Sách in lậu lộ ra rõ nhất ở giấy và mực: chữ có viền nhoè hoặc nét bị đứt, ảnh và vùng tối bết thành mảng, giấy mỏng nhìn xuyên được chữ trang sau, mùi mực hắc kéo dài và mép xén không phẳng. Nguyên nhân chung là bản lậu được in lại từ một bản đã in, qua máy quét hoặc chụp, rồi in trên vật liệu rẻ hơn. Mỗi lần sao lại là một lần mất chi tiết.
Hiểu vì sao các dấu hiệu đó xuất hiện sẽ giúp bạn soi chắc tay hơn, kể cả với những bản lậu làm khá kỹ. Phần dưới giải thích từng hiện tượng bằng lời thường, rồi hướng dẫn cách đặt hai cuốn cạnh nhau để so, kèm một bảng tóm tắt và những trường hợp sách thật cũng trông giống bản lậu để khỏi nghi oan.
Một bản sao của bản in: vì sao chữ không còn sắc
Sách thật được in từ tệp gốc mà nhà làm sách gửi tới nhà in. Mỗi con chữ trên tệp gốc là một hình vẽ sắc nét, phóng to bao nhiêu cũng không vỡ. Khi in ra, mép chữ chỉ hơi loang một chút theo thớ giấy. Bản lậu thì khác: người in lậu thường không có tệp gốc, họ quét hoặc chụp từng trang của một cuốn sách đã in, rồi đem ảnh đó đi in lại.
Ảnh quét giữ lại cả phần loang của lần in đầu, cộng thêm hạt nhiễu của máy quét. Đến lần in thứ hai, phần loang ấy loang thêm một lần nữa. Kết quả là chữ có viền mờ, nét mảnh của chữ có chân bị mất từng đoạn, dấu câu nhỏ bị lấp. Tiếng Việt có nhiều dấu chồng lên nhau, nên dấu hỏi, dấu ngã, dấu mũ trong bản lậu hay dính vào nhau thành một chấm đen. Lòng các chữ "e", "a", "o" ở cỡ nhỏ cũng bị lấp kín.
Một chi tiết người làm sách lâu năm hay để ý: bản quét thường hơi nghiêng. Khi in lại, cả khối chữ trên trang lệch một góc nhỏ so với mép giấy, hoặc lề trái và lề phải không bằng nhau. Lật nhanh nhiều trang, bạn sẽ thấy khối chữ nhảy lệch qua lại, thứ hiếm khi xảy ra ở sách in từ tệp gốc.
Ảnh bết đen và vân lưới lạ ở trang có hình
Ảnh trong sách được in bằng các chấm mực rất nhỏ xếp theo lưới, mắt thường nhìn từ xa thấy thành mảng màu mịn. Khi người in lậu quét lại trang có ảnh, máy quét chụp luôn cái lưới chấm ấy. In lại lần nữa là chồng một lưới mới lên lưới cũ, sinh ra những vân lượn sóng hay ô cờ mờ trên ảnh, người trong nghề gọi là hiện tượng vân giao thoa. Bạn không cần biết tên, chỉ cần nhìn nghiêng trang ảnh dưới ánh sáng là thấy những vân lặp lại mà ảnh thật không có.
Vùng tối trong ảnh là chỗ mất chi tiết nhiều nhất. Tóc, bóng râm, nền đêm trong bản thật vẫn còn thớ, còn chuyển sắc; trong bản lậu thường bết thành một mảng đen phẳng. Sách có tranh vẽ chì, ảnh tư liệu cũ hay sơ đồ chữ nhỏ là nơi bản lậu lộ rõ nhất, vì chữ chú thích trong sơ đồ gần như không đọc được.
Với sách tranh và truyện tranh, màu cũng lệch rõ. Màu da người ngả cam, màu trời ngả xám, các mảng màu phẳng bị lốm đốm. Đặt cạnh bản thật, bản lậu trông như một bức ảnh chụp lại bằng điện thoại cũ.
Giấy mỏng, giấy chói và mùi hắc: chỗ người in lậu tiết kiệm
Giấy mỏng nhìn xuyên. Giấy là phần tốn tiền nhất của một cuốn sách. Bản lậu thường dùng giấy định lượng thấp hơn, đưa một trang lên ánh đèn là đọc được chữ trang sau, khi đọc thấy bóng chữ chồng lên nhau rất mỏi mắt.
Giấy trắng chói hoặc xám đục. Nhiều bản lậu dùng giấy trắng xanh như giấy photo văn phòng, phản sáng mạnh dưới đèn; số khác dùng giấy tái chế xám, có lấm tấm sợi. Sách thật thường chọn giấy hơi ngà hoặc trắng dịu để đọc lâu không chói, và màu giấy đều từ đầu tới cuối cuốn.
Mùi mực hắc kéo dài. Sách mới nào cũng có mùi giấy và mực, nhưng mùi đó nhẹ và bay đi sau vài ngày mở ra đọc. Bản lậu in vội, mực chưa khô hẳn đã đóng xén, lại thường dùng mực rẻ, nên mùi hắc nồng, có khi để cả tuần vẫn còn. Nếu mở ra mà phải đưa sách ra xa mới đọc được, đó là dấu hiệu đáng ghi nhận.
Mực lem và dây tay. Miết ngón tay lên một trang chữ đậm rồi nhìn đầu ngón tay. Mực bám ra tay, hay vết mực in hằn sang trang đối diện, là do in vội và ép khi mực chưa khô.
Mép xén lượn sóng. Máy xén ở xưởng in đúng chuẩn cắt cả khối giấy một nhát, ba cạnh phẳng như mặt gỗ. Bản lậu xén vội, lưỡi dao cùn hoặc xén từng chồng nhỏ, nên mép giấy gợn sóng, có bậc, có trang dài trang ngắn.
Cách đặt hai cuốn cạnh nhau để so cho chắc
Cách chắc nhất vẫn là so trực tiếp với một bản bạn biết là thật, cùng tên sách hoặc ít nhất cùng nhà làm sách. Làm theo thứ tự này trên một mặt bàn có ánh sáng ban ngày:
- Đặt hai cuốn cạnh nhau, bìa hướng lên, dưới ánh sáng cửa sổ chứ không dưới đèn vàng. Đèn vàng làm mọi màu ấm lên và che mất chênh lệch.
- Nhìn màu bìa ở cùng một vùng, ví dụ góc trên bên phải. Chênh màu rõ, nhất là bản nghi ngờ đậm và tối hơn, là điểm đầu tiên.
- Úp hai cuốn xuống, so độ dày gáy. Cùng số trang mà một cuốn mỏng hơn hẳn là do giấy mỏng.
- Mở cả hai ở cùng một trang chữ dày, ví dụ trang đầu chương một. Đặt sát nhau, nhìn cùng một dòng: độ đậm, độ sắc, vị trí ngắt dòng.
- Lật tới cùng một trang có ảnh hoặc sơ đồ nếu sách có. So vùng tối và chữ chú thích nhỏ.
- Đưa từng cuốn lên mũi, rồi để mở cả hai trên bàn chừng mười phút và ngửi lại. Mùi bản nào bay đi nhanh hơn sẽ rõ.
- Cuối cùng so trang thông tin ở cuối sách: các dòng chữ có giống nhau không, chữ trang này có mờ hơn phần còn lại không.
Nếu không có bản thật để so, có thể dùng một cuốn bất kỳ cùng khổ mà bạn chắc chắn mua đúng chỗ. Chất giấy và độ sắc chữ của sách in đúng quy trình khá giống nhau, đủ làm mốc.
Dùng camera điện thoại để soi chữ nhỏ
Mắt thường khó thấy viền nhoè ở cỡ chữ nhỏ, nhưng camera điện thoại thì thấy rất rõ. Mở camera, đưa sát vào một dòng chữ ở trang thông tin cuối sách hoặc chú thích dưới ảnh, phóng to hết cỡ rồi chụp. Mở ảnh ra phóng to thêm lần nữa: chữ của sách in từ tệp gốc có mép gọn, nét đều, lòng chữ sạch; chữ in lại từ bản quét có viền răng cưa, có chấm mực lấm tấm quanh nét, lòng chữ nhỏ bị lấp.
Làm tương tự với một cuốn bạn chắc chắn là bản thật, cùng cỡ chữ, rồi đặt hai ảnh cạnh nhau trên màn hình. Cách này không cần kính lúp, không cần thiết bị gì thêm, và đặc biệt hữu ích khi mua ở chỗ đèn tối như quầy hội chợ buổi tối hay sạp ven đường.
Một lưu ý nhỏ: chụp ở ánh sáng tự nhiên và giữ máy vuông góc với trang. Chụp nghiêng dưới đèn vàng, chữ nào cũng trông hơi mờ, dễ khiến bạn nghi oan một cuốn sách thật. Chụp lại vài lần nếu ảnh rung. Nếu ảnh phóng to của cả hai cuốn đều sắc như nhau, thì các dấu hiệu khác như mùi hay giấy hãy cân nhắc thêm trước khi kết luận.
Bảng tóm tắt: hiện tượng, nguyên nhân và cách kiểm
Bảng dưới gom các dấu hiệu ở trên, kèm lý do để bạn nhớ lâu hơn là chỉ học thuộc:
| Hiện tượng | Vì sao xảy ra ở bản lậu | Cách kiểm nhanh |
|---|---|---|
| Chữ viền nhoè, dấu dính nhau | In lại từ ảnh quét của bản đã in | Nhìn dòng chữ nhỏ nhất, dấu hỏi dấu ngã |
| Khối chữ lệch so với mép giấy | Trang quét bị nghiêng | Lật nhanh nhiều trang, xem lề hai bên |
| Ảnh bết đen, có vân lặp | Chồng lưới chấm mới lên lưới cũ | Nghiêng trang ảnh dưới ánh sáng |
| Giấy mỏng thấy chữ trang sau | Dùng giấy định lượng thấp | Soi một trang lên đèn |
| Mùi hắc nhiều ngày | Mực rẻ, đóng xén khi chưa khô | Để mở mười phút rồi ngửi lại |
| Mép xén gợn sóng, có bậc | Xén vội, xén từng chồng nhỏ | Miết ngón tay dọc ba cạnh |
Không cần đủ sáu dấu hiệu mới nghi ngờ. Hai ba dòng trong bảng cùng xuất hiện ở một cuốn là đủ để bạn cân nhắc không mua, hoặc hỏi kỹ nguồn hàng.
Khi sách thật cũng trông giống bản lậu
Không phải cuốn nào giấy ngà, mùi đậm hay ảnh hơi tối đều là bản lậu. Sách in lại nhiều đợt, đợt sau có thể đổi loại giấy, nên cùng một tên sách mà hai đợt in cầm khác tay. Sách khổ nhỏ giá thấp, sách giáo trình, sách in số lượng ít đôi khi dùng giấy mỏng một cách có chủ ý. Sách in bằng công nghệ in kỹ thuật số số lượng nhỏ cũng có mép chữ hơi khác sách in offset.
Ngược lại, sách cũ để lâu thì giấy ngả vàng tự nhiên, mép giấy sẫm hơn giữa trang, mùi là mùi giấy cũ khô chứ không phải mùi mực hắc. Đó là tuổi của giấy, không phải dấu hiệu lậu. Nhầm hai thứ này là sai lầm hay gặp ở chợ sách cũ.
Vì vậy nguyên tắc là nhìn cả cụm dấu hiệu chứ không bám một điểm. Chữ sắc nhưng giấy mỏng thì có thể là sách thật in giấy rẻ. Chữ nhoè, ảnh bết, mùi hắc, mép xén gợn cùng lúc thì gần như không còn lời giải thích nào khác ngoài bản in lại. Khi còn phân vân, hỏi người bán về đợt in và nguồn hàng, hoặc so với một cuốn mẫu, rồi hãy quyết.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao chữ trong sách lậu hay bị nhoè?
Vì bản lậu thường được in lại từ ảnh quét của một cuốn sách đã in. Phần mực loang của lần in đầu bị chụp lại rồi loang thêm lần nữa, nên mép chữ mờ, nét mảnh bị đứt và các dấu tiếng Việt dính vào nhau.
Sách mới có mùi mạnh có phải sách lậu không?
Không hẳn, sách mới nào cũng có mùi giấy và mực. Điều cần để ý là mùi hắc nồng kéo dài nhiều ngày dù đã mở ra. Nếu mùi đi kèm chữ nhoè và giấy mỏng thì khả năng bản in lại cao hơn.
Giấy vàng có phải là dấu hiệu sách lậu không?
Giấy ngả vàng đều theo thời gian là tuổi của giấy, thường gặp ở sách cũ, không phải dấu hiệu lậu. Nhiều sách mới cũng chủ ý dùng giấy ngà cho dễ đọc. Dấu hiệu đáng chú ý là giấy trắng chói như giấy photo hoặc xám đục có sợi.
Không có bản thật để so thì làm sao kiểm?
Bạn có thể dùng một cuốn cùng khổ mà mình chắc chắn mua đúng chỗ để làm mốc về giấy và độ sắc của chữ. Ngoài ra, soi trang có ảnh, trang chữ dày và mép xén cũng cho kết quả khá rõ mà không cần bản so.
Ảnh trong sách có vân lượn sóng là lỗi gì?
Đó thường là dấu vết của việc quét lại một trang đã in rồi in lại lần nữa, hai lớp lưới chấm mực chồng lên nhau tạo ra vân lặp. Ảnh in từ tệp gốc hiếm khi có hiện tượng này.
Sách lậu có làm dây mực ra tay không?
Có khi có, vì bản lậu thường in vội và ép khi mực chưa khô hẳn. Miết ngón tay lên trang chữ đậm, thấy mực bám ra tay hoặc in hằn sang trang đối diện thì đó là một dấu hiệu nên ghi nhận.