SachQuy.comSách Quý
Bảo quản sách giấy

Sách bị ẩm mốc: làm sạch đốm mốc, phơi khô đúng cách và chặn mốc quay lại

Sách lên đốm mốc trắng, xanh hay nâu: cách cách ly, chải mốc khô ngoài trời, làm khô trang, xử lý kệ, và cách tự kiểm sau ba tuần để biết mốc đã dừng.

A Vietnamese woman in a scarlet cardigan lifts books with plain unmarked spines from a damp shelf in a humid northern room, small dehumidifier on the floor, grey drizzle light

Sách bị ẩm mốc cần được tách khỏi kệ ngay, để khô hẳn rồi mới chải sạch lớp mốc bằng cọ mềm ở ngoài trời, sau đó chữa chỗ ẩm của kệ; nếu chỉ lau mốc mà sách vẫn ẩm và kệ vẫn sát tường thì vài tuần sau đốm mốc sẽ mọc lại đúng chỗ cũ. Mốc trên sách không phải bụi bẩn nằm trên mặt giấy, nó là một loài nấm sống nhờ hơi ẩm và chất hồ trong giấy, keo ở gáy. Lau đi phần nhìn thấy mới chỉ là một nửa việc.

Bài này đi theo một tình huống rất hay gặp: căn phòng tầng một của một nhà ống ở Hà Nội, cuối mùa nồm, chủ nhà kéo cuốn tiểu thuyết ở hàng sát tường ra thì thấy bìa sau lấm tấm trắng, mép giấy loang nâu, mùi ẩm xộc lên. Những bước dưới đây áp dụng được cho căn hộ ở Sài Gòn mùa mưa, hay nhà ở miền Trung sau đợt mưa dầm kéo dài.

Nhận ra mốc thật, phân biệt với bụi và vết ố

Không phải đốm nào trên sách cũng là mốc. Bụi tích lâu năm thì xám, nằm đều trên mép trên của sách, lấy ngón tay quẹt là đi, dưới lớp bụi giấy vẫn nguyên màu. Vết ố vàng hay đốm nâu nhỏ như tàn nhang rải rác trong ruột sách thì phần lớn là giấy tự lão hoá, nó phẳng, không có lông, không lan nhanh trong vài tuần. Mốc thì khác: nhìn nghiêng dưới đèn thấy có sợi mịn như lông tơ hoặc như bột phấn, màu trắng, xám xanh, đôi khi đen hay hồng, hay tụ ở mép bìa, ở gáy và ở những trang dính sát nhau.

Mùi cũng là dấu hiệu tốt. Sách cũ khô thường có mùi giấy hơi ngọt, còn sách mốc có mùi hầm, ngai ngái như quần áo phơi không khô. Một mẹo người chơi sách lâu năm hay dùng: mở sách ở khoảng giữa, áp mũi gần gáy. Nếu mùi ẩm nặng nhất ở gáy thì keo gáy đã hút ẩm, mốc có thể đang bắt đầu ở đó dù trang ngoài còn sạch.

Thêm một chỗ hay bị bỏ sót là mặt sau của bìa cứng và phần giấy bồi bên trong bìa. Sách đóng bìa cứng có lớp bìa các-tông dày, hút ẩm như miếng bọt biển. Nhiều cuốn trông ngoài sạch nhưng lật bìa ra thì mặt trong đã loang. Khi kiểm, mở hết bìa trước, bìa sau, nhìn cả ba mặt cắt của khối giấy: mép trên, mép dưới và mép trước.

Làm theo thứ tự: tách, làm khô, rồi mới chải

Thứ tự quan trọng hơn dụng cụ. Chải mốc khi giấy còn ẩm là miết sợi nấm sâu thêm vào thớ giấy, để lại vệt bẩn không bao giờ sạch. Làm theo trình tự sau:

  1. Tách những cuốn có mốc ra khỏi kệ, cho từng cuốn vào túi giấy hoặc bọc tạm bằng giấy trắng, đặt ở chỗ riêng, xa các cuốn còn sạch. Bào tử mốc bay theo không khí, để chung là lây cả hàng.
  2. Đeo khẩu trang và găng tay mỏng. Bào tử mốc không tốt cho người hay dị ứng, hen suyễn, trẻ nhỏ; người nhà có ai như vậy thì để người khác làm.
  3. Làm khô trước: dựng sách mở hình chữ V trên bàn, chỗ thoáng gió, có quạt thổi nhẹ chéo qua, không thổi thẳng vào trang. Nếu trời nồm, đóng cửa và chạy máy hút ẩm hoặc điều hoà chế độ khô trong phòng. Không phơi nắng gắt, không dùng máy sấy tóc ở mức nóng.
  4. Khi giấy đã khô ráo hẳn, thường mất một tới vài ngày, mang sách ra ban công hoặc sân. Dùng cọ mềm loại quét bột hay cọ vẽ to, khô, sạch, chải nhẹ theo một chiều từ gáy ra mép, hướng ra phía cuối gió để bào tử bay khỏi người.
  5. Với mép sách, giữ chặt khối giấy cho khít rồi chải mặt cắt, như vậy bụi mốc không lọt vào giữa các trang.
  6. Dùng khăn mềm thật khô lau bìa nhựa hoặc bìa giấy láng. Bìa vải, bìa giấy thô thì chỉ chải, không lau ướt.
  7. Cuối cùng gói cọ và khăn vào túi, giặt hoặc bỏ đi, không đem vào phòng sách.

Sau khi chải, vết loang màu do mốc để lại thường vẫn còn, nhất là vết nâu, vết đen. Đó là sắc tố đã ngấm vào giấy, không phải mốc còn sống. Chấp nhận nó, đừng cố tẩy, vì mọi cách tẩy màu tại nhà đều làm giấy yếu đi nhanh hơn chính vết mốc.

Những việc hay làm sai và vì sao hỏng

Lau mốc bằng khăn ướt. Nước làm giấy phồng, sợi nấm dính bết vào thớ giấy, vết loang to ra gấp đôi. Thêm hơi ẩm cũng chính là cho mốc thêm đồ ăn.

Xịt nước tẩy rửa, nước tẩy trắng hay tự pha dung dịch mạnh. Các chất này có thể làm mực nhoè, giấy giòn, để lại mùi hắc lâu ngày và không an toàn khi hít vào trong phòng kín. Sách không cần được khử trùng như mặt bếp, nó cần khô.

Phơi sách ngoài nắng trưa cho nhanh. Nắng gắt làm giấy ngả vàng, bìa phai màu và cong vênh. Khối giấy khô ngoài mà trong còn ẩm thì mép vênh như lượn sóng, đóng lại không phẳng nữa.

Chải xong cất lại ngay chỗ cũ. Nếu nguyên nhân nằm ở bức tường ẩm phía sau kệ thì sách sạch đặt vào vẫn mốc lại sau một mùa. Phải sửa chỗ để trước.

Bỏ cả kệ vào túi ni lông kín cho mốc khỏi lan. Túi kín giữ hơi ẩm lại bên trong, sách sẽ hầm và mốc nhanh hơn. Túi ni lông chỉ dùng thật ngắn khi chuyển sách đi.

Chữa cái kệ, không chỉ chữa cuốn sách

Mốc gần như luôn bắt đầu ở một chỗ có lý do. Hàng sách sát tường ngoài, nhất là tường hướng bắc hoặc tường có nhà bên cạnh ẩm, bao giờ cũng mốc trước. Ngăn dưới cùng sát nền gạch mốc trước ngăn trên. Sách xếp chật, ép khít vào nhau, không có khe gió cũng mốc trước sách xếp thưa. Nhìn cuốn nào mốc nặng nhất là đoán được nguồn ẩm.

Việc đầu tiên là kéo kệ ra khỏi tường một khoảng bằng bàn tay, chừng năm tới mười phân, cho gió lùa phía sau. Nếu kệ đóng liền vào tường thì ít nhất bỏ trống ngăn dưới cùng, hoặc chỉ để ở đó những thứ không sợ ẩm. Lau mặt trong kệ bằng khăn vắt thật khô, để kệ trống vài ngày cho khô hẳn trước khi xếp sách lại.

Xếp lại sách không chặt: mỗi ngăn chừa một khoảng trống ngón tay, sách đứng thẳng, không ép. Đặt vài túi hút ẩm loại hạt trong suốt ở góc ngăn nếu là tủ có cửa kính, thay hoặc sấy lại khi hạt đổi màu. Tủ kính đóng kín quanh năm ở nơi ẩm thì mở cửa tủ vài giờ vào ngày hanh khô để đổi gió, vì tủ kín cũng giữ hơi ẩm như cái hộp.

Mức mốc nào tự xử được, mức nào nên dừng tay

Phần lớn sách đọc thông thường tự xử ở nhà được. Một số trường hợp thì nên dừng lại:

Tình trạngTự làm ở nhàNên tìm người làm nghề
Vài đốm trắng trên bìa, giấy vẫn chắcLàm khô, chải ngoài trời, sửa chỗ đểKhông cần
Mốc rải nhiều trang, giấy còn chắc, sách đọc thông thườngLàm khô kỹ, chải từng tay sách, cách ly lâu hơnKhông cần, trừ khi là sách quý
Trang dính bết vào nhau, gỡ ra là ráchKhông gỡ cố, để khô rồi tínhNên hỏi người làm phục chế nếu sách có giá trị với bạn
Giấy mềm nhũn, mủn, có lỗDừng tay, bọc giấy, để riêngCó, giấy đã bị nấm ăn vào thớ
Sách hiếm, sách gia đình truyền lại, có chữ ký tayChỉ làm khô và cách lyCó, trước khi chải hay lau bất cứ thứ gì

Với sách thường, mua lại một bản mới đôi khi nhẹ nhàng hơn là cố giữ bản mốc nặng, nhất là khi trong nhà có người dễ dị ứng. Giữ sách là để đọc, không cần giữ bằng mọi giá.

Những thứ không cần mua khi sách bị mốc

Gặp sách mốc, nhiều người lên mạng tìm mua đủ thứ. Phần lớn không cần:

  • Bình xịt chống mốc dùng cho tường, nhà tắm: làm cho bề mặt gạch, không dành cho giấy, xịt lên sách là để lại vết và mùi.
  • Đèn diệt khuẩn để chiếu sách: ánh sáng mạnh chiếu lâu làm giấy và bìa bạc màu nhanh, trong khi mốc trong gáy và giữa trang không được chiếu tới.
  • Hộp hút chân không để cất sách đọc thường ngày: sách cần thở, ép kín lâu ngày mà trước đó chưa khô hẳn thì càng hầm.
  • Các loại nước thơm, tinh dầu xịt cho át mùi mốc: mùi chỉ bị che đi vài ngày, thêm dầu lên giấy còn để lại vệt loang.
  • Kệ mới thay cho kệ cũ: nếu kệ cũ còn chắc, kéo nó ra khỏi tường và lau khô là đủ; kệ mới đặt vào đúng chỗ ẩm cũ cũng mốc như thường.

Thứ đáng bỏ tiền nhất, nếu nhà ở vùng nồm nặng, là một máy hút ẩm vừa với diện tích phòng sách, chạy những ngày ẩm kéo dài. Nó giữ được cả kệ sách, quần áo và đồ gỗ, chứ không riêng gì vài cuốn đã mốc. Nhà không có điều kiện thì một chiếc quạt nhỏ thổi nhẹ vào khoảng sau kệ những ngày nồm cũng giúp đáng kể, miễn cửa phòng được đóng khi ngoài trời đang ẩm hơn trong nhà.

Tự kiểm sau ba tuần và sau một mùa

Sau khi xử lý, đặt các cuốn từng bị mốc ở ngăn dễ thấy, không giấu vào trong cùng. Ba tuần sau, lấy ra soi nghiêng dưới đèn bàn chỗ từng có đốm. Nếu chỗ đó vẫn phẳng, không thấy sợi mới, mùi đã nhạt thì mốc đã dừng. Nếu lại thấy lớp bột trắng mờ, nghĩa là sách chưa khô hẳn hoặc chỗ để vẫn ẩm, quay lại bước làm khô và kiểm cái kệ.

Một dụng cụ rẻ mà có ích là cái nhiệt ẩm kế nhỏ đặt trên kệ. Không cần con số tuyệt đối chính xác, chỉ cần nhìn xu hướng: những ngày kim chỉ độ ẩm lên rất cao kéo dài là ngày nên đóng cửa, bật hút ẩm. Giấy và keo sách chịu tốt nhất khi độ ẩm trong phòng vừa phải và ổn định, không nhảy lên xuống liên tục giữa ngày nồm và ngày hanh.

Hết mùa nồm, hay sau mùa mưa phía Nam, nên dành một buổi rút từng hàng sách ra, mở vài cuốn ở ngăn dưới và ngăn sát tường. Làm đều mỗi năm một hai lần thì mốc thường bị bắt từ lúc mới là vài chấm, chưa kịp lan sang cả kệ.

Câu hỏi thường gặp

Sách bị mốc có nên vứt đi không?

Không nhất thiết. Sách mốc nhẹ, giấy còn chắc thì làm khô, chải sạch và sửa chỗ để là đọc tiếp được. Chỉ nên bỏ khi giấy đã mủn, mốc ăn sâu, hoặc trong nhà có người dị ứng nặng mà sách không có giá trị đặc biệt.

Có dùng cồn để lau mốc trên sách được không?

Người làm nghề phục chế đôi khi dùng cách này có kiểm soát, nhưng ở nhà dễ làm mực nhoè, giấy loang và bìa bong màu. Với sách thường, làm khô rồi chải mốc khô ngoài trời là đủ an toàn và ít rủi ro hơn.

Sách mốc để chung với sách sạch có lây không?

Có thể lây, vì bào tử mốc bay theo không khí và sống được khi gặp hơi ẩm. Tách sách mốc ra ngay, xử lý riêng, và kiểm những cuốn đứng hai bên nó trên kệ trong vài tuần sau đó.

Đặt gói hút ẩm trong tủ sách có tác dụng không?

Có ích với tủ kín có cửa, nhất là tủ kính nhỏ. Với kệ mở trong phòng lớn thì vài gói hút ẩm không đủ, cần máy hút ẩm hoặc điều hoà chế độ khô vào những ngày nồm, cộng với kệ cách tường.

Vết loang nâu sau khi chải mốc có tẩy được không?

Tại nhà thì gần như không nên tẩy. Vết loang là sắc tố đã ngấm vào giấy, mọi cách tẩy màu tự làm đều làm giấy yếu và giòn hơn. Nếu là sách quý, hỏi người làm phục chế xem có đáng xử lý không.

Bao lâu thì nên kiểm tra kệ sách một lần để bắt mốc sớm?

Nhà ở nơi ẩm nên kiểm nhanh mỗi tháng trong mùa nồm hoặc mùa mưa, chủ yếu ngăn dưới và hàng sát tường. Ngoài mùa ẩm, mỗi năm một hai lần rút từng hàng ra xem là đủ.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138