Trẻ 3 đến 5 tuổi hợp nhất với sách tranh có một mạch chuyện ngắn, câu chữ lặp lại theo nhịp, hình vẽ to và rõ, mỗi trang chỉ một hai câu, và có chỗ cho con đoán trước trang sau. Những cuốn như Chú sâu háu ăn của Eric Carle, Frederick hay Swimmy của Leo Lionni, Gruffalo của Julia Donaldson, cùng các bài đồng dao Việt Nam quen thuộc, là nền tốt cho tủ sách tuổi này. Không cần nhiều; mười lăm hai mươi cuốn được đọc đi đọc lại có ích hơn năm mươi cuốn đọc một lần.
Bài này đi theo câu hỏi cha mẹ hay đặt khi đứng trước kệ sách thiếu nhi: cuốn nào hợp tuổi con, vì sao hợp, và nhìn vào đâu để biết một cuốn sách tranh làm cẩn thận hay chỉ đẹp ở ngoài bìa. Ở đây không có mốc "con phải biết gì lúc mấy tuổi"; mỗi đứa trẻ có nhịp riêng, sách chỉ cần vừa với đứa trẻ đang ngồi trong lòng bạn.
Vì sao tuổi này cần câu lặp và ít chữ
Một đứa trẻ bốn tuổi nghe chuyện khác người lớn đọc tiểu thuyết. Con chưa giữ được mạch dài, nhưng rất thích cảm giác biết trước chuyện gì sẽ đến. Câu lặp làm việc đó: lần thứ ba nghe cùng một câu, con bắt đầu đọc theo, lần thứ năm con đọc trước cả bạn. Cảm giác "con biết rồi" là thứ làm trẻ đòi đọc lại cuốn ấy mỗi tối, và chính việc đọc lại mới làm vốn từ ngấm vào.
Ít chữ không có nghĩa là nghèo nàn. Một trang sách tranh tốt để hình kể phần lớn câu chuyện, chữ chỉ giữ nhịp. Bạn sẽ thấy con chỉ vào một góc tranh mà người lớn không để ý, một con chim nhỏ, một chiếc lá đổi màu, rồi hỏi về nó. Đó là lúc cuốn sách đang làm đúng việc. Sách mà trang nào cũng kín chữ, hình chỉ minh hoạ phụ, thường hợp với tuổi lớn hơn, khi con đã tự đọc.
Một dấu hiệu nhỏ người bán sách thiếu nhi lâu năm hay nói: cuốn nào đọc to lên mà trôi miệng, có vần hoặc có nhịp, thì trẻ nhỏ nhớ lâu. Cuốn nào đọc to thấy vấp, câu dài, nhiều từ Hán Việt, thì dù tranh đẹp con cũng nhanh chán. Trước khi mua, bạn đọc thành tiếng hai trang ngay tại chỗ, nghe là biết.
Những cuốn nên có trong tủ sách tuổi mẫu giáo
Danh sách dưới đây chỉ gồm sách tranh và tác giả chắc chắn có thật, được đọc rộng rãi nhiều thế hệ. Bản dịch và bản in ở nhà sách có thể khác nhau về khổ, giấy, cách dịch; bạn lật xem bản cụ thể trước khi chọn.
- Chú sâu háu ăn của Eric Carle. Một chú sâu nhỏ ăn xuyên qua từng món mỗi ngày trong tuần rồi hoá bướm. Trang sách có lỗ thủng nhỏ cho con thò ngón tay qua, vừa đếm, vừa học tên ngày, tên quả. Tranh cắt dán nhiều màu của Carle là thứ trẻ nhận ra ngay từ xa.
- Frederick và Swimmy của Leo Lionni. Frederick là chú chuột không đi gom hạt mà gom nắng, gom màu, gom chữ cho mùa đông; Swimmy là chú cá nhỏ màu đen nghĩ ra cách để cả đàn cá nhỏ không sợ cá lớn. Hai chuyện ngắn, mở ra câu hỏi đầu tiên về chuyện mỗi người góp một việc khác nhau.
- Gruffalo của Julia Donaldson. Con chuột đi trong rừng bịa ra một con quái vật để doạ những con thú định ăn mình, rồi gặp đúng con quái vật đó. Văn có vần, đọc to rất vui, trẻ bốn năm tuổi thích đoạn con chuột lanh trí lật ngược tình thế.
- Đồng dao và câu hát ru Việt Nam. Những bài như Dung dăng dung dẻ, Con mèo mà trèo cây cau, Nu na nu nống là sách tranh có sẵn trong miệng ông bà. Một cuốn đồng dao có tranh rõ, chữ to, giúp con nối tiếng nói ở nhà với trang giấy.
- Truyện ngụ ngôn ngắn quen thuộc. Rùa và thỏ, Kiến và châu chấu, Con quạ thông minh, kể bằng tranh mỗi trang một câu, hợp với tuổi năm, khi con bắt đầu hỏi "vì sao".
Đừng mua cả bộ ngay lần đầu. Mua một cuốn, đọc hai tuần, xem con có đòi lại không, rồi mới tìm cuốn cùng tác giả. Trẻ thường mê một nét vẽ, một giọng kể; tìm đúng cái con mê thì những cuốn sau con tự đòi.
Đứng ở kệ sách: nhìn gì trong một phút
Sách tranh dễ bị chọn theo bìa. Một phút lật kỹ giúp tránh mấy cuốn đẹp ngoài mà dở trong. Bảng dưới là những chỗ người mê sách thiếu nhi hay nhìn trước:
| Chỗ nhìn | Dấu hiệu tốt | Dấu hiệu nên cân nhắc |
|---|---|---|
| Gáy và bìa | Bìa cứng hoặc giấy dày, gáy chắc, mở phẳng được | Gáy dán mỏng, mở mạnh là bung trang |
| Tranh | Một nét vẽ thống nhất, nhân vật nhận ra ngay từ trang này sang trang khác | Tranh mỗi trang một kiểu, màu loè, chi tiết rối |
| Chữ trên trang | Một hai câu, cỡ chữ to, đặt chỗ không đè lên hình | Kín chữ, chữ nhỏ, chữ in chồng lên mảng màu đậm |
| Đọc thành tiếng | Trôi miệng, có vần hoặc có nhịp lặp | Câu dài, vấp, nhiều từ khó |
| Lời dịch | Tên nhân vật tự nhiên, câu nghe như người Việt nói | Câu ngược, giữ nguyên cấu trúc tiếng nước ngoài |
| Giấy | Giấy dày, không bóng loáng chói đèn | Giấy mỏng, nhìn xuyên thấy hình trang sau |
Với tuổi ba, sách bìa cứng toàn trang dày chịu được tay con bẻ, gặm, lật mạnh. Với tuổi năm, con đã biết lật nhẹ, giấy thường cũng ổn, và sách khổ lớn cho phép hai mẹ con cùng nhìn một trang mà không phải chụm đầu.
Đọc cùng con một cuốn sách tranh mới, theo thứ tự
Cách đọc làm nên nửa giá trị cuốn sách. Đây là thứ tự nhiều cha mẹ thấy dễ theo nhất với cuốn mới mua:
- Lần đầu, bạn tự đọc trước một mình, khi con chưa ngồi cạnh. Biết trước chỗ nào cần ngừng, chỗ nào đổi giọng, chỗ nào có từ con chưa hiểu.
- Lần đọc với con, cho con cầm sách và lật trang. Trẻ ba bốn tuổi thích được làm chủ việc lật, kể cả khi lật nhanh hơn bạn đọc.
- Đọc chậm ở câu lặp, ngừng một nhịp trước chữ cuối cho con nói thay. Ví dụ ở chỗ chú sâu vẫn còn đói, bạn bỏ lửng, con sẽ tự điền.
- Để con chỉ tranh và kể theo cách của con. Không sửa con khi con gọi sai tên con vật; nói lại đúng tên một cách tự nhiên trong câu kế tiếp.
- Hỏi một câu mở, không phải câu đố: "Nếu con là chú chuột, con sẽ nói gì với con quái vật?" thay vì "Con chuột màu gì?"
- Gấp sách lại khi con đã muốn đi chơi. Một cuốn sách kết thúc trong vui vẻ sẽ được mở lại ngày mai.
Có những tối con đòi đúng một cuốn suốt hai tuần. Đó không phải là con lười đổi sách, mà là con đang học thuộc nó theo cách của trẻ nhỏ. Cứ đọc lại; khi con chán, con sẽ tự đưa cuốn khác.
Sách tranh không chữ, sách lật mở và sách vải: có cần không
Ở kệ thiếu nhi bạn sẽ gặp ba loại sách hay khiến cha mẹ phân vân. Sách tranh không chữ chỉ có hình, người lớn phải tự kể. Nhiều cha mẹ ngại vì không biết nói gì, nhưng chính vì không có chữ mà mỗi lần kể một khác, và đến tuổi năm con bắt đầu tự kể ngược lại cho bạn nghe. Một hai cuốn loại này trong tủ là đáng, nhất là cuốn có chuỗi tranh liền mạch, nhân vật đi từ đầu tới cuối.
Sách lật mở có cửa sổ giấy, nắp gập, trang kéo. Trẻ ba tuổi rất mê, nhưng cũng xé rất nhanh. Người bán sách lâu năm hay khuyên chọn loại nắp gập bằng bìa dày, gắn sát gáy, và đừng mua loại có chi tiết nổi nhiều tầng cho trẻ còn hay giật mạnh. Rách một nắp thì dán lại bằng băng giấy, đừng dùng băng keo trong vì vài năm sau nó ngả nâu và giòn.
Sách vải và sách nhựa tắm hợp với tuổi nhỏ hơn ba. Đến tuổi mẫu giáo, con đã sẵn sàng với giấy, và cảm giác lật một trang giấy thật là một phần của niềm vui đọc. Không cần giữ sách vải trong tủ sách tuổi này, có thể cho em bé nhà khác.
Hay làm và nên làm khi mua sách cho trẻ mẫu giáo
Mấy thói quen dưới đây gặp ở rất nhiều nhà, kể cả nhà mê sách:
| Hay làm | Vì sao chưa ổn | Nên làm |
|---|---|---|
| Mua bộ lớn hàng chục cuốn một lần | Con bị ngợp, phần lớn cuốn chỉ được mở một lần | Mua từng cuốn, theo dõi cuốn nào con đòi lại |
| Chọn sách dạy chữ, dạy số cho tuổi ba | Biến giờ đọc thành giờ học, con dễ né | Chọn sách kể chuyện; chữ và số tự đến sau |
| Chọn sách có thông điệp đạo đức lộ liễu ở mỗi trang | Trẻ nghe như bị giảng, mất vui | Chọn chuyện có tình huống, để con tự cảm thấy |
| Mua sách có nút bấm phát âm thanh | Âm thanh lấn át giọng cha mẹ, pin hết là sách hỏng | Giọng bạn đọc là âm thanh tốt nhất |
| Cất sách tranh trên kệ cao cho khỏi rách | Con không với tới thì không chọn được | Để vài cuốn ở kệ thấp, quay bìa ra ngoài |
Có những thứ không cần mua: không cần bút chấm đọc, không cần bộ sách phát triển trí tuệ đắt tiền, không cần sách song ngữ ngay từ ba tuổi nếu ở nhà chưa ai nói ngoại ngữ. Một kệ thấp, mười mấy cuốn quay bìa ra, và mười lăm phút đọc cùng nhau mỗi ngày là đủ cho tuổi này.
Sau vài tuần, nhìn lại tủ sách tuổi mẫu giáo
Sau một tháng, bạn thử đếm: cuốn nào con tự rút ra nhiều nhất, cuốn nào nằm im từ hôm mua. Cuốn nằm im không có gì sai, có khi chỉ chưa đúng lúc. Cất nó đi vài tháng rồi đặt lại lên kệ, nhiều khi con chộp lấy như cuốn mới. Cuốn được rút nhiều nhất cho bạn biết con đang thích gì: con vật, xe cộ, chuyện có vần, hay chuyện có nhân vật lanh trí.
Dấu hiệu sách đang làm việc không phải là con biết bao nhiêu chữ, mà là những câu trong sách bắt đầu xuất hiện trong lời con nói khi chơi. Con bắt chước giọng chú chuột, con lẩm nhẩm một câu đồng dao khi xếp đồ chơi, con hỏi về một con vật vừa thấy trong tranh. Mỗi đứa trẻ tới đó vào một lúc khác nhau, và không cần so với ai.
Khi con gần sáu tuổi và bắt đầu kiên nhẫn với chuyện dài hơn, bạn có thể thêm những cuốn có nhiều trang, ít tranh hơn một chút, đọc chia làm hai ba tối. Đó là cây cầu sang tuổi đi học, và tủ sách tranh cũ vẫn giữ lại, vì trẻ lớn rồi vẫn thích lật lại những cuốn của ngày bé.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ 3 tuổi nên đọc sách gì đầu tiên?
Nên bắt đầu bằng sách tranh bìa cứng, mỗi trang một hai câu, có câu lặp và hình to rõ, như Chú sâu háu ăn của Eric Carle hay một cuốn đồng dao có tranh. Đọc chậm, cho con lật trang và chỉ tranh. Một vài cuốn được đọc đi đọc lại có ích hơn nhiều cuốn đọc một lần.
Sách tranh cho trẻ 5 tuổi khác gì sách cho trẻ 3 tuổi?
Với trẻ năm tuổi, chuyện có thể dài hơn, có tình huống và cách giải quyết, như Gruffalo hay Swimmy. Con đã ngồi nghe lâu hơn và bắt đầu hỏi vì sao. Giấy thường cũng ổn vì con lật nhẹ tay hơn, không nhất thiết phải bìa cứng toàn trang.
Một tủ sách cho trẻ mẫu giáo cần bao nhiêu cuốn?
Khoảng mười lăm đến hai mươi cuốn được chọn kỹ là đủ để bắt đầu. Quan trọng là đổi vòng: cất bớt những cuốn con chưa thích, đặt ra lại sau vài tháng. Mua thêm từng cuốn theo điều con đang mê thay vì mua cả bộ lớn một lần.
Con đòi đọc một cuốn mãi có sao không?
Không sao, đó là cách trẻ nhỏ học thuộc và làm chủ một câu chuyện. Đọc lại giúp con đoán trước, nói theo và nhớ từ. Bạn cứ đọc, có thể thay đổi giọng hoặc dừng cho con nói tiếp; khi đã đủ, con sẽ tự chọn cuốn khác.
Có nên mua sách song ngữ cho trẻ 3 tuổi không?
Nếu ở nhà chưa ai nói ngoại ngữ thường xuyên thì chưa cần. Trẻ tuổi này hưởng nhiều nhất từ giọng cha mẹ đọc tiếng mẹ đẻ trôi chảy, có nhịp. Sách song ngữ hợp hơn khi trong nhà có người dùng ngoại ngữ đó hằng ngày.
Làm sao biết một cuốn sách tranh dịch có tốt không?
Đọc thành tiếng hai trang ngay tại nhà sách. Lời dịch tốt nghe như người Việt nói, tên nhân vật tự nhiên, câu không ngược. Nếu đọc to thấy vấp, câu dài, nhiều từ khó, thì dù tranh đẹp con cũng dễ chán.