Sách bị ướt sau lụt cần được xử lý trong khoảng hai ngày đầu, trước khi mốc mọc: chia sách theo mức ướt, dựng sách đứng hé mở trên giấy thấm ở chỗ thoáng gió có quạt, chèn giấy thấm vào giữa trang và thay thường xuyên; cuốn nào chưa kịp làm thì cho vào túi và cấp đông để tạm dừng thời gian. Không phơi nắng gắt, không sấy nóng, không ép khi sách còn ướt.
Ở miền Trung, mùa lũ cuối năm nhiều nhà ven sông phải chứng kiến cảnh nước lên quá mặt bàn, kệ sách ngăn dưới chìm cả đêm. Nước rút, việc đầu tiên là dọn bùn, lo đồ điện, lo bếp, và sách thường bị xếp sau cùng. Nhưng sách ướt mà để quá vài ngày trong căn nhà ẩm sau lũ thì mốc nhanh hơn mọi thứ. Bài này là cách sắp việc cho sách, khi bạn chỉ có vài giờ mỗi ngày dành cho nó.
Trước khi đụng vào sách: an toàn cho người
Nước lũ không sạch. Nó cuốn theo bùn, rác, nước cống, đôi khi cả xác động vật. Đeo găng tay cao su, khẩu trang, rửa tay kỹ sau khi làm. Trẻ nhỏ và người đang có vết thương hở ở tay không nên phụ việc này.
Ngắt điện trước khi vào phòng có kệ sách ngập. Kệ sách hay đặt cạnh ổ cắm, đèn đọc sách, máy tính. Chỉ vào khi chắc chắn điện đã được ngắt và đã có người kiểm.
Sách ngâm nước cống, nước thải. Sách đọc thông thường bị ngâm trong nước bẩn nặng mùi thì nên bỏ, nhất là sách trẻ con hay cầm, hay cho vào miệng. Giữ lại chỉ những cuốn thật sự không thay được, và xử lý chúng ở ngoài nhà, đeo đồ bảo hộ.
Kệ gỗ ngâm nước nặng. Gỗ ép ngâm nước sẽ phồng và mủn, có thể sập khi xếp sách lại. Chuyển sách ra trước, đừng đứng sát kệ đang ngấm nước để rút sách.
Chia sách theo mức ướt để biết làm cuốn nào trước
Đừng cứu theo thứ tự trên kệ. Trải một tấm bạt hay chiếu khô ở chỗ cao ráo, chia sách thành bốn đống:
| Đống | Tình trạng | Làm gì | Thứ tự |
|---|---|---|---|
| Một | Sách giấy láng (sách ảnh, sách tranh, tạp chí) bị ướt bất kỳ mức nào | Làm khô ngay hoặc cấp đông ngay, vì trang sẽ dính chặt khi bắt đầu khô | Trước tiên |
| Hai | Sách quý, sách gia đình, album ảnh, sổ tay viết tay | Làm khô cẩn thận, ưu tiên chỗ và công | Thứ hai |
| Ba | Sách giấy thường ướt sũng | Dựng khô hoặc cấp đông nếu không đủ chỗ | Thứ ba |
| Bốn | Sách chỉ ướt mép hay ẩm | Dựng mở quạt gió, dễ cứu nhất | Làm song song khi rảnh tay |
Một chi tiết người từng cứu sách sau lũ hay kể: sách giấy láng ướt rồi để khô tự nhiên mà không tách trang sẽ biến thành một khối gạch, gỡ ra là bong mặt in. Vì vậy đống một luôn làm trước, kể cả khi nó không phải sách quý nhất.
Làm khô sách giấy thường: từng bước
Cách này dùng cho sách bìa mềm, bìa cứng giấy thường, ướt sũng hay ướt nửa cuốn. Chỉ cần giấy thấm (giấy vệ sinh dày, khăn giấy, giấy báo trắng không mực), quạt và mặt bàn:
- Nếu sách dính bùn, giữ sách gập kín, nhúng nhẹ vào chậu nước sạch rồi nhấc ra, lặp lại vài lần cho bùn trôi bớt. Không chà, không mở trang khi đang rửa. Sách giấy láng thì bỏ qua bước này.
- Để ráo: đặt sách nằm trên lớp giấy thấm dày, ấn nhẹ bằng lòng bàn tay cho nước rỉ ra, thay giấy nhiều lần. Không vắt, không ép mạnh.
- Khi sách hết nhỏ giọt, dựng đứng sách trên giấy thấm, bìa mở hé thành hình chữ V để sách tự đứng. Sách quá ướt mà mềm oặt thì để nằm, lật mặt mỗi vài giờ.
- Chèn giấy thấm vào giữa trang, cứ khoảng một xấp mỏng lại chèn một tờ, bắt đầu từ bìa sau. Đừng chèn quá dày, gáy sẽ bị banh ra và vỡ.
- Đặt quạt cách xa, để gió lùa nhẹ qua phòng, không thổi thẳng vào trang làm giấy bay rách. Đóng cửa nếu ngoài trời còn mưa ẩm; nếu có điện thì chạy máy hút ẩm.
- Thay giấy chèn khi giấy đã ướt, có khi vài giờ một lần trong ngày đầu. Đây là việc tốn công nhất nhưng quyết định sách có mốc hay không.
- Khi sách gần khô, chỉ còn mát tay, đặt nằm ngang và đè một vật nặng vừa phải lên để sách phẳng lại. Để vậy vài ngày.
Sách bìa cứng khô chậm hơn ở gáy và bìa các-tông. Sờ gáy và mặt trong bìa, nếu còn lạnh tay là còn ẩm, chưa được cất lên kệ.
Cấp đông: cách mua thêm thời gian khi không làm kịp
Sau lũ, nhà nào cũng thiếu chỗ khô, thiếu điện, thiếu người. Nếu có hàng chục cuốn ướt mà chỉ đủ sức làm vài cuốn mỗi ngày, cách người làm lưu trữ hay dùng là cấp đông. Lạnh sâu làm mốc ngừng phát triển, sách ngừng hư thêm. Bạn có thể lấy ra làm khô dần từng đợt trong các tuần sau.
Cách làm: cho từng cuốn còn ướt vào túi ni lông, nếu có thể thì lót một tờ giấy sáp hoặc giấy nến giữa sách và túi, ép bớt không khí, buộc kín, ghi tên bằng bút lên túi. Xếp nằm phẳng trong ngăn đá, đừng chất chồng cao làm sách méo. Sách giấy láng nên cấp đông ngay nếu chưa thể tách trang trong ngày.
Khi rã đông để làm khô, lấy ra một hai cuốn, để nguyên trong túi cho tan đá, rồi làm như cách làm khô ở trên. Nếu nhà không có điện sau lũ, hỏi hàng xóm, người quen ở chỗ không bị ngập xem có gửi được vài cuốn quý vào tủ đông không. Với sách thường thì không cần cầu kỳ, chọn cuốn nào đáng cứu mới gửi.
Sách giấy láng và album ảnh: cách riêng
Sách giấy láng phải tách trang khi còn ướt. Đặt sách nằm, lật từng trang, chèn một tờ giấy nến hoặc giấy sáp vào giữa mọi cặp trang, không chèn giấy thấm thường vì giấy thấm cũng có thể dính vào mặt láng. Việc này rất tốn công, nên chỉ làm cho sách thật sự muốn giữ; số còn lại cấp đông chờ.
Ảnh rửa kẹp trong album. Gỡ ảnh ra khỏi album càng sớm càng tốt khi chúng còn ướt, rửa nhẹ qua nước sạch nếu dính bùn, đặt ngửa mặt ảnh lên giấy thấm cho khô tự nhiên. Không chạm tay vào mặt ảnh. Ảnh đã dính chặt vào nhau thì đừng giật.
Sổ tay viết tay, thư từ. Mực viết tay có loại tan trong nước. Không rửa, không lau. Chỉ đặt nằm trên giấy thấm, chèn giấy giữa trang và để khô chậm trong phòng mát.
Những việc đừng làm dù sốt ruột
Sau lũ ai cũng muốn nhanh. Các cách làm nhanh sau đây thường làm sách hỏng hơn:
- Phơi sách dưới nắng gắt giữa trưa: mặt ngoài khô giòn, bên trong còn ướt, giấy co không đều thành lượn sóng, bìa cong.
- Sấy bằng máy sấy tóc ở mức nóng, hơ quạt sưởi, cho vào lò: giấy giòn, keo gáy chảy, trang dính vào nhau.
- Ép sách ướt dưới chồng gạch cho phẳng: nước bị giữ lại bên trong, mốc mọc ngay giữa khối giấy.
- Bóc trang đang dính bết khi đã khô một nửa: mặt in hoặc lớp giấy bị bong theo.
- Cất sách vào thùng khi chưa khô hẳn: mở thùng ra sau một tháng là cả thùng mốc.
- Xịt nước hoa, rắc phấn rôm cho bớt mùi: chỉ che mùi vài hôm, bám vào giấy thành vết.
Cái sốt ruột dễ hiểu: nhà còn ngổn ngang, ai cũng muốn dọn cho xong. Nhưng làm khô sách là việc của thời gian và gió, không phải của sức nóng. Một chiếc quạt chạy đều trong phòng đóng cửa cả ngày làm được nhiều hơn mọi cách sấy vội.
Dọn kệ và phòng sách sau lũ
Trong lúc sách đang khô, kệ cũng cần được chăm. Kệ gỗ tự nhiên ngâm nước thường cứu được: lau sạch bùn, để khô chậm trong bóng râm nhiều ngày, không phơi nắng gắt kẻo nứt. Kệ gỗ ép, ván dăm đã phồng mép, mềm chân thì nên bỏ, vì nó giữ ẩm rất lâu và sẽ làm mốc mọi cuốn sách đặt vào. Kệ sắt thì lau khô, xem các mối hàn có gỉ không.
Tường và nền phòng sách sau lũ còn ẩm nhiều tuần. Đừng vội xếp sách lại khi tường còn loang nước. Một cách thử đơn giản: dán một miếng ni lông nhỏ kín bốn mép lên tường, qua một đêm lật ra xem mặt trong có đọng nước không. Còn đọng là tường còn nhả ẩm, kệ phải để xa hơn hoặc chờ thêm. Trong thời gian chờ, cất sách đã khô trong hộp nhựa có nắp đậy hờ, đặt trên bàn hay giường, cao khỏi nền.
Nhà ở vùng hay ngập nên tính luôn cho năm sau: ngăn dưới cùng chỉ để những thứ không sợ nước, sách quý để ngăn cao nhất hoặc trên gác, và có sẵn vài thùng nhựa có nắp để khi có tin bão lũ thì xếp nhanh sách quan trọng vào, mang lên chỗ cao.
Sau khi khô: kiểm, giữ hay bỏ
Sách đã khô vẫn cần cách ly vài tuần trước khi lên kệ chung. Đặt riêng ở một ngăn hoặc trong hộp mở, xem có đốm mốc mới nổi lên không, có mùi ẩm không. Mùi bùn nhẹ có thể còn lâu, nhưng mùi mốc hầm tăng lên là dấu hiệu bên trong còn ẩm.
Nhiều cuốn sau khi khô sẽ dày hơn, gáy phồng, trang lượn sóng, có vết nước viền nâu. Đó là bình thường với sách đã ngâm nước, sách vẫn đọc được. Không cần tìm cách làm nó như mới. Với sách quý, sách gia đình truyền lại, sách có chữ ký, nếu giấy đã mủn, trang dính thành khối, hay mốc lan rộng, nên mang tới người làm nghề phục chế và để họ đánh giá trước khi làm gì thêm.
Cuối cùng là lúc chọn bỏ. Sách đọc thông thường ngấm nước bẩn, trương phồng, mốc mấy lớp thì bỏ không có gì phải tiếc, nhà còn nhiều việc cần sức hơn. Những gì không thay được, như album ảnh, sổ ghi chép của người thân, cuốn sách có chữ đề tặng, mới đáng dồn công. Lần dựng lại kệ sách sau lũ, đặt ngăn dưới cùng cao hơn mức nước từng ngập, hoặc để trống ngăn đó.
Câu hỏi thường gặp
Sách bị ướt bao lâu thì bắt đầu mốc?
Trong môi trường nóng ẩm sau lũ, mốc có thể bắt đầu chỉ sau khoảng hai ngày. Vì vậy cần làm khô hoặc cấp đông sớm. Sách để ướt trong túi kín hay thùng kín còn mốc nhanh hơn.
Có nên phơi sách ướt ngoài nắng cho nhanh khô không?
Không nên phơi nắng gắt. Mặt ngoài sẽ khô giòn trong khi bên trong còn ướt, giấy co không đều và bìa cong vênh. Phơi chỗ thoáng gió, có bóng râm, dùng quạt thổi nhẹ là cách an toàn hơn.
Cấp đông sách ướt có làm hỏng sách không?
Với sách giấy, cấp đông trong túi kín là cách tạm dừng hư hỏng được người làm lưu trữ dùng. Sách sẽ không tốt hơn lên, nhưng không mốc thêm trong lúc chờ làm khô. Khi lấy ra phải làm khô ngay.
Sách giấy láng bị ướt và đã dính trang thì làm sao?
Nếu trang đã dính chặt khi khô thì rất khó gỡ ở nhà mà không bong lớp in. Đừng giật. Với sách quý, mang tới người làm phục chế. Lần sau, nhớ tách trang khi còn ướt hoặc cấp đông ngay.
Sách bị ngâm nước cống có nên giữ lại không?
Sách đọc thông thường ngâm nước bẩn nặng thì nên bỏ, nhất là sách trẻ em. Chỉ giữ những gì không thay được, xử lý ngoài nhà, đeo găng và khẩu trang, rồi để cách ly lâu hơn trước khi đưa vào phòng.
Sau khi khô sách vẫn có mùi bùn thì làm gì?
Để sách đứng hé mở ở chỗ thoáng mát, có gió nhẹ trong vài tuần, mùi thường nhạt dần. Có thể đặt sách gần một hộp than hoạt tính hay muối nở khô trong thùng đậy hờ. Không xịt nước hoa hay tinh dầu lên giấy.