng. Với sách bìa mềm mang theo trong ba lô, sách học của con, sách nấu ăn để trong bếp, sách tra cứu dùng hằng ngày, những thứ này là có thật và áo bọc giúp sách bền hơn hẳn.
Nhưng áo bọc không chống được ẩm mốc, mọt, ố vàng của ruột sách. Ngược lại, một lớp bọc kín, nhất là loại bọc dán chặt vào bìa, có thể giữ lại hơi ẩm giữa áo và bìa trong những tháng nồm, mùa mưa; bìa giấy láng bị dính vào nhựa, bìa giấy thô thì lên đốm. Nhiều người bọc kín sách rồi yên tâm cất vào tủ, vài năm sau mở ra mới thấy bìa đã loang.
Áo bọc cũng không thay được thói quen giữ sách: đặt sách đứng thẳng, không để chỗ nắng, không để chỗ ẩm. Bọc đẹp mà để trên bậu cửa sổ thì ruột vẫn vàng, gáy vẫn phai bên dưới lớp nhựa trong.
Có một lợi ích ít người nghĩ tới: áo bọc che mất gáy và bìa, nên trên kệ sách bọc kín trông giống hệt nhau, tìm một cuốn phải rút ra từng cuốn. Mỗi lần rút là một lần cọ mép, kéo gáy. Nếu bọc nhiều sách, viết tên sách lên gáy áo bọc bằng bút chì hoặc bút mực mềm, đừng viết lên chính cuốn sách.
So các kiểu bọc phổ biến
Ở nhà sách và cửa hàng văn phòng phẩm có nhiều kiểu áo bọc. Đặc điểm từng loại:
| Kiểu bọc | Ưu điểm | Nhược điểm | Hợp với |
|---|---|---|---|
| Áo nhựa trong rời, loại cứng, bền, không mùi | Thấy bìa, chống trầy, tháo ra được, không dính bìa | Tốn kém hơn, phải chọn đúng khổ | Sách bìa cứng có áo bìa, sách quý muốn trưng |
| Ni lông mềm, mỏng, có mùi nhựa | Rẻ, dễ bọc | Lâu ngày có thể dính vào bìa láng, ngả vàng, giữ ẩm | Sách học dùng một năm |
| Màng dán keo bọc trực tiếp lên bìa | Chắc, bền với trẻ con, lau được | Không gỡ được, keo có thể làm bìa ố, mất hẳn giá trị sưu tầm | Sách học, sách tranh trẻ nhỏ không định giữ lâu |
| Giấy kraft, giấy gói nâu | Thoáng, rẻ, viết tên được | Giấy rẻ có thể có axit, che mất bìa | Sách học, sách đọc mang đi |
| Giấy báo, giấy lịch cũ | Có sẵn | Axit cao, mực báo có thể dây ra bìa, nhanh ố | Không nên dùng |
| Áo vải may rời | Thoáng, đẹp tay, giặt được | Không thấy bìa, hút bụi | Sách đang đọc dở mang theo người |
Áo nhựa trong loại tốt thường cứng hơn, trong hơn, không có mùi nhựa hắc khi mở ra. Loại mềm, mùi nồng, dính tay là loại có nhiều chất làm mềm, chính chất đó về lâu có thể thôi ra và dính vào bìa láng. Ngửi thử khi mua là cách phân biệt dễ nhất.
Chia sách thành ba nhóm để quyết định
Nhóm dùng nhiều: nên bọc. Sách học của con, sách tranh trẻ nhỏ cầm hằng ngày, sách nấu ăn để trong bếp, sách tra cứu, sách đọc dở mang theo đi làm. Những cuốn này sẽ bị trầy, bị dính nước, bị kéo lê; một lớp áo rời là đáng.
Nhóm để giữ: bọc nhẹ hoặc để trần. Sách văn chương bạn yêu, sách bìa cứng có áo bìa, sách định giữ lâu. Để trần trên kệ khô, mát, tránh nắng là đủ. Nếu muốn bảo vệ áo bìa khỏi rách mép, dùng áo nhựa trong loại cứng, rời, không dán.
Nhóm sách đọc một lần: không cần bọc. Tiểu thuyết bìa mềm đọc giải trí, sách mượn, sách sẽ tặng lại sau khi đọc. Bọc chỉ tốn thời gian; giữ sạch tay khi đọc và cất lên kệ là đủ, đọc xong chuyển cho người khác khi sách còn đẹp.
Nhóm sưu tầm: không dán gì lên sách. Sách cũ, sách hiếm, bản in đầu, sách có chữ ký. Tuyệt đối không dùng màng dán, không viết tên lên bìa, không dán nhãn. Nếu cần bảo vệ thì dùng áo nhựa trong rời loại tốt hoặc hộp giấy cứng, để cuốn sách còn nguyên trạng.
Cách bọc áo rời không hại bìa
Áo rời là kiểu bọc ít rủi ro nhất cho sách đọc. Cách làm với giấy kraft hoặc ni lông tấm:
- Đặt sách mở phẳng lên tấm giấy, chừa mỗi bên dư ra khoảng bằng nửa chiều rộng bìa, trên và dưới dư ra vài phân.
- Gấp mép trên và mép dưới của tấm giấy vào trong cho bằng đúng chiều cao sách. Như vậy áo không bị chạm vào mép sách và không cọ mép.
- Đặt sách vào giữa, gấp phần dư hai bên vào trong bìa trước và bìa sau, tạo thành hai túi.
- Luồn bìa trước vào túi trước, bìa sau vào túi sau. Gập sách lại thử, nếu áo bị căng ở gáy thì nới ra một chút.
- Không dùng băng keo dán áo vào bìa. Nếu cần giữ chắc, chỉ dán băng keo lên chính tấm áo, nơi nó gấp chồng lên nhau, không chạm bìa.
Với sách học của con phải bọc màng dán theo yêu cầu của trường, chọn bọc ngay từ đầu năm khi bìa còn khô, sạch, và chấp nhận đó là sách dùng một vòng. Nếu sách đó định để lại cho em, thì dùng áo rời thay vì màng dán.
Áo bìa của sách bìa cứng: giữ thế nào
Nhiều sách bìa cứng có thêm một lớp áo bìa bằng giấy in hình rời, ôm quanh bìa thật. Áo bìa này chính là lớp bọc mà nhà làm sách đã làm sẵn cho bạn. Nó hứng ánh sáng, bụi và trầy xước thay cho bìa vải hay bìa giấy bên trong. Sau nhiều năm, áo bìa phai và sờn mép, còn bìa thật bên trong vẫn như mới. Với người chơi sách, một cuốn bìa cứng còn áo bìa nguyên vẹn được quý hơn hẳn cuốn mất áo.
Vì vậy đừng vứt áo bìa đi cho gọn, cũng đừng dán nó dính vào bìa. Khi đọc, nếu thấy vướng tay, tháo áo bìa ra, đặt phẳng trong một tập giấy ở bàn, đọc xong lắp lại. Mép trên và mép dưới của áo bìa là chỗ hay rách nhất, do thói quen móc ngón tay vào đầu gáy để rút sách khỏi kệ. Rút sách bằng cách cầm thân sách là giữ được áo bìa lâu.
Nếu muốn bảo vệ thêm cho cuốn bìa cứng quý, một áo nhựa trong rời bọc ngoài áo bìa là đủ: vẫn thấy hình bìa, chống bụi và rách mép, tháo ra được bất cứ lúc nào. Áo bìa đã rách thì đừng dán băng keo; chèn nó phẳng vào giữa hai tờ giấy trắng, cất trong sách hoặc nhờ người làm phục chế vá.
Bọc sách ở nơi ẩm: những điều cần để ý
Ở miền Bắc mùa nồm và miền Nam mùa mưa, áo bọc nhựa ôm sát bìa là chỗ hơi ẩm dễ đọng lại. Nếu bạn bọc sách bằng nhựa, nên để áo hở hai đầu trên dưới cho không khí đi qua, và thỉnh thoảng tháo áo ra một lần để bìa thở, xem có đốm hay dính không. Đừng bọc sách khi sách đang ẩm, hay ngay sau khi mua về vào ngày nồm; để sách khô vài hôm trong phòng rồi mới bọc.
Cách tự kiểm sau vài tuần: rút một cuốn đã bọc lâu ra, tháo áo, sờ mặt bìa. Bìa khô, không dính, không có mùi nhựa là ổn. Nếu bìa láng hơi nhớp, có vệt mờ in hình nếp áo, hay có chấm mốc ở góc, thì loại áo đó không hợp với phòng của bạn, chuyển sang áo giấy hoặc để trần.
Trong tủ kính đóng kín, sách không cần bọc thêm. Tủ đã chặn bụi; bọc thêm chỉ làm tăng một lớp giữ ẩm. Việc của tủ kính là thay gói hút ẩm và mở cửa tủ những ngày khô.
Những thứ không cần làm
Thói quen bọc sách đôi khi đi quá xa. Những việc sau thường không cần thiết:
- Bọc mọi cuốn sách trong nhà: tốn công, tốn tiền, che mất gáy nên khó tìm sách, và khiến kệ sách trông như kho.
- Bọc cả áo bìa của sách bìa cứng bằng màng dán: áo bìa vốn đã là lớp bảo vệ, dán lên làm mất giá trị và không gỡ được.
- Hút chân không từng cuốn sách để cất: sách đọc thường cần không khí lưu thông, ép kín lâu dễ hầm.
- Viết tên, dán nhãn trực tiếp lên bìa sách quý: viết lên áo bọc, hoặc lên một tờ giấy kẹp bên trong.
- Thay áo bọc mới mỗi năm khi áo cũ vẫn còn tốt: chỉ thay khi rách, ngả vàng, hoặc dính.
Một cách thay cho việc bọc với sách để trên kệ là phủi bụi mép sách định kỳ và giữ kệ khỏi nắng. Bìa sách đứng trên kệ ít khi bị trầy; nó chủ yếu bị bụi và ánh sáng, mà hai thứ đó xử lý bằng chỗ đặt kệ chứ không phải bằng áo bọc. Cứ vài tháng, lấy một chiếc cọ mềm khô quét mép trên của từng hàng sách, quét từ gáy ra ngoài, là bìa và mép sách sạch hơn mọi lớp áo bọc phủ bụi lâu ngày.
Câu hỏi thường gặp
Bọc sách bằng ni lông có làm sách bị ẩm không?
Có thể, nếu áo bọc ôm sát bìa và để trong phòng ẩm lâu ngày, hơi nước đọng lại giữa áo và bìa. Nên để áo hở hai đầu, bọc khi sách đang khô và thỉnh thoảng tháo ra kiểm tra.
Có nên dùng màng dán keo để bọc sách cho con không?
Với sách học dùng một năm, sách tranh cho trẻ nhỏ hay cầm, màng dán giúp sách bền và lau được. Nhưng nó không gỡ ra được, nên nếu định giữ sách lâu hoặc để lại cho em thì dùng áo rời sẽ tốt hơn.
Bọc sách bằng giấy báo cũ có được không?
Không nên. Giấy báo có tính axit cao, để lâu làm bìa ngả vàng và mực báo có thể dây sang bìa. Nếu muốn bọc giấy, dùng giấy kraft hoặc giấy trắng dày, gấp thành áo rời.
Sách sưu tầm có nên bọc không?
Không dán bất cứ thứ gì lên sách sưu tầm. Nếu muốn bảo vệ, dùng áo nhựa trong loại cứng, rời, không mùi, hoặc cất trong hộp giấy cứng. Như vậy sách vẫn giữ nguyên trạng khi cần lấy ra.
Làm sao phân biệt áo bọc nhựa tốt và áo kém?
Áo tốt thường cứng hơn, trong hơn và gần như không có mùi nhựa. Áo mềm oặt, mùi nồng, dính tay là loại có nhiều chất làm mềm, lâu ngày có thể dính vào bìa láng. Ngửi thử khi mua là cách dễ nhất.
Sách để trong tủ kính có cần bọc thêm không?
Thường không cần. Tủ kính đã chặn bụi, bọc thêm chỉ thêm một lớp giữ ẩm. Việc nên làm là đặt gói hút ẩm trong tủ, thay khi hạt đổi màu và mở cửa tủ vào những ngày khô ráo.