Sách cũ mua về có mùi thì trước hết cách ly và xác định mùi gì: mùi ẩm, mùi mốc cần làm khô và kiểm mốc trước; mùi thuốc lá, mùi long não, mùi nhà kho thì dựng sách hé mở chỗ thoáng gió vài ngày, rồi cho vào một hộp kín cùng than hoạt tính hoặc muối nở để trong túi vải, không rắc trực tiếp lên giấy, để vài tuần. Không xịt nước hoa, không phơi nắng gắt, không sấy nóng.
Ai hay đi chợ sách cũ cuối tuần đều quen cảnh: cuốn sách tìm mãi mới thấy, giá mềm, ruột còn tốt, nhưng mở ra là một luồng mùi xộc lên, mùi nhà kho, mùi khói thuốc của người chủ cũ, mùi viên băng phiến ai đó rải trong tủ. Đặt nó lên kệ, mấy hôm sau cả kệ cùng mùi. Mùi trong sách có thể giảm rất nhiều, nhưng cần đúng cách và cần thời gian.
Mùi gì, từ đâu, xử lý ra sao
Mỗi loại mùi có nguồn khác nhau. Ngửi kỹ, nhất là ở gáy và giữa sách, rồi đối chiếu:
| Mùi | Thường từ đâu | Việc đầu tiên |
|---|---|---|
| Ngai ngái, hầm, như quần áo phơi không khô | Sách từng ở chỗ ẩm, có thể đang mốc | Kiểm mốc, làm khô, cách ly xa sách khác |
| Mùi đất, mùi bùn | Từng bị ướt, ngập nước | Làm khô hẳn, kiểm mốc và vết nước |
| Khói thuốc lá | Chủ cũ hút thuốc trong phòng | Phơi gió nhiều ngày rồi dùng hộp hút mùi |
| Hăng, hắc như viên băng phiến, long não | Tủ sách cũ có rải viên chống côn trùng | Phơi gió ngoài trời có bóng râm, không ngửi gần lâu |
| Mùi dầu, mùi bếp | Sách để gần bếp, sách nấu ăn | Phơi gió, hộp hút mùi, vết dầu thì để nguyên |
| Mùi nước hoa, tinh dầu | Chủ cũ xịt cho thơm, kẹp túi thơm | Phơi gió, thường nhạt nhanh hơn các mùi khác |
Mùi giấy cũ khô, hơi ngọt, kiểu mùi mà người mê sách hay gọi là mùi thư viện, là mùi của chính giấy và keo già đi. Đó không phải mùi cần khử. Đừng nhầm nó với mùi ẩm mốc, vì cố khử mùi giấy cũ bằng mọi cách chỉ làm hại sách.
Việc đầu tiên khi mang sách cũ về: cách ly
Dù mùi gì, sách cũ mua về không nên lên kệ ngay. Đặt chúng vào một hộp riêng hoặc một góc bàn riêng, cách xa tủ sách chính, ít nhất một hai tuần. Lý do không chỉ là mùi: sách cũ có thể mang theo bào tử mốc, trứng mọt, cá bạc. Một tuần cách ly cho bạn thời gian lật kiểm từng cuốn, và nếu có con gì bò ra thì nó chỉ bò ra trên bàn, không phải trong kệ sách của cả nhà.
Trong lúc cách ly, làm ba việc. Một, phủi bụi mép sách bằng cọ mềm khô ngoài ban công. Hai, lật từng trang thật nhanh, cầm sách dốc gáy xuống giũ nhẹ để rơi ra những thứ kẹp trong đó: vé xe, lá khô, tóc, mẩu giấy báo. Những mẩu kẹp này đôi khi chính là nguồn mùi. Ba, soi nghiêng dưới đèn ở mép sách, gáy và mặt trong bìa tìm đốm mốc có lông.
Nếu thấy mốc, xử lý mốc trước rồi mới tính chuyện mùi, vì mốc còn sống thì mùi còn quay lại. Nếu thấy dấu vết mọt như bột mịn, chấm nhỏ, lỗ đục, cho sách vào túi kín đặt trong ngăn đá tủ lạnh khoảng một tuần, lấy ra để về nhiệt độ phòng rồi mới mở túi.
Khử mùi bằng gió và hộp hút mùi: từng bước
Cách này dùng cho mùi thuốc lá, mùi nhà kho, mùi viên chống côn trùng, mùi ẩm nhẹ đã hết mốc:
- Chọn mấy ngày khô ráo, có gió nhẹ. Dựng sách đứng trên bàn gần cửa sổ hoặc ở hiên có mái che, mở bìa thành hình chữ V, xoè nhẹ các trang ra như cái quạt. Tránh nắng chiếu thẳng.
- Để như vậy ban ngày, tối mang vào nhà để tránh sương. Làm vài ngày liền, mỗi ngày lật sách sang một khoảng trang khác cho gió vào đều.
- Chuẩn bị một thùng nhựa có nắp hoặc hộp kín đủ lớn. Cho vào đáy một túi vải hoặc vài túi giấy đựng than hoạt tính, hoặc muối nở khô, hoặc cả hai. Không rắc bột trực tiếp vào thùng.
- Đặt một tấm lót như vỉ nướng sạch, giá nhỏ hay một chồng giấy cứng lên trên lớp chất hút mùi, để sách không chạm vào bột.
- Đặt sách lên tấm lót, đứng hé mở nếu được. Đậy nắp. Để một đến vài tuần, mỗi tuần mở ra ngửi một lần.
- Khi mùi đã nhạt, lấy sách ra để thoáng vài ngày nữa rồi mới xếp lên kệ. Thay chất hút mùi cho đợt sách tiếp theo.
Mùi thuốc lá bám rất dai, nhất là ở sách giấy xốp, có khi phải làm hai ba đợt. Mùi viên băng phiến thì thường nhạt khá nhanh khi phơi gió ngoài trời, nhưng không nên ngồi ngửi gần, làm ở chỗ thoáng và rửa tay sau khi cầm sách.
Những mẹo khử mùi làm hại sách
Rắc phấn rôm, muối nở thẳng vào giữa các trang. Bột lọt vào gáy, vào thớ giấy, không chải ra hết; gặp ẩm nó vón lại và để vết. Muối nở còn có tính kiềm, tiếp xúc lâu với giấy và mực không phải lúc nào cũng vô hại.
Xịt nước hoa, xịt phòng, tinh dầu lên sách. Mùi gốc chỉ bị che vài ngày; dầu và cồn trong đó để lại vết loang, giấy chỗ đó trong mờ như giấy dầu, về lâu còn ố.
Kẹp vỏ cam, bã cà phê, túi trà vào sách. Những thứ này ẩm và có dầu, kéo mốc và côn trùng tới, để lại vết nâu hình chiếc túi.
Phơi sách dưới nắng gắt cả ngày. Nắng làm bay mùi nhanh thật, nhưng giấy vàng thêm, bìa phai, keo gáy khô giòn. Phơi gió trong bóng râm chậm hơn nhưng không hại sách.
Cho sách vào lò vi sóng, sấy bằng máy sấy nóng. Giấy giòn, keo chảy, có ghim kim loại thì cực kỳ nguy hiểm trong lò. Không có lý do nào để làm vậy.
Lau từng trang bằng khăn ẩm. Giấy phồng, nhăn, khô lại cong vênh; nếu ẩm đã là nguồn mùi thì thêm ẩm chỉ làm mùi nặng hơn.
Khi cả kệ sách đã ám mùi
Đôi khi không phải một cuốn mà cả kệ có mùi: bạn mua lại nguyên một tủ sách của gia đình nào đó, hay kệ sách nhà mình đặt lâu ở phòng ẩm, hay một cuốn có mùi nặng đã nằm giữa kệ cả năm. Lúc này khử từng cuốn trong hộp là không xuể. Cách làm theo đợt: chọn một tuần khô ráo, rút toàn bộ sách ra, chia thành từng chồng nhỏ, dựng hé mở ở chỗ thoáng gió trong nhà, quạt chạy nhẹ, mỗi ngày đổi chồng.
Trong khi đó, xử lý chính cái kệ. Gỗ kệ hấp mùi y như giấy. Lau kệ bằng khăn vắt thật khô, mở hết cửa tủ, để kệ trống phơi gió vài ngày. Đặt vào mỗi ngăn một bát nhỏ than hoạt tính hoặc muối nở khô, để qua vài đêm rồi dọn đi. Tủ gỗ kín có mùi ẩm lâu năm thì để trống lâu hơn, có khi cả tuần mới hết mùi.
Xếp sách lại khi cả sách và kệ đã khô và mùi đã nhạt, xếp thưa hơn trước. Những cuốn mùi nặng nhất, sau khi đã khử, nên đặt ở hàng ngoài, chỗ thoáng, để nếu mùi còn thì nó bay ra ngoài chứ không ngấm sang các cuốn bên cạnh. Ghi lại cuốn nào từng có mùi nặng, một tháng sau ngửi lại riêng những cuốn đó.
Hỏi gì ở chợ sách cũ để mua về đỡ phải khử mùi
Cách đỡ tốn công nhất là chọn sách ít mùi ngay từ lúc mua. Ở chợ sách cũ, trước khi trả tiền, mở sách ở khoảng giữa, áp mũi gần gáy, ngửi một hơi. Mùi giấy cũ khô thì yên tâm. Mùi hầm ngai ngái thì lật kỹ tìm mốc. Mùi thuốc lá nặng thì cân nhắc: nếu đó là cuốn khó tìm, bạn sẵn lòng mất vài tuần khử mùi thì mua; nếu dễ tìm bản khác thì tìm tiếp.
Hỏi người bán vài câu tự nhiên: "Lô sách này anh lấy từ nhà nào vậy, có để kho lâu không?", "Sách này có bị ướt lần nào không chị?". Người bán sách cũ lâu năm thường biết lô sách đến từ một tủ sách gia đình khô ráo hay từ một kho ẩm, và nhiều người nói thật. Sách cùng một lô thường có cùng một mùi, nên cuốn thứ nhất có mùi gì thì đoán được cả chồng bên cạnh.
Nhìn thêm mép sách: sách từng nằm kho ẩm thường có mép trên lấm tấm bẩn, mép dưới có vệt nước nhạt. Sách để ở nhà người hút thuốc nhiều năm thì mép trang và bìa trắng có thể ngả màu vàng xám đều, khác với kiểu vàng của giấy già.
Tự kiểm sau vài tuần: mùi đã hết thật chưa
Mũi người quen mùi rất nhanh, ngồi cạnh sách cả buổi là không còn ngửi thấy. Vì vậy kiểm theo cách sau:
- Ra khỏi phòng ít nhất nửa tiếng, quay lại, mở sách ở giữa, ngửi ngay hơi đầu tiên.
- Nhờ một người trong nhà chưa từng ngửi cuốn đó ngửi giúp, hỏi: "Em ngửi thử xem cuốn này có mùi gì lạ không?"
- Đặt sách vào một túi giấy sạch, gấp kín miệng, để qua đêm; sáng mở túi ra ngửi. Mùi còn sót sẽ tích lại trong túi và dễ nhận hơn.
- Đặt sách lên kệ cạnh vài cuốn sạch trong một tuần, rồi ngửi những cuốn bên cạnh xem có bị lây mùi không.
Nếu sau vài đợt mà mùi ẩm mốc vẫn quay lại, rất có thể mốc còn sống bên trong gáy hoặc bìa. Với sách thường, đôi khi nên chấp nhận bỏ, nhất là trong nhà có người hay dị ứng. Với sách quý, sách hiếm, mang tới người làm nghề phục chế để họ xem bìa và gáy. Còn mùi giấy cũ nhẹ, khô, không hầm, thì đó là một phần của cuốn sách cũ, cứ để nó ở lại.
Câu hỏi thường gặp
Mùi sách cũ có độc không?
Mùi giấy cũ khô bình thường là mùi của giấy và keo già đi, không đáng lo. Nhưng mùi mốc, mùi viên chống côn trùng nặng thì không nên hít lâu, nhất là với trẻ nhỏ và người hay dị ứng. Cách ly sách và khử mùi ở chỗ thoáng.
Dùng muối nở khử mùi sách có làm hỏng giấy không?
Nếu muối nở để trong túi vải hay túi giấy, đặt dưới tấm lót và không chạm sách thì an toàn. Không nên rắc trực tiếp vào giữa trang, vì bột khó chải ra hết và gặp ẩm có thể để lại vết trên giấy.
Khử mùi thuốc lá trong sách mất bao lâu?
Thường vài ngày phơi gió và một vài tuần trong hộp kín có than hoạt tính hoặc muối nở. Sách giấy xốp hấp mùi sâu có thể cần hai ba đợt. Mùi sẽ nhạt nhiều nhưng không phải lúc nào cũng hết hẳn.
Có nên phơi nắng sách cũ cho hết mùi không?
Không nên phơi nắng gắt. Nắng làm mùi bay nhanh nhưng làm giấy vàng thêm, bìa phai và keo gáy giòn. Phơi gió ở chỗ có bóng râm, vài ngày liền, an toàn hơn cho sách.
Sách cũ mới mua có cần cách ly với tủ sách không?
Nên cách ly một hai tuần. Ngoài mùi, sách cũ có thể mang theo bào tử mốc, trứng mọt hay cá bạc. Đặt riêng một chỗ, lật kiểm từng cuốn, xử lý nếu có vấn đề rồi mới xếp lên kệ chung.
Sách có mùi mốc mà không thấy đốm mốc thì sao?
Mốc có thể nằm ở gáy, trong lớp bìa các-tông hoặc giữa các trang dính sát nhau mà nhìn ngoài không thấy. Làm khô sách, mở bìa kiểm mặt trong và gáy dưới đèn. Nếu mùi vẫn quay lại sau khi khử, nên coi như sách còn mốc.