SachQuy.comSách Quý
Bảo quản sách giấy

Sách bị gãy gáy, rách trang: sửa nhẹ tại nhà và khi nào nên dừng tay

Sách gáy keo bị tách tập, bìa rời, trang rách hay rơi: sửa nhẹ bằng giấy mỏng và hồ, gắn lại trang rời, không dùng băng keo trong, và khi nào nên dừng tay.

Close-up of hands in raspberry sleeves brushing dust off book edges before mending a loose spine, books with plain blank covers on a wooden table, daylight

Sách bị gãy gáy hay rách trang phần lớn sửa nhẹ được tại nhà: trang rách dán bằng một dải giấy mỏng với hồ dán giấy, trang rời gắn lại bằng một đường keo mảnh sát gáy, bìa rời gắn lại bằng dải giấy bồi; điều quan trọng nhất là đừng dùng băng keo trong, vì sau vài năm nó ngả vàng, bong ra và để lại vệt nâu không tẩy được.

Bài này dành cho sách đọc trong nhà: cuốn tiểu thuyết bìa mềm bị bẻ ngửa nhiều lần, gáy nứt đôi và tách thành hai tập; truyện tranh của con rách toạc một trang; cuốn từ điển dày bị rời bìa. Với sách hiếm, sách cổ hay sách gia đình có giá trị lớn, cách tốt nhất vẫn là để người làm nghề phục chế xem trước. Phần cuối bài nói rõ khi nào nên dừng tay.

Vì sao sách gãy gáy: hai kiểu đóng sách

Phần lớn sách bìa mềm hiện nay được đóng bằng keo: các tờ giấy được xếp thành khối, mài nhám mép gáy rồi phết một lớp keo nóng, dán bìa vào. Cách này nhanh và rẻ. Khi bạn bẻ ngửa sách ra hết cỡ cho dễ đọc, lớp keo ở gáy bị nứt theo một đường; lần sau mở ra nó tự gãy ở đúng chỗ đó, rồi tách thành hai tập. Keo cũ còn khô cứng theo năm tháng, nhất là sách để chỗ nóng, nên sách lâu năm gãy gáy dễ hơn sách mới.

Sách đóng khâu chỉ thì khác: giấy được gấp thành từng tay sách, khâu chỉ qua nếp gấp, rồi mới dán vào gáy. Mở cuốn đó ra bạn thấy sách nằm phẳng hơn, nhìn vào giữa gáy có khi thấy đường chỉ. Sách khâu chỉ bền hơn hẳn, ít gãy, nhưng nếu đứt chỉ thì việc sửa cần tay nghề. Người chơi sách nhìn mép gáy sách từ trên xuống là đoán ra: thấy từng tay sách xếp lớp thì là khâu, thấy một khối phẳng đều thì là keo.

Biết kiểu đóng giúp bạn hiểu cách sửa: sách keo thì sửa bằng keo và giấy, sách khâu chỉ bị bung thì nhiều khả năng nên mang tới người làm nghề.

Dụng cụ cần có và cái không cần mua

Sửa sách nhẹ tại nhà chỉ cần vài thứ, phần lớn đã có sẵn:

  • Hồ dán giấy loại trong, không màu, hoặc hồ tinh bột tự nấu từ bột gạo hay bột năng với nước, khuấy tới khi trong và sệt, để nguội. Hồ tinh bột là thứ thợ đóng sách xưa vẫn dùng, gỡ ra được bằng hơi ẩm khi cần sửa lại.
  • Keo sữa loại dùng cho giấy, gỗ, để gắn trang rời hay gắn khối giấy vào bìa, chỉ dùng lượng rất mảnh.
  • Giấy mỏng dai, trắng hoặc ngà, như giấy dó mỏng hay giấy pơ-luya loại tốt, để làm dải dán rách.
  • Giấy nến hoặc giấy sáp, chèn hai bên chỗ vừa dán để hồ không dính sang trang bên cạnh.
  • Một cái cọ nhỏ, một que tre mỏng hay dao phết, khăn ẩm lau tay, vài cái kẹp và vài cuốn sách nặng để đè.

Không cần mua bộ dụng cụ đóng sách chuyên nghiệp, không cần súng bắn keo nóng, không cần băng keo vải hay băng keo giấy loại nào cả. Đặc biệt không dùng băng keo trong, băng keo hai mặt, keo dán siêu tốc: tất cả đều để lại vết vĩnh viễn và làm việc sửa sau này khó gấp nhiều lần.

Dán trang bị rách: các bước

Trang rách là lỗi hay gặp nhất, nhất là sách con trẻ. Làm trên mặt bàn sạch, dưới đèn sáng:

  1. Đặt một tờ giấy nến dưới trang rách để cách ly với trang phía sau.
  2. Ghép hai mép rách khít lại. Nhìn kỹ sẽ thấy mép rách thường xiên, một bên có phần giấy mỏng chồm lên bên kia; ghép đúng chiều đó thì vết dán gần như liền.
  3. Xé (không cắt) một dải giấy mỏng dài hơn vết rách một chút, rộng chừng nửa đốt ngón tay. Mép xé có lông tơ sẽ bám vào trang mềm mại hơn mép cắt thẳng.
  4. Phết thật mỏng hồ lên dải giấy, đặt dải giấy dọc theo vết rách, ở mặt sau của trang nếu được, để không che chữ.
  5. Đặt một tờ giấy nến lên trên, miết nhẹ bằng đầu ngón tay từ giữa ra.
  6. Để giấy nến hai bên, gập sách lại, đè một cuốn nặng lên. Để khô vài giờ hoặc qua đêm.
  7. Gỡ giấy nến. Nếu dải giấy thừa ra ngoài mép trang thì dùng kéo cắt gọn sát mép.

Với trang có chữ ở cả hai mặt và vết rách cắt ngang dòng chữ, dải giấy mỏng loại tốt gần như trong khi khô, vẫn đọc được chữ bên dưới. Đây là điểm hơn hẳn băng keo: sau mười năm nó vẫn giữ màu, còn băng keo đã thành vệt nâu giòn.

Gắn lại trang rời và tập sách bị tách

Trang rời ra khỏi sách gáy keo thường là trang ở gần chỗ gáy bị bẻ. Cách gắn lại: lấy trang rời, phết một đường keo sữa thật mảnh, rộng chừng hai ba li, dọc mép trong của trang. Mở sách tới đúng chỗ, ấn trang vào, căn cho mép trên thẳng với các trang khác. Chèn giấy nến hai bên, gập sách, đè, để khô qua đêm. Đường keo phải thật mảnh, rộng quá thì trang bị kéo dính vào trang kế bên và sách khó mở.

Sách bị tách đôi ở gáy thì làm tương tự nhưng cho cả một tập: dựng tập rời thẳng, phết keo mảnh lên mép gáy của tập, đặt lại vào chỗ, căn đều mép trên và mép trước, kẹp nhẹ ngoài gáy bằng kẹp có lót giấy cứng để không hằn bìa, để khô cả ngày. Nếu gáy bìa ngoài cũng nứt, có thể dán thêm một dải giấy bồi mỏng vào mặt trong gáy bìa trước khi ráp lại.

Bìa rời khỏi khối giấy, hay gặp ở sách bìa cứng dùng lâu, cách đơn giản là dán một dải giấy dai rộng chừng hai đốt ngón tay, một nửa lên trang lót đầu tiên của khối giấy, một nửa lên mặt trong bìa, ở đúng đường bản lề. Chờ khô rồi làm tương tự với bìa sau. Việc này làm sách chắc lại đủ để đọc tiếp, chưa phải phục chế nhưng không làm hại sách.

Đọc thế nào để sách không gãy gáy nữa

Đừng bẻ ngửa sách ra hết cỡ. Sách gáy keo chịu được mở khoảng một góc vừa phải. Đọc cuốn dày thì dùng hai tay đỡ, hoặc đặt trên gối, trên bàn đọc có chỗ tựa.

Làm mềm gáy sách mới trước khi đọc. Thói quen cũ của thợ đóng sách: đặt sách đứng trên bàn, mở bìa trước và bìa sau ra, rồi lần lượt hạ từng xấp vài trang từ hai đầu xuống, vuốt nhẹ dọc gáy, tới giữa sách. Làm vậy gáy mềm đều, không gãy ở một chỗ.

Không úp sách mở sấp xuống bàn để đánh dấu. Đó chính là cách bẻ gáy chắc chắn nhất. Dùng một mẩu giấy trắng, một dải vải hay một thẻ đánh dấu mỏng.

Không rút sách bằng cách móc ngón tay vào đỉnh gáy. Phần đỉnh gáy là chỗ yếu nhất, rút kiểu đó lâu ngày gáy bị toạc. Đẩy hai cuốn bên cạnh vào một chút rồi cầm thân sách rút ra.

Để sách đứng thẳng, không nghiêng. Sách nghiêng lâu ngày làm khối giấy xệ xuống, gáy lệch, sách bìa cứng bị méo hình bình hành.

Góc quăn, trang gấp, bìa cong: những lỗi nhỏ ai cũng gặp

Góc trang bị gấp làm dấu. Mở nếp gấp ra, đặt trang giữa hai tờ giấy trắng sạch, đè một cuốn sách nặng qua vài ngày. Nếp gấp không mất hẳn nhưng phẳng lại đủ để không quăn tiếp. Đừng là, ủi: nhiệt làm nếp gấp giòn và dễ gãy rời.

Mép bìa mềm bị quăn, cuộn lên. Thường do mang sách trong túi, ba lô, hay đọc ở chỗ ẩm. Đặt sách nằm ngang dưới một chồng sách vừa phải vài ngày. Nếu bìa cuộn nặng, kẹp sách giữa hai tấm bìa cứng sạch rồi mới đè, để lực ép phân đều.

Bìa cứng cong vênh như mái ngói. Hay gặp sau mùa ẩm, vì bìa các-tông và giấy dán mặt trong co giãn khác nhau. Cách nhẹ nhàng nhất là để sách đứng thẳng, kẹp chặt giữa các cuốn khác cùng cỡ trên kệ, trong phòng khô vài tuần. Sách sẽ không phẳng hoàn toàn nhưng hết vênh rõ.

Mép trang có vết tay, vết bút chì. Vết bút chì nhẹ dùng cục tẩy mềm loại trắng, tẩy một chiều, đỡ trang bằng lòng bàn tay. Vết tay bẩn, vết dầu mỡ thì để nguyên, tẩy mạnh chỉ làm mặt giấy xơ ra, nhìn còn rõ hơn vết cũ.

Sách tranh của con bị vẽ bút màu. Hãy coi đó là dấu vết tuổi thơ của cuốn sách. Nếu muốn giữ sạch cho em bé sau dùng, lần tới để một tập giấy vẽ và bút ngay cạnh góc đọc, con có chỗ vẽ thì ít vẽ vào sách hơn.

Khi nào nên dừng tay và để người làm nghề sửa

Sửa nhẹ tại nhà phù hợp với sách đọc thường. Những trường hợp sau nên dừng lại:

Dấu hiệuVì sao nên dừng
Sách khâu chỉ bị đứt chỉ, các tay sách rời nhauCần khâu lại, dán keo vào sẽ làm sách cứng và khó sửa đúng cách sau này
Giấy giòn, gập góc là gãyMọi thao tác thêm đều làm rách thêm, cần gia cố trước
Sách có giá trị sưu tầm, bản in đầu, chữ ký tác giảSửa sai làm mất giá trị, người chơi sách cũ rất kỵ dấu vết sửa vụng
Bìa da, bìa vải cũ bị bong, nứtChất liệu cần cách xử lý riêng
Đã từng bị dán băng keo nhiều lớpGỡ băng keo cũ cần kỹ thuật, làm vội sẽ bóc cả mặt giấy

Với sách thường đã nát hoàn toàn, còn một cách nữa là đóng lại thành cuốn mới ở hiệu đóng sách: họ xén gáy, đóng lại, bọc bìa cứng. Cách này đổi hẳn dáng sách nên không hợp với sách sưu tầm, nhưng rất hợp với từ điển, sách tra cứu, sách học mà gia đình dùng hằng ngày.

Câu hỏi thường gặp

Dán sách rách bằng băng keo trong có sao không?

Trước mắt thì tiện, nhưng sau vài năm băng keo ngả vàng, keo thấm vào giấy thành vệt nâu, phần nhựa bong ra và vết thì ở lại vĩnh viễn. Dùng dải giấy mỏng với hồ dán giấy bền hơn và gỡ ra được khi cần.

Dùng hồ gì để sửa sách tại nhà?

Hồ tinh bột tự nấu từ bột gạo hay bột năng, hoặc hồ dán giấy loại trong, cho việc dán trang rách. Keo sữa loại dùng cho giấy, phết thật mảnh, cho việc gắn trang rời và tập sách vào gáy. Không dùng keo dán siêu tốc.

Sách bìa mềm bị tách đôi ở gáy có sửa được không?

Được trong đa số trường hợp. Phết một đường keo sữa mảnh lên mép gáy của tập bị tách, đặt lại cho thẳng mép, kẹp nhẹ có lót giấy cứng và để khô một ngày. Sách sẽ chắc đủ để đọc tiếp.

Làm sao để sách mới không bị gãy gáy khi đọc?

Làm mềm gáy trước khi đọc bằng cách hạ từng xấp trang từ hai đầu vào giữa và vuốt nhẹ gáy. Khi đọc thì không bẻ ngửa sách hết cỡ và không úp sách sấp xuống bàn để đánh dấu.

Sách cũ có giá trị bị rách có nên tự sửa không?

Không nên. Với sách sưu tầm, bản in đầu hay sách có chữ ký, dấu sửa vụng làm giảm giá trị và khó làm lại. Chèn một tờ giấy trắng giữ chỗ rách, cất sách nằm, và mang tới người làm phục chế.

Có thể mang sách nát đi đóng lại thành cuốn mới không?

Có, các hiệu đóng sách có thể xén gáy, đóng lại và bọc bìa cứng. Cách này hợp với từ điển, sách học, sách tra cứu dùng nhiều, nhưng không hợp với sách sưu tầm vì làm đổi hẳn dáng sách gốc.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138