Trẻ hay hỏi vì sao hợp với ba loại sách khoa học theo tuổi: sách tranh khoa học một chủ đề cho bốn sáu tuổi, sách hỏi đáp kiểu Mười vạn câu hỏi vì sao cho bảy mười tuổi, và sách quan sát, thí nghiệm, kể chuyện nhà khoa học cho mười tuổi trở lên. Điều quan trọng hơn chọn loại là nhìn ra sách đúng kiến thức: tác giả hoặc người hiệu đính có chuyên môn, hình vẽ đúng tỉ lệ, phân biệt rõ điều đã biết và điều còn chưa biết, và không phải bản in lại từ một cuốn đã quá cũ.
Sách khoa học thiếu nhi rất nhiều, bìa đẹp, nhiều hình. Nhưng sách khoa học sai thì tệ hơn không có, vì trẻ nhớ rất lâu điều đọc được lần đầu. Bài này đi theo tuổi, rồi chỉ những chỗ người mê sách hay nhìn để biết một cuốn sách khoa học có đáng tin không.
Loại sách khoa học theo tuổi
Tuổi trong bảng là gợi ý, không phải mốc. Một đứa trẻ năm tuổi mê khủng long có thể đọc cuốn dành cho tám tuổi về khủng long và thích thú, vì sở thích kéo con đi xa hơn tuổi.
| Tuổi | Loại sách hợp | Vì sao |
|---|---|---|
| Bốn đến sáu | Sách tranh khoa học một chủ đề: một cái cây lớn lên, hạt mưa đi đâu, con ếch từ nòng nọc | Một câu chuyện, một quá trình, hình to, ít chữ |
| Sáu đến tám | Sách lật mở, sách cắt lớp: bên trong ngôi nhà, cơ thể, con tàu | Trẻ thích thấy bên trong mọi thứ, nắp lật làm việc tìm hiểu thành trò chơi |
| Bảy đến mười | Sách hỏi đáp: mỗi trang một câu hỏi, một lời giải thích | Đúng với cách trẻ tuổi này hỏi liên tục, đọc nhảy cóc được |
| Chín đến mười hai | Sách quan sát thiên nhiên, sách thí nghiệm an toàn ở nhà | Con bắt đầu tự làm, tự ghi chép, tự kiểm tra |
| Mười hai trở lên | Sách kể chuyện các nhà khoa học, sách phổ biến khoa học viết cho người trẻ | Con hiểu khoa học là một quá trình tìm tòi, không chỉ là đáp án |
Đừng mua cả bộ bách khoa dày cho trẻ năm tuổi chỉ vì con hay hỏi. Bách khoa hợp để tra, không hợp để đọc. Một cuốn sách tranh kể trọn một quá trình, như cây đậu nảy mầm, cho con hiểu nhiều hơn mười trang bách khoa.
Mười vạn câu hỏi vì sao và các bộ sách hỏi đáp
Mười vạn câu hỏi vì sao là bộ sách hỏi đáp quen thuộc với nhiều thế hệ người đọc Việt Nam, chia theo chủ đề: thiên văn, địa lý, động vật, thực vật, cơ thể người. Mỗi câu hỏi được trả lời trong một hai trang. Kiểu sách này hợp với trẻ bảy mười tuổi vì đúng với cách con hỏi: liên tục, nhảy từ chuyện này sang chuyện khác, không theo thứ tự.
Điều cần để ý với sách hỏi đáp là độ cũ. Nhiều câu trả lời về vũ trụ, cơ thể người, khủng long đã thay đổi theo những gì khoa học biết thêm. Một ví dụ người mê sách hay dùng để kiểm tra: lật tới phần hệ Mặt Trời, xem sách còn gọi sao Diêm Vương là hành tinh thứ chín không. Nếu còn, cuốn đó in lại từ bản cũ, phần thiên văn nên đọc kèm một nguồn mới hơn. Phần khủng long cũng hay cũ: hình khủng long trơn bóng như thằn lằn, trong khi nhiều loài nay được biết là có lông vũ.
Sách cũ không có nghĩa là bỏ. Nó vẫn tốt cho phần lớn câu hỏi về thực vật, động vật quen thuộc, hiện tượng tự nhiên. Chỉ cần nói với con rằng khoa học thay đổi, sách cũ có chỗ đã khác, và cùng con tìm chỗ khác đó là một bài học khoa học thật.
Nhìn gì để biết một cuốn sách khoa học đáng tin
Đứng trước kệ, bạn có thể kiểm tra nhanh mấy chỗ sau mà không cần là người làm khoa học:
- Trang đầu hoặc trang cuối có ghi người viết, người hiệu đính hay cố vấn chuyên môn. Sách khoa học làm cẩn thận thường có người chuyên môn đọc lại.
- Hình vẽ có cảm giác đúng tỉ lệ: con kiến không to bằng con chó, Mặt Trăng không to gần bằng Trái Đất, trừ khi sách nói rõ là phóng to.
- Sách phân biệt điều đã biết với điều chưa biết. Những câu như "các nhà khoa học vẫn đang tìm hiểu" là dấu hiệu tốt, không phải dấu hiệu sách kém.
- Không có những lời quả quyết kiểu "ăn món này sẽ thông minh hơn", "con vật này nguy hiểm nhất thế giới" mà không giải thích.
- Phần thí nghiệm dùng đồ an toàn trong nhà: nước, giấy, nam châm, bóng bay, hạt đậu. Sách bày trẻ dùng hoá chất, lửa hay điện mà không có người lớn thì bỏ qua.
- Lời dịch dùng thuật ngữ nhất quán. Một cuốn gọi cùng một thứ bằng ba tên khác nhau là dấu hiệu dịch vội.
Một mẹo nhỏ: lật tới chủ đề bạn biết rõ nhất, có thể là nghề của bạn, và đọc một trang. Nếu trang đó đúng và rõ, các trang khác nhiều khả năng cũng được làm cẩn thận.
Sách quan sát thiên nhiên: khi con muốn tự nhìn
Khoảng chín mười tuổi, nhiều trẻ chuyển từ hỏi sang muốn tự nhìn: soi con kiến, theo dõi cây đậu, đếm chim trên dây điện. Sách hợp với giai đoạn này là sách hướng dẫn quan sát, có hình vẽ chi tiết để đối chiếu, có gợi ý ghi chép. Những cuốn về chim, côn trùng, cây cỏ quanh nhà ở Việt Nam đặc biệt quý, vì con đi ra sân là gặp ngay thứ trong sách.
Nhà tự nhiên học người Pháp Jean-Henri Fabre là một ví dụ hay để kể với trẻ: cả đời ông quan sát côn trùng trong vườn nhà và ghi lại bằng giọng văn như kể chuyện. Các bản tuyển chọn ghi chép của ông cho thiếu nhi cho con thấy khoa học có thể bắt đầu từ việc ngồi im nhìn một con bọ hung lăn viên đất.
Đi kèm sách quan sát là một cuốn sổ trắng và một cây bút chì. Không cần kính lúp đắt tiền; một chiếc kính lúp nhỏ bình thường là đủ. Con vẽ những gì thấy, ghi ngày, ghi nơi. Sau một mùa, cuốn sổ ấy là cuốn sách khoa học đầu tiên do chính con viết.
Sách quan sát dùng ngoài trời sẽ dính đất, dính nước. Chọn bản gáy chắc, giấy hơi dày, và chấp nhận rằng nó sẽ cũ đi nhanh. Một cuốn sách quan sát nhàu nát vì được mang ra vườn mỗi tuần là cuốn đã làm đúng việc của nó, quý hơn một cuốn còn mới tinh nằm trên kệ.
Đọc một cuốn sách thí nghiệm cùng con, theo thứ tự
Sách thí nghiệm là loại dễ mua về rồi để đó, vì cần chuẩn bị. Thứ tự dưới đây giúp mỗi thí nghiệm thành một buổi chiều trọn vẹn:
- Cùng con lật cả cuốn, để con chọn ba thí nghiệm muốn làm nhất. Gạch bỏ những cái cần đồ không an toàn hoặc khó kiếm.
- Đọc kỹ thí nghiệm đầu tiên cùng con trước khi làm, gom đủ đồ vào một khay.
- Trước khi làm, hỏi con đoán chuyện gì sẽ xảy ra, ghi lời đoán vào sổ. Đây là bước quan trọng nhất và hay bị bỏ qua.
- Làm thí nghiệm, để con tự tay làm, bạn chỉ đứng cạnh.
- So kết quả với lời đoán. Đoán sai không phải là thua; hỏi con vì sao kết quả khác, rồi mới đọc lời giải thích trong sách.
- Ghi lại kết quả, có thể vẽ hình. Tuần sau làm thí nghiệm thứ hai.
Bước đoán trước rồi so lại chính là cách người làm khoa học làm việc. Một cuốn sách thí nghiệm dùng theo cách này dạy con nhiều hơn mười cuốn chỉ để đọc.
Từ khoa học sang văn chương: Jules Verne và truyện phiêu lưu
Có những trẻ mê khoa học mà ngại đọc truyện, và ngược lại. Cây cầu giữa hai nhóm là tiểu thuyết phiêu lưu khoa học của Jules Verne: tàu ngầm Nautilus đi dưới đáy biển, một chuyến đi vòng quanh trái đất, những cỗ máy tưởng tượng từ thời chưa có chúng. Với trẻ mười hai tuổi mê khoa học, đọc Verne là thấy trí tưởng tượng và hiểu biết khoa học có thể đi cùng nhau.
Khi đọc, có thể cùng con tìm xem điều gì Verne tưởng tượng mà sau này đã thành thật, điều gì vẫn còn là tưởng tượng. Trò này vừa vui, vừa dạy con đọc sách cũ một cách tỉnh táo: sách có giá trị không có nghĩa là mọi điều trong sách đều đúng với ngày nay.
Ngược lại, trẻ mê truyện mà ngại sách khoa học có thể bắt đầu bằng sách kể chuyện đời các nhà khoa học: họ đã sai bao nhiêu lần, kiên nhẫn ra sao, tìm ra điều gì. Câu chuyện là cửa vào, kiến thức đi theo sau.
Hay làm và nên làm với sách khoa học thiếu nhi
Vài thói quen hay gặp ở những nhà muốn nuôi tính tò mò của con:
| Hay làm | Vì sao chưa ổn | Nên làm |
|---|---|---|
| Mua bộ bách khoa nhiều tập cho trẻ nhỏ | Dày, nặng, khó đọc, con chỉ lật tranh | Mua từng cuốn một chủ đề theo điều con đang hỏi |
| Trả lời mọi câu hỏi ngay lập tức | Con không có dịp tự tìm | Đôi khi nói "mình cùng tra sách nhé" |
| Giữ mãi sách hỏi đáp in từ rất lâu | Một số kiến thức đã khác | Giữ, nhưng nói với con chỗ nào đã cũ |
| Chọn sách có nhiều chữ "thần kỳ", "kỳ bí" | Thường giật gân hơn là giải thích | Chọn sách giải thích bằng lời thường, có hình rõ |
| Mua bộ thí nghiệm hoá chất cho trẻ nhỏ | Không an toàn khi không có người lớn hiểu | Bắt đầu bằng thí nghiệm với nước, giấy, nam châm |
Không cần kính hiển vi, không cần mô hình hệ Mặt Trời đắt tiền ngay từ đầu. Một vài cuốn sách đúng tuổi, một cuốn sổ, một chiếc kính lúp, và người lớn chịu ngồi xuống cùng con trả lời câu "vì sao" là đủ.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ 5 tuổi hay hỏi vì sao nên đọc sách khoa học gì?
Nên chọn sách tranh khoa học một chủ đề, kể trọn một quá trình như cây nảy mầm hay nòng nọc thành ếch. Hình to, ít chữ, có câu chuyện. Bách khoa dày để sau, khi con đủ lớn để tra cứu.
Mười vạn câu hỏi vì sao có còn hợp với trẻ bây giờ không?
Kiểu sách hỏi đáp này vẫn hợp với trẻ bảy đến mười tuổi vì đúng với cách con hay hỏi. Cần để ý những phần dễ cũ như thiên văn và khủng long, nhất là bản in lại từ bản rất cũ. Đọc kèm nguồn mới hơn cho những phần đó.
Làm sao biết sách khoa học thiếu nhi có đúng kiến thức không?
Xem sách có ghi người hiệu đính hoặc cố vấn chuyên môn, hình vẽ có đúng tỉ lệ, và có phân biệt điều đã biết với điều chưa biết. Lật tới chủ đề bạn rành nhất đọc thử một trang. Đúng và rõ thì các phần khác thường cũng cẩn thận.
Có nên mua bộ thí nghiệm khoa học cho trẻ không?
Với trẻ nhỏ, nên bắt đầu bằng thí nghiệm dùng đồ an toàn trong nhà như nước, giấy, nam châm, hạt đậu. Bộ có hoá chất chỉ dùng khi có người lớn hiểu hướng dẫn ngồi cạnh. Quan trọng là để con đoán trước rồi so kết quả.
Con mê khoa học nhưng không thích đọc truyện thì sao?
Tiểu thuyết phiêu lưu khoa học của Jules Verne là cây cầu tốt, nhất là với trẻ từ mười hai tuổi. Sách kể chuyện đời các nhà khoa học cũng giúp con thấy khoa học có câu chuyện. Chọn theo chủ đề con đang mê.
Sách quan sát thiên nhiên hợp với trẻ mấy tuổi?
Khoảng chín mười tuổi là lúc nhiều trẻ muốn tự soi, tự ghi chép. Sách hướng dẫn quan sát chim, côn trùng, cây cỏ quanh nhà là hợp nhất. Đi kèm một cuốn sổ trắng, bút chì và một chiếc kính lúp nhỏ là đủ.